Sarga 90
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
अयोध्याकाण्ड
एकक्रोशमात्रे भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा भरतः सर्वं सैन्यं न्यवर्तयत्। स राजचिह्नानि शस्त्राणि च निक्षिप्य, मन्त्रिभिः सह पादचार्यया प्रविवेश; पुरतः कुलपुरोहितं वसिष्ठं स्थापयामास—धर्माधिकारिणि ब्राह्मणे नम्रतां, अहिंसकं चाभिप्रायं सूचयन्। भरद्वाजो मुनिः तपोविधिना तान् प्रत्यगृह्णात्—अर्घ्यपाद्यफलादिभिः सत्कृत्य—अयोध्यायाः कुशलं पप्रच्छ, दशरथं तु न नाम जगाद, नृपतेः परलोकगमनं ज्ञातमिव दर्शयन्। रामस्नेहात् स भरतस्यागमनकारणं पप्रच्छ, शङ्कां च व्याहरत्—किं भरतः राज्यं निर्विघ्नं कर्तुं निर्वासितौ रामलक्ष्मणौ हिंसितुमिच्छति इति। भरतः शोकाकुलः मातुः कर्म स्वाभाविकं नाङ्गीकृत्य, स्वप्रयोजनं न्यवेदयत्—रामपादौ पूजयितुं, तं चायोध्यां प्रत्यानेतुं याचितुमिति। तस्य भावं परीक्ष्य मुनिः प्रशशंस—संयमं गुरुभक्तिं च—च चित्रकूटे सीतालक्ष्मणाभ्यां सह रामस्य निवासं निवेद्य, रात्रिं तत्र वासयित्वा श्वो गन्तुमनुजज्ञे।
Shlokas
Verse 1
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।2.90.1।।पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम्।।2.90.2।।
भरद्वाजाश्रमं क्रोशादेव दृष्ट्वा नरर्षभो भरतः सर्वं बलमवस्थाप्य सह मन्त्रिभिः जगाम। धर्मज्ञः स न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः क्षौमवाससी वसानः, पुरोधसं पुरोधाय पद्भ्यामेव प्राविशत्।
Verse 2
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।2.90.1।।पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम्।।2.90.2।।
धर्मज्ञः स पद्भ्यामेव एकाकी गच्छन्, शस्त्राणि राजपरिच्छदानि च न्यस्य, क्षौमवस्त्रे वसन्, पुरोधसं पुरतः कृत्वा प्रस्थितः॥
Verse 3
तत स्सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः।मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम्।।2.90.3।।
ततः सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः। मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम्॥
Verse 4
वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः।सञ्चचाऽलासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन्।।2.90.4।।
वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः। सञ्चचालासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन्॥
Verse 5
समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः।अबुद्ध्यत महातेजास्सुतं दशरथस्य तम्।।2.90.5।।
समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः। अबुद्ध्यत महातेजाः सुतं दशरथस्य तम्॥
Verse 6
ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्वा पश्चात्फलानि च।आनुपूर्व्याच्छ धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले।।2.90.6।।
ताभ्यां विधिवदर्घ्यं पाद्यं च दत्त्वा, ततः फलान्यपि समर्प्य, धर्मज्ञो भरद्वाजः क्रमेण राजकुलस्य कुशलं पप्रच्छ।
Verse 7
अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु।जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत्।।2.90.7।।
अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु कुशलं पप्रच्छ; दशरथस्य वृत्तं जानन् राजानं तु न उदाहरत्।
Verse 8
वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम्।शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु।।2.90.8।।
वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम्—शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु च।
Verse 9
तथेति तत्प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः।भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात्।।2.90.9।।
‘तथेति’ इति तत्प्रतिज्ञाय महातपाः भरद्वाजः। राघवस्नेहबन्धनात् भरतं प्रत्युवाचेदं वचः॥
Verse 10
किमिहाऽगमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः।एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुद्ध्यते मनः।।2.90.10।।
किमिह तवागमनस्य प्रयोजनं, यदा त्वं राज्यं प्रशाससि? एतत् सर्वं मम सम्यगाचक्ष्व; न हि मेऽस्मिन्नर्थे मनः शुद्ध्यति॥
Verse 11
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
कौसल्यानन्दवर्धनो यममित्रघ्नो रामः सभार्येण भ्रात्रा सह चिरं वनं प्रव्राजितः। स्त्रीनियुक्तेन पित्रा नियुक्तः स महायशाः किल चतुर्दश समाः वनवासी भवेत्। कच्चिन्न तस्यापापस्य तस्यानुजस्य च विरुद्धं पापं कर्तुमिच्छसि, अकण्टकं राज्यं भोक्तुमना?॥
Verse 12
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
स्त्रीनियुक्तेन पित्रा नियुक्तः स महायशाः रामः किल चतुर्दश समाः इह वनवासी भवेत्॥
Verse 13
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
कच्चिन्न तस्यापापस्य तस्यानुजस्य च विरुद्धं पापं कर्तुमिहेच्छसि, अकण्टकं राज्यं भोक्तुमना?॥
Verse 14
एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह।पर्यश्रुनयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया।।2.90.14।।
एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह। दुःखशोकसमाकीर्णः पर्यश्रुनयनोऽभवत्, वाचा च संसज्जमानया वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 15
हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते।मत्तो न दोषमाशङ्के नैवं मामनुशास्तु हि।2.90.15।।
यदि भगवानेव मां एवं मन्यते, तर्हि हतोऽस्मि। मत्तो दोषं मा शङ्किष्ठाः; एवं मां नानुशाधि हि॥
Verse 16
न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे।नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे।।2.90.16।।
मदन्तरे माता यदवोचत्, तच्च मे न इष्टम्। तेनाहं न तुष्टोऽस्मि, न च तद्वचनमाददे॥
Verse 17
अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः।प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम्।।2.90.17।।
अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः। तस्य पादौ अभिवन्दितुं, अयोध्यां च प्रतिनेतुम्॥
Verse 18
त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि।शंस मे भगवन्रामः क्व सम्प्रति महीपतिः।।2.90.18।।
एवं गतं मां मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि। शंस मे भगवन्, रामः क्व सम्प्रति महीपतिः॥
Verse 19
वशिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः।उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः।2.90.19।।
वशिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिः प्रार्थितो भगवांस्तदा। प्रसन्नात्मा भरद्वाजो भरतं प्रत्युवाच ह॥
Verse 20
त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे।गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनामनुयायिता।।2.90.20।।
त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे। गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनामनुयायिता॥
Verse 21
जाने चैतन्मनस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति।अपृच्छं त्वां तथाऽत्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन्।।2.90.21।।
जाने चैतन्मनस्थं ते; दृढीकरणमस्त्विति त्वां तथाऽत्यर्थमपृच्छं, कीर्तिं समभिवर्धयन्।
Verse 22
जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम्।असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ।।2.90.22।।
जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम्; असौ ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ वसति।
Verse 23
श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः।एतन्मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद।।2.90.23।।
श्वः त्वं तं देशं गमिष्यसि; अद्य तु मन्त्रिभिः सहात्रैव वस। हे सुप्राज्ञ, कामार्थयोः विवेककुशल, ममैतत् प्रार्थितं कार्यं कुरु॥
Verse 24
ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः।चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे निशानिवासाय नराधिपाऽत्मजः।।2.90.24।।
ततः ‘तथेत्येव’ इति उदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतो वचोऽब्रवीत्। तदा नराधिपात्मजः तस्मिन्नाश्रमे निशानिवासाय बुद्धिं चकार॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames a legitimacy test: Bharadvāja suspects Bharata’s arrival may conceal an ambition to enjoy the kingdom “without obstacles,” potentially by harming the exiled Rāma and Lakṣmaṇa; Bharata must publicly demonstrate non-violence, humility, and transparent intent.
Dharma is verified not only by lineage or claims but by observable conduct—restraint, reverence to preceptors, and willingness to submit motives to scrutiny; the sage’s probing becomes a method of moral clarification and reputational stabilization.
Bharadvāja’s āśrama functions as a ritual checkpoint where arghya–pādya hospitality is observed, and Citrakūṭa is identified as Rāma’s current residence—anchoring the narrative’s movement from Ayodhyā’s court to the forest geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.