Sarga 70
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे सप्ततितमे सर्गे केकयदेशात् अयोध्यां प्रति भरतस्य प्रस्थानस्य पूर्वरङ्गः भावगौरवेण निरूप्यते। भरतः स्वप्ने घोरं निमित्तं कथयति। तस्मिन्नेव काले अयोध्यायाः अश्वारोहिणो दूताः परिखावृतं राजगृहं नगरं प्राप्य, केकयराज्ञा युधाजिता च सत्कृताः, ततः विनयेन भरतं समुपगम्य वचनं प्रचक्रुः। भरतः बान्धवधर्मानुरूपं कुशलप्रश्नान् करोति—दशरथस्य, रामस्य, लक्ष्मणस्य, तथा कौसल्यासुमित्राकैकेयीनां च आरोग्यं धर्मस्थितिं गृहस्थव्यवस्थां च पृच्छन् स्वहृदयस्य सावधानतां प्रकाशयति। दूताः त्वरितं प्रत्यागमनं राज्यकार्यस्यात्यावश्यकत्वात् याचन्ति; केकयराजाय युधाजिते च प्रेषितानि बहुमूल्यानि द्रव्याणि समर्पयन्ति। भरतः तानि गृह्णाति, दूतान् च प्रत्युपकारेण सत्करोति। अनन्तरं मातामहं केकयराजं प्रति भरतः अनुज्ञां याचते। स राजा प्रस्थानमनुजानाति, भरतं कैकेय्याः योग्यं पुत्रं प्रशंसति, वसिष्ठाय कुमाराभ्यां च नमस्कारान् प्रेषयति। ततः गजाश्वहिरण्यवस्त्रचर्मादिभिः, अन्तःपुरपालितैः श्वभिरपि, महादानविनिमयः प्रवर्तते; किन्तु भरतः न हृष्यति—स्वप्ननिमित्तेन दूतानां त्वरया च शङ्का वर्धते। अन्ते शत्रुघ्नेन सह मन्त्रिभिः सेनारक्षणेन च महता परिवारेण भरतः प्रस्थितः; बाह्यतः शुभं सैन्यप्रयाणं, अन्तस्तु अनिष्टशङ्कया छायितम्।
Shlokas
Verse 1
भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः।प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम्।।2.70.1।।समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः।।2.70.2।।
भरते स्वप्नं ब्रुवति, ते दूताः क्लान्तवाहनाः असह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरं प्रविश्य।
Verse 2
भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः।प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम्।।2.70.1।।समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः।।2.70.2।।
भरते स्वप्नं ब्रुवति, ते दूताः क्लान्तवाहनाः असह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरं प्रविश्य; राज्ञा राजपुत्रेण च समागम्य पूजिताः; राज्ञः पादौ गृहीत्वा, भरतं प्रति वचनमूचुः।
Verse 3
पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया।।2.70.3।।
पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः। त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया॥
Verse 4
इमानि च महार्हाणि वस्त्राण्याभरणानि च।प्रतिगृह्य विशालक्ष मातुलस्य च दापय।।2.70.4।।
इमानि च महार्हाणि वस्त्राण्याभरणानि च। प्रतिगृह्य विशालाक्ष मातुलस्य च दापय॥
Verse 5
अत्र विशंतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते।दशकोट्यस्तु सम्पूर्णास्तथैव च नृपात्मज।।2.70.5।।
अत्र ते नृपतेः कृते विंशतिकोट्यः प्रदीयन्ते, तथा ते मातुलस्य कृते सम्पूर्णा दशकोट्यः।
Verse 6
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं स्वनुरक्त स्सुहृज्जने।दूतानुवाच भरतः कामैस्सम्प्रतिपूज्य तान्।।2.70.6।।
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं स्वनुरक्तस्सुहृज्जने। दूतानुवाच भरतः कामैस्सम्प्रतिपूज्य तान्॥
Verse 7
कच्चित्सुकुशली राजा पिता दशरथो मम।कच्चिच्चारोगता रामे लक्ष्मणे च महात्मनि।।2.70.7।।
कच्चित्सुकुशली राजा पिता दशरथो मम। कच्चिच्चारोगता रामे लक्ष्मणे च महात्मनि॥
Verse 8
आर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी।अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः।।2.70.8।।
कच्चिद् आर्या धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी। अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः॥
Verse 9
कच्चित्सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या।शत्रुघ्नस्य च वीरस्य साऽरोगा चापि मध्यमा।।2.70.9।।
कच्चित् सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या। शत्रुघ्नस्य च वीरस्य सा अरोगा चापि मध्यमा॥
Verse 10
आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी।अरोगा चापि मे माता कैकेयी किमुवाच ह।।2.70.10।।
आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी मे माता कैकेयी अरोगा वा? सा किमुवाच ह?
Verse 11
एवमुक्तास्तु ते दूताः भरतेन महात्मना।ऊचुस्सप्रश्रयं वाक्यमिदं तं भरतं तदा।।2.70.11।।
एवमुक्ताः ते दूताः महात्मना भरतेन, तदा तं भरतं सप्रश्रयं वाक्यमिदम् ऊचुः।
Verse 12
कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि।श्रीश्च त्वां वृणुते पद्मा युज्यतां चापि ते रथः।।2.70.12।।
कुशलाः सन्ति, नरव्याघ्र, येषां त्वं कुशलं पृच्छसि। पद्मा श्रीस्त्वां वृणुते; तव रथोऽपि युज्यतां सज्जो भवतु॥
Verse 13
भरतश्चापि तान् दूतानेवमुक्तोऽभ्यभाषत।आपृच्चेऽहं महाराजं दूतास्सन्त्वरयन्ति माम्।।2.70.13।।
एवमुक्तो भरतस्तान् दूतान् प्रत्यभाषत। ‘महाराजम् आपृच्छे; दूताः सन्त्वरयन्ति माम्’॥
Verse 14
एवमुक्त्वा तु तान् दूतान्भरतः पार्थिवात्मजः।दूतै स्सञ्चोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह।।2.70.14।।
एवमुक्त्वा तु तान् दूतान् भरतः पार्थिवात्मजः। दूतैः सञ्चोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह॥
Verse 15
राजन् पितुर्गमिष्यामि सकाशं दूतचोदितः।पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि।।2.70.15।।
राजन्, पितुः सकाशं गमिष्यामि दूतचोदितः। पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि॥
Verse 16
भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा।तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्याघ्राय राघवम्।।2.70.16।।
भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा। शिरस्याघ्राय राघवं तमुवाच शुभं वाक्यम्॥
Verse 17
गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयीसुप्रजास्त्वया।मातरं कुशलं ब्रूयाः पितरं च परन्तप।।2.70.17।।
गच्छ तात, त्वामनुजानामि। त्वया कैकेयी सुप्रजा; परन्तप, मातरं पितरं च मम कुशलवचनं निवेदय।
Verse 18
पुरोहितं च कुशलं ये चान्ये द्विजसत्तमाः।तौ च तात महेष्वासौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.70.18।।
पुरोहितं कुशलं ब्रूयाः, ये चान्ये द्विजसत्तमाः। तथा तात, महेष्वासौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ अपि कुशलं वद।
Verse 19
तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान्कम्बलानजिनानि च।अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनं ददौ।।2.70.19।।
तस्मै भरताय सत्कृत्य केकयराजः धनं ददौ—हस्त्युत्तमान् चित्रान्, कम्बलान्, अजिनानि च।
Verse 20
रुक्मनिष्कसहस्रे द्वे षोडशाश्वशतानि च।सत्कृत्य कैकयीपुत्रं केकयो धनमादिशत्।।2.70.20।।
कैकयीपुत्रं सत्कृत्य केकयः धनमादिशत्—रुक्मनिष्कसहस्रे द्वे, षोडशाश्वशतानि च।
Verse 21
तथाऽमात्यानभिप्रेतान्विश्वास्यांश्च गुणान्वितान्।ददावश्वपतिः क्षिप्रं भरतायानुयायिनः।।2.70.21।।
तथैवाश्वपतिः शीघ्रं भरतायानुयायिनः। अमात्यान् अभिप्रेतान् विश्वास्यान् गुणान्वितान् ददौ॥
Verse 22
ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान्वै प्रियदर्शनान्।खरान् श्रीघ्रान्सुसंयुक्तान्मातुलोऽस्मै धनं ददौ।।2.70.22।।
ऐरावतैन्द्रशिरो-नागान् प्रियदर्शनान्। खरांश्च शीघ्रान् सुसंयुक्तान् मातुलोऽस्मै धनं ददौ॥
Verse 23
अन्तःपुरेऽति संवृद्धान् व्याघ्रवीर्यबलान्वितान्। दंष्ट्राऽऽयुधान्महाकायान् शुनश्चोपायनं ददौ।।2.70.23।।
अन्तःपुरेऽतिसंवृद्धान् व्याघ्रवीर्यबलान्वितान्। दंष्ट्रायुधान् महाकायान् शुनश्चोपायनं ददौ॥
Verse 24
स दत्तं केकयेन्द्रेण धनं तन्नाभ्यनन्दत।भरतः कैकयीपुत्रो गमनत्वरया तदा।।2.70.24।।
केकयेन्द्रेण दत्तं तद्धनं स नाभ्यनन्दत; तदा कैकयीपुत्रो भरतः गमनत्वरया युतः।
Verse 25
बभूव ह्यस्य हृदये चिन्ता सुमहती तदा।त्वरया चापि दूतानां स्वप्नस्यापि च दर्शनात्।।2.70.25।।
तदा तस्य हृदये सुमहती चिन्ता बभूव—दूतानां त्वरया च, स्वप्नदर्शनात् अपि।
Verse 26
स स्ववेश्माभ्यतिक्रम्य नरनागाश्वसंवृतम्।प्रपेदे सुमहच्छ्रीमान्राजमार्गमनुत्तमम्।।2.70.26।।
स स्ववेश्माभ्यतिक्रम्य नरनागाश्वसंवृतम्, सुमहच्छ्रीमान् अनुत्तमं राजमार्गं प्रपेदे।
Verse 27
अभ्यतीत्य ततोऽपश्यदन्तःपुरमुदारधीः।ततस्तद्भरतश्श्रीमानाविवेशानिवारितः।।2.70.27।।
ततोऽभ्यतीत्य उदारधीः अन्तःपुरम् अपश्यत्; ततः श्रीमान् भरतः तद् अनिवारितः आविवेश।
Verse 28
स मातामहमापृच्छ्य मातुलं च युधाजितम्।रथमारुह्य भरतश्शत्रुघ्नसहितो ययौ।।2.70.28।।
स मातामहम् आपृच्छ्य मातुलं च युधाजितम्। रथमारुह्य भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ॥
Verse 29
रथान्मण्डल चक्रांश्च योजयित्वा परश्शतम्।उष्ट्र गोऽश्वबलैर्भृत्या भरतं यान्तमन्वयुः।।2.70.29।।
रथान् मण्डलचक्रांश्च योजयित्वा परश्शतम्। उष्ट्रगोऽश्वबलैर्भृत्या भरतं यान्तमन्वयुः॥
Verse 30
बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्याऽत्मसमैरमात्यैः।आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात्।।2.70.30।।
बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्याऽत्मसमैरमात्यैः। आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s immediate prioritization of ātyayika-kṛtya (urgent public duty) over hospitality and wealth: despite lavish gifts and familial affection in Kekaya, he chooses prompt departure to answer Ayodhyā’s summons.
The sarga contrasts external auspiciousness (honors, gifts, praise) with inner discernment: Bharata’s lack of delight in riches and his rising anxiety model a dharmic sensitivity to omens and responsibility beyond personal comfort.
Rājagṛha is presented as a fortified, aesthetically praised city with an impassable moat; culturally, the chapter emphasizes courtly etiquette—honoring envoys, touching elders’ feet, formal leave-taking, and gift-exchange as political-social infrastructure.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.