Sarga 12

Verse 1

ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च।।।।

ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः। चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च॥

Verse 2

किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः।।।।

किं नु मे—स्वप्नोऽयं वा, चित्तमोहोऽपि वा मम? अनुभूयमान उपसर्गो वा, मनसो वा कश्चिदुपद्रवः॥

Verse 3

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

इति सञ्चिन्त्य स राजा तदा सुखं नाध्यगच्छत्। कैकेयीवाक्यताडितः चिरात् संज्ञां प्रतिलभ्य, व्यथितो विक्लबश्च व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः, असंवृतायां जगत्यामासीनो दीर्घमुच्छवसन्। मन्त्रैरिव मण्डले रुद्धो महाविषः पन्नग इव, सामर्षो नराधिपः ‘अहो धिग्’ इति वाचमुक्त्वा, भूयः मोहमापेदिवान् शोकापहतचेतनः।

Verse 4

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

इति सञ्चिन्त्य स राजा तदा सुखं नाध्यगच्छत्। कैकेयीवाक्यताडितः चिरात् संज्ञां प्रतिलभ्य, व्यथितो विक्लबश्च व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः, असंवृतायां जगत्यामासीनो दीर्घमुच्छवसन्। मन्त्रैरिव मण्डले रुद्धो महाविषः पन्नग इव, सामर्षो नराधिपः ‘अहो धिग्’ इति वाचमुक्त्वा, भूयः मोहमापेदिवान् शोकापहतचेतनः।

Verse 5

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

इति सञ्चिन्त्य स राजा तदा सुखं नाध्यगच्छत्। कैकेयीवाक्यताडितः चिरात् संज्ञां प्रतिलभ्य, व्यथितो विक्लबश्च व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः, असंवृतायां जगत्यामासीनो दीर्घमुच्छवसन्। मन्त्रैरिव मण्डले रुद्धो महाविषः पन्नग इव, सामर्षो नराधिपः ‘अहो धिग्’ इति वाचमुक्त्वा, भूयः मोहमापेदिवान् शोकापहतचेतनः।

Verse 6

चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः।।।।कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा।

चिरेण नृपः सुदुःखितः संज्ञां प्रतिलभ्य, क्रुद्धः कैकेयीम् अब्रवीत्—चक्षुषा प्रदहन्निव।

Verse 7

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि।।।।किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा।

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि! रामेण तव किं पापं कृतम्, पापे, मयापि वा?

Verse 8

यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघव: ।।।।तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।

यदा राघवः त्वयि जननीतुल्यां वृत्तिं वहति, तदा तस्यैव अनर्थाय त्वं किमर्थमिह उद्यता भवसि?

Verse 9

त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता।।।।अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा।

अविज्ञानात्, नृपसुते, आत्मविनाशार्थं मया त्वं स्वभवनं प्रवेशिता—तीक्ष्णविषा व्यालीव।

Verse 10

जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्।।।।अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।

यदा जीवलोकोऽयं सर्वः रामस्य गुणकीर्तनं करोति, तदा किमपराधमुद्दिश्याहं प्रियं सुतं त्यजामि?

Verse 11

कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम्।।।।जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।

कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयम्, अपि वा श्रियं त्यजेयम्; आत्मनो जीवितं त्यजेयम् अपि—रामं तु पितृवत्सलं न त्यजेयम्।

Verse 12

परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्।।।।अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना।

अग्रजं तनयं दृष्ट्वा मे प्रीतिः परमा भवति; रामं तु मेऽपश्यतः चेतना नष्टा भवति॥

Verse 13

तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना।।।।न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।

सूर्यं विना लोकोऽपि तिष्ठेत्, सलिलं विना शस्यं वा; किन्तु रामं विना मम देहे जीवितं न तिष्ठेत्॥

Verse 14

तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये।।।।अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।

तदलं—त्यज्यतामेष पापनिश्चयः। अहं ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशामि; प्रसीद मे।

Verse 15

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।।।

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्? अथ भरतस्य प्रियाप्रिये मां जिज्ञाससे? अस्तु। यत्तु त्वया पूर्वं राघवं प्रति व्याहृतम्—‘स मे ज्येष्ठः सुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठः’ इति—तत् किं प्रियवादिन्या मम सेवार्थं कथितं भवेत्?

Verse 16

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्? अथ भरतस्य प्रियाप्रिये मां जिज्ञाससे? अस्तु। यत्तु त्वया पूर्वं राघवं प्रति व्याहृतम्—‘स मे ज्येष्ठः सुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठः’ इति—तत् किं प्रियवादिन्या मम सेवार्थं कथितं भवेत्?

Verse 17

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्? अथ भरतस्य प्रियाप्रिये मां जिज्ञाससे? अस्तु। यत्तु त्वया पूर्वं राघवं प्रति व्याहृतम्—‘स मे ज्येष्ठः सुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठः’ इति—तत् किं प्रियवादिन्या मम सेवार्थं कथितं भवेत्?

Verse 18

तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्।आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता।।।।

तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता मां भृशं सन्तापयसि। शून्यं गृहं प्रविष्टाऽसि; सा त्वं परवशं गता।

Verse 19

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम्।अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः।।।।

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तोऽयं सुमहान् अनयः। नयसम्पन्ने, यत्र ते विकृता मतिः।

Verse 20

नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम्।।।।

न हि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम अकरोस्त्वं विशालाक्षि; तेन न श्रद्दधाम्यहम्।

Verse 21

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम।।।।

ननु सुबाले, त्वं बहुशो मम पुरतः कथाः कथयन्—महात्मना भरतेन तुल्यो राघवोऽपि तव प्रिय इति।

Verse 22

तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः।कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च।।।।

देवि भीरु, धर्मात्मनः यशस्विनो रामस्य वनवासं नव वर्षाणि पञ्च च कथं रोचयसे?

Verse 23

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः।कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे।।।।

अत्यन्तसुकुमारस्य धर्मे धृतात्मनस्तस्य भृशदारुणेऽरण्ये वासं कथं रोचयसे?

Verse 24

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्।।।।

शुभलोचने, अभिरामस्य रामस्य तव शुश्रूषमाणस्य विप्रवासनं किमर्थं रोचयसि?

Verse 25

रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा।विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये।।।।

रामो हि भरतादपि भूयस्तव सदा शुश्रूषते; तस्मात् त्वयि भरतस्य विशेषं न लक्षये।

Verse 26

शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्।।।।बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।

हे मनुजर्षभ रामादन्यः कः तव शुश्रूषां गौरवं च प्रमाणतां वचनस्य क्रियानुष्ठानं च भूयस्तरं करिष्यति? बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनां मध्येऽपि तवाज्ञां शिरसा वहन्।

Verse 27

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।।।

राघवे परिवादोऽपि अपवादोऽपि नोपपद्यते; स तु निर्दोषः।

Verse 28

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।2.12.28।।

रामः शुद्धेन चेतसा सर्वभूतानि सान्त्वयन् प्रियैः कर्मभिः विषयवासिनो मनुजव्याघ्रः गृह्णाति।

Verse 29

सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः।गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्।।।।

सत्येन लोकान् जयति राघवः, दानेन दीनान्; शुश्रूषया गुरून् जयति वीरः, युधि धनुषा शात्रवान् अभिभवति।

Verse 30

सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे।।।।

सत्यं दानं तपः त्यागो मैत्री शौचं च मार्जवम्। विद्या गुरुशुश्रूषा च—एतानि ध्रुवाणि राघवे॥

Verse 31

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि।।।।

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्। पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि॥

Verse 32

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्।।।।

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः। स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्॥

Verse 33

क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता।अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम।।।।

क्षमा यस्मिन्दमस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता। अहिंसा च भूतानां तं विना का गतिर्मम॥

Verse 34

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि।।।।

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः। दीनं विलपमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि॥

Verse 35

पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते।तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत्।।।।

पृथिव्यां सागरपर्यन्तायां यत्किञ्चिद् उपलभ्यते, तत्सर्वं तुभ्यं दास्यामि; त्वां क्रोधो मा समाविशेत्॥

Verse 36

अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत्।।।।

कैकेयि, अञ्जलिं करोमि, तव पादौ च स्पृशामि। रामस्य शरणं भव; अत्र माम् अधर्मो मा स्पृशेत्॥

Verse 37

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।।।

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तम् अचेतनम्। घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्॥ शोकार्णवस्य पारं तु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः॥

Verse 38

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।2.12.38।।

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तम् अचेतनम्। घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्॥ शोकार्णवस्य पारं तु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः॥

Verse 39

यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे।धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि।।।।

यदि दत्त्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे। कथं वीर, धार्मिकत्वं पृथिव्यां कथयिष्यसि॥

Verse 40

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह।कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि।।।।

यदा त्वया सह बहवो राजर्षयः समागम्य एतद्विषये पृच्छेयुः, हे धर्मज्ञ, तदा तेषां किं प्रतिवक्ष्यसि?

Verse 41

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि।।।।

यस्याः प्रसादेनाहं जीवामि या च मामभ्यपालयत्, तस्याः कैकेय्याः प्रति मया कृतं वचनं मिथ्येति किं वक्ष्यसि?

Verse 42

किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे।।।।

हे नराधिप! अद्यैव वरं दत्त्वा पुनरन्यथा भाषमाणः, नरेन्द्राणां किल्बिषत्वं करिष्यसि।

Verse 43

शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।

शैब्यः श्येनकपोतीयाख्ये आख्याने पक्षिणे स्वमांसं ददौ; अलर्कश्च चक्षुषी दत्त्वा परमां गतिमगच्छत्।

Verse 44

सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।।।

सागरः समयं कृत्वा वेलाम् नातिवर्तते; पूर्ववृत्तमनुस्मरन्, हे नृप, मा समयं अनृतं कार्षीः।

Verse 45

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते।।।।

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च। सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते।।

Verse 46

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्।यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।।।

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्। यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।

Verse 47

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते।।।।

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः। पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते।।

Verse 48

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम।।।।

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्। अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम।।

Verse 49

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्।।।।

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप। यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्।।

Verse 50

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा।।।।

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह। विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा।।

Verse 51

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम्।रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च।।।।नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमाशुभम्। रामस्य वने वासं भरतस्य च ऐश्वर्यम्। मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः कैकेयीं नाभ्यभाषत।।

Verse 52

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।।।

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्। तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्। दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।

Verse 53

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।2.12.53।।

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्। तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्। दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।

Verse 54

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत्।।।।

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्। ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्नस्तरुरिवापतत्।।

Verse 55

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः।हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः।।।।

नष्टचित्त इवोन्मत्तो व्याधित इव विपर्ययम्। हृततेजाः फणिधर इव बभूव जगतीपतिः॥

Verse 56

दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम्।अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता।।।।भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।

दीनया गिरा नृपोऽब्रवीत् कैकेयीम्— अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता? भूतोपहतचित्तेव मां ब्रुवन्ती न लज्जसे॥

Verse 57

शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा।।।।बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।

शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा। बालायास्त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत्॥

Verse 58

कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्।।।।राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।

कुतो वा ते भयं जातं यत्त्वमेवंविधं वरम्। राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने॥

Verse 59

विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा।।।।यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।

विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा। यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च॥

Verse 60

नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि।।।।किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।

हे नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि—मयि रामे च किं दोषं किमपराधं वा पश्यसि?

Verse 61

न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्।।।।रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।

रामं विना भरतो न कथञ्चिदपि राज्यं स्वीकुर्यात्; धर्मतः तं रामादपि बलवत्तरं मन्ये।

Verse 62

कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते।।।।मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।

‘वनं गच्छ’ इति रामं वदतः कथं तस्य मुखवर्णं विवर्णं द्रक्ष्यामि—यथैव ग्रस्तेन्दुमिव?

Verse 63

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

सुहृद्भिः सह सुकृतां बुद्धिं निश्चितां तां कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां—परैः पराजितां चमूमिव? नानादिग्भ्यः समागताः राजानो मां किं वक्ष्यन्ति—‘अहो, अयं बाल इक्ष्वाकुः; चिरं कथं राज्यं अकारयत्’ इति?

Verse 64

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।2.12.64।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

सुहृद्भिः सह सुकृतां बुद्धिं निश्चितां तां कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां—परैः पराजितां चमूमिव? नानादिग्भ्यः समागताः राजानो मां किं वक्ष्यन्ति—‘अहो, अयं बाल इक्ष्वाकुः; चिरं कथं राज्यं अकारयत्’ इति?

Verse 65

यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः।।।।परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा।

यदा बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः काकुत्स्थं परिप्रक्ष्यन्ति, तदा अहं किं वक्ष्यामि?

Verse 66

कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया।।।।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।

कैकेय्याः क्लेशितेन मया रामः प्रव्राजितः। इति यद्यपि सत्यं ब्रवीमि, तथापि तदसत्यं इव भविष्यति।

Verse 67

किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते।।।।किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।

राघवे वनम् आस्थिते कौशल्या मां किं वक्ष्यति? एतादृशं विप्रियं कृत्वा च, ताम् अहं किं प्रतिवक्ष्यामि?

Verse 68

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

यदा यदा हि कौशल्या दासीव च सखीव च, भार्येव भगिनीव च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे, प्रियपुत्रा प्रियंवदा; सत्कारार्हा देवी, तव कृते न मया सत्कृता।

Verse 69

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।2.12.69।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि! रामेण तव किं पापं कृतम्, पापे, मयापि वा?

Verse 70

इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि।।।।अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।

इदानीं तदेव तन्मम हृदयं दहति यन्मया त्वयि कृतं सुकृतम्। यथा व्याधितस्यापथ्यव्यञ्जनसहितं भुक्तमन्नं पश्चात् पीडां जनयति॥

Verse 71

विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च।।।।सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।

रामस्य विप्रकारं च वनाय च सम्प्रयाणं निरीक्ष्य सुमित्रा वै भीता—कथं मे पुनर्विश्वसिष्यति॥

Verse 72

कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्।।।।मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।

कृपणा बत वैदेही द्वयमप्रियम् अवश्यं श्रोष्यति—मां च पञ्चत्वमापन्नं, रामं च वनमाश्रितम्॥

Verse 73

वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति।।।।हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी।

वैदेही बत मे प्राणान् शोकन्ती क्षपयिष्यति—हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी हीना॥

Verse 74

न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने।।।।चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।

न हि रामं महावने प्रवसन्तं दृष्ट्वा, रुदन्तीं च मैथिलीम्—चिरं जीवितुमहं नाशंसे॥

Verse 75

सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे।

सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि। न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे॥

Verse 76

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः।।।।

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्। रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः॥

Verse 77

अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः।।।।

अनृतैर्बहु मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे। गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः॥

Verse 78

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा।।।।

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्। धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा॥

Verse 79

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्।।।।

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव। दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्॥

Verse 80

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा।।।।

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनैव अज्ञानात् परिरक्षिता; पश्चादुद्बन्धिनी रज्जुरिव।

Verse 81

रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्।।।।

त्वया सार्धं रममाणोऽहं त्वां मृत्युं नाभिलक्षये; बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्।

Verse 82

मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना।तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।।।।

मया दुरात्मना समहात्मा पुत्रोऽपितृकः कृतः; तस्मात् मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।

Verse 83

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति।।।।

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्; यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति।

Verse 84

व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते।।।।

व्रतैर्ब्रह्मचर्यनियमैश्च गुरूणां कठोरानुशासनैश्चोपकर्शितः सः, भोगकालेऽपि पुनरेव महत्कृच्छ्रं प्रपत्स्यते।

Verse 85

नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

नालं मे पुत्रो द्वितीयं वचनं प्रति भाषितुम्; ‘वनं प्रव्रज’ इत्युक्तः सः ‘बाढम्’ इत्येव वक्ष्यति।

Verse 86

यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः।प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति।।।।

यदि मे राघवः ‘वनं गच्छ’ इति चोदितः प्रतिकूलं कुर्यात्, तत् मे प्रियं स्यात्; किन्तु वत्सः न करिष्यति।

Verse 87

शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः।।।।स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति।

शुद्धभावो हि राघवो मे अन्तर्भावं न ज्ञास्यति; ‘वनं प्रब्रज’ इत्युक्तः सः ‘बाढम्’ इत्येव वक्ष्यति।

Verse 88

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।।।।मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्।

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतः अहं, मृत्युरक्षमणीयं मां यमक्षयं नयिष्यति।

Verse 89

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।।।।इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे।

मयि मृते, रामे च मनुजपुङ्गवे वनं गते, मम इष्टजनशेषेषु त्वं किं पुनः पापं प्रतिपत्स्यसे?

Verse 90

कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।।।।दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति।

कौशल्या यदि मां च रामं च पुत्रांश्च हास्यति, दुःखान्यसहती सा देवी मामेव अनुमारिष्यति।

Verse 91

कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह।।।।प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव।

कौशल्यां सुमित्रां मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह नरके प्रक्षिप्य, कैकेयि, त्वं सुखिता भव—यथासि तथा।

Verse 92

मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।।।।इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि।

मया रामेण च त्यक्तं, गुणैः शाश्वतं सत्कृतं, अक्षोभ्यम् इक्ष्वाकुकुलं त्वम् आकुलं पालयिष्यसि।

Verse 93

प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।।।।मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः।

यदि भरतस्यैतद् रामप्रव्राजनं प्रियं स्यात्, तर्हि मे गतायुषः सति भरतो मा स्म प्रेतकृत्यं कार्षीत्।

Verse 94

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।

हन्त! अनार्ये, ममामित्रे कैकयि, सकामा भव—तव कामाः सिद्धिं यान्तु।

Verse 95

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.95।।

मयि मृते, रामे च पुरुषपुङ्गवे वनं गते, तदा त्वं विधवा सपुत्रा राज्यं कारयिष्यसि।

Verse 96

त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि।अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।।।।सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा।

त्वं राजपुत्रीवादेन मम वेश्मनि न्यवसः; इदानीं तु लोके ममातुला अकीर्तिः, ध्रुवश्च परिभवः जातः। सर्वभूतेषु च ममावज्ञा भविष्यति, यथा पापकृतः स्यात् तथा।

Verse 97

कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।।।।पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति।

रथैर्गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः विभुं यात्वा, कथं मे वत्सो रामो महारण्ये पद्भ्यां विचरिष्यति?

Verse 98

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

यस्य ममाहारकाले कुण्डलधारिणः सूदाः पूर्वमेवाभिमानपूर्वकं प्रशस्तं पानभोजनं बहु पचन्ति स्म, स मे सुतः कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च भक्षयन् वन्यमाहारं वर्तयिष्यति॥

Verse 99

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।2.12.99।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

यस्य ममाहारकाले कुण्डलधारिणः सूदाः पूर्वमेवाभिमानपूर्वकं प्रशस्तं पानभोजनं बहु पचन्ति स्म, स मे सुतः कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च भक्षयन् वन्यमाहारं वर्तयिष्यति॥

Verse 100

महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः।।।।काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति।

महार्हवस्त्रसंवीतः चिरं सुखेषु वासितः; स काषायपरिधानः कथं भूमौ निवत्स्यति?

Verse 101

कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम्।।।।रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्।

कस्यैतद्धारुणं वाक्यम्, एवमचिन्तितं विधानम्—रामस्यारण्यगमनं, भरतस्याभिषेचनम्?

Verse 102

धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा।न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम्।।।।

धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपराः सदा; न तु सर्वाः स्त्रियः ब्रवीमि—भरतस्यैव मातरम्।

Verse 103

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे।किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे।।।।

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे, ममानुतापाय निविष्टभावे; किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं, हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे?

Verse 104

परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्।।।।

रामं व्यसने निमग्नं दृष्ट्वा कुपितं जगत् कृत्स्नं प्रज्वलिष्येत्; पितरोऽपि पुत्रान् परित्यजेयुः, कृतानुरागा भार्याश्च पतीन् अपि त्यजेयुः।

Verse 105

अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव।।।।

अहं तु देवकुमाररूपं सुसज्जितं मम सुतं समायान्तं पश्यन् नन्दामि; तस्य दर्शनमात्रेण पुनर्युवेव भवामि।

Verse 106

विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि।रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे।।।।

सूर्येण विना अपि जगतः प्रवृत्तिः स्यात्, वज्रधरोऽपि अवर्षतां कुर्यात्; किन्तु रामं इतः गच्छन्तं दृष्ट्वा कश्चिदपि न जीवेत—इति मे निश्चिता चेतना।

Verse 107

विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्।।।।

विनाशकामाम् अहिताम् अमित्राम् त्वां मृत्युमिव आत्मनः आवासयम्; चिरं बत अङ्के धृता महाविषा सर्पी—तेन मोहात् अहं हतोऽस्मि।

Verse 108

मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी।।।।

मया रामेण लक्ष्मणेन च विहीने, त्वया सह भरतो नगरं राष्ट्रं च प्रशास्तु; मम बान्धवान् निहत्य, ममाहितानां हर्षकारिणी भव।

Verse 109

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा।।।।

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि, प्रसह्य यदद्य वाक्यमिह भाषसे; तव मुखात् दशनाः सहस्रधा विशीर्य अधः किमिति न पतन्ति?

Verse 110

न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते।।।।

न किञ्चिदप्याहितमप्रियं वचो रामो ब्रूते; परुषाणि भाषितुं न वेत्ति। अभिरामवादिनि गुणनित्यसम्मते रामे कथं त्वं दोषान् ब्रवीषि?

Verse 111

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज।न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि।।।।

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा, सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज; न करिष्यामि तव सुदारुणं वचो ममाहितं, केकयराजपांसनि।

Verse 112

क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्।।2.12,112।।

क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्; अमनोरमां हृदयं सबन्धनं दिधक्षमाणां त्वां जीवितुं न विषहे।

Verse 113

न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः।ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे।।।।

न मेऽस्ति जीवितं पुत्रवियोगे; कुतः सुखं? आत्मवतः पुरुषस्य विना आत्मजेन कुतो रतिः। देवि, ममाहितं कर्तुं नार्हसि; अहं ते पादावपि स्पृशामि—प्रसीद मे॥

Verse 114

स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा।।।।

स भूमिपालोऽनाथवत् विलपन्, स्त्रिया हृदयेऽतिमात्रं गृहीतः, पपात। देवी तु चरणौ प्रसारितौ उभौ अपसार्य; स तयोः असंस्पृश्य, आतुर इव भूमौ निपपात॥