Sarga 17
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे सप्तदशे सर्गे रामः रथेन राजमार्गेण प्रयाति। सहचरैः सह हृष्टैः जनैः परितः समागतेषु नगरं राजपथश्च महता मङ्गलालङ्कारैः शोभितौ—ध्वजपताकाभिः, धूपागुरुगन्धैः, चन्दनराशिभिः, सुगन्धद्रव्यैः, कौशेयवस्त्रैः, मुक्तामणिस्फटिकोपकरणैः, पुष्पैः, नैवेद्यैश्च—देवमार्ग इव पवित्रः कृतः। नागरिकाः रामं सिंहासने स्थितं सार्वजनिकं गच्छन्तं दृष्ट्वा तृप्तिं परमां मन्यन्ते; तस्य दर्शनमेव देहधर्मानपि अतिशययति इति ते वदन्ति, राज्यं च धर्म-सौन्दर्य-आदर्शरूपेण स्तुवन्ति। रामः आशीर्वादान् स्तुतिं च शृण्वन्नपि धीरः शान्तश्च, अन्तर्मुखेन वैराग्येण स्थितः, यथार्हं जनान् सत्कृत्य अग्रे प्रयाति। तस्य धर्मः करुणा च जनानां चित्तदृशौ आकर्षतः; न कश्चित् तस्मात् नेत्रं मनो वा निवर्तयितुं शक्नोति। सर्ववर्णेषु सर्ववयःसु च समदया तस्य प्रकाशते। स च प्रदक्षिणाचारं पालयन्—तीर्थसन्धीन् देवालयमार्गान् स्मारकाणि चैत्यानि च दक्षिणतः कृत्वा—राजनिवेशं प्राप्नोति, यस्य प्रासादशिखराणि मेघैः कैलासशृङ्गैः श्वेतविमानैश्च उपमीयन्ते। रक्षितान् प्राङ्गणान् अतिक्रम्य अनुचरान् विसृज्य पितुः समीपस्थेषु अन्तःपुरेषु प्रविशति; बहिर्जनसमूहः पुनर्दर्शनं प्रतीक्षमाणः समुद्र इव चन्द्र उदयम् अपेक्षते।
Shlokas
Verse 1
स रामो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः ।पताकाध्वजसम्पन्नं महार्हागरुधूपितम् ॥१॥अपश्यन्नगरं श्रीमान्नानाजनसमाकुलम् ।
स रामो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः। पताकाध्वजसम्पन्नं महार्हागरुधूपितम्॥ अपश्यन्नगरं श्रीमान् नानाजनसमाकुलम्॥
Verse 2
स गृहैरभ्रसङ्काशैः पाण्डुरैरुपशोभितम् ॥२॥राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागरुधूपितम् ।
स गृहैरभ्रसङ्काशैः पाण्डुरैरुपशोभितं, मध्येनागरुधूपितं राजमार्गं रामो ययौ॥
Verses 3-5
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः ॥३॥उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्बरस्य च ।अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैस्स्फाटिकैरपि ॥४॥शोभमानमसंबाधैस्तं राजपथमुत्तमम् ।संवृतं विविधैःपुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि ॥५॥
मुख्यचन्दनानामगरूणां च सञ्चयैः, उत्तमानां गन्धानां क्षौमकोशाम्बरस्य च। अविद्धाभिः मुक्ताभिः उत्तमैः स्फाटिकैरपि शोभमानम्, असंबाधं तदुत्तमं राजपथम्। विविधैः पुष्पैः उच्चावचैः भक्ष्यैश्च संवृतं बभौ॥
Verse 6
ददर्श तं राजपथं दिवि देवपथं यथा ।दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगरुचन्दनैः ॥६॥नानामाल्योपगंधैश्च सदाऽभ्यर्चितचत्वरम् ।
स तं राजपथं ददर्श, दिवि देवपथं यथा। दध्यक्षतहविर्लाजैः धूपैः अगरुचन्दनैः, नानामाल्योपगन्धैश्च, सदा अभ्यर्चितचत्वरम्॥
Verse 7
अशीर्वादान्बहून् शृण्वन्सुहृद्भिस्समुदीरितान् ॥७॥यथार्हं चापि सम्पूज्य सर्वानेव नरान्ययौ ।
सः सुहृद्भिः समुदीरितान् बहून् आशीर्वादान् शृण्वन्, यथार्हं सर्वान् नरान् सम्पूज्य, ततः परं ययौ॥
Verse 8
पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः ॥८॥अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय ।
पितामहैः प्रपितामहैश्च यथाऽऽचरितं तदेव मार्गम् अद्याभिषिक्तः उपादाय, राज्यं सम्यग् अनुपालय रक्ष च॥
Verse 9
यथास्म पोषिताः पित्रा यथा सर्वैः पितामहैः ॥९॥ततस्सुखतरं रामे वत्स्यामस्सति राजनि ।
यथा वयं पित्रा सर्वैश्च पितामहैः पोषिताः, तथा रामे सति राजनि ततः सुखतरं वत्स्यामः॥
Verse 10
अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः ॥१०॥यदि पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम् ।
अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः। यदि पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम्॥
Verse 11
अतो हि नः प्रियतरं नान्यत्किञ्चिद्भविष्यति ॥११॥यथाऽभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः ।
अतो हि नः प्रियतरं किञ्चिदन्यन्न भविष्यति, यथा राज्येनामिततेजसः रामस्याभिषेकः।
Verse 12
एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः कथाश्शुभाः ॥१२॥आत्मसम्पूजनीश्शृण्वन्ययौ रामो महापथम् ।
एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः कथाः शुभाः। आत्मसम्पूजनीः शृण्वन् ययौ रामो महापथम्॥
Verse 13
न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात् ॥१३॥नर श्शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्तेऽपि राघवे ।
अतिक्रान्तेऽपि राघवे तस्मान्नरोत्तमात् कश्चिन्नरः स्वमनश्चक्षुषी वा नापाक्रष्टुं शशाक।
Verse 14
यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति ॥१४॥निन्दित स्सर्वल्लोकेषु स्वात्माऽप्येनं विगर्हते ।
यो रामं न पश्येत्, यं च रामो न पश्यति, स सर्वलोकेषु निन्दितो भवति; स्वात्माऽप्येनं विगर्हते।
Verse 15
सर्वेषु हि स धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम् ॥१५॥चतुर्णां हि वयः स्थानां तेन ते तमनुव्रताः ।
स धर्मात्मा सर्वेषु वर्णेषु दयां करोति, चतुर्णां वयःस्थानानां च; तेन ते जनास्तमनुव्रताः।
Verse 16
चतुष्पथान्देवपथांश्चैत्यान्यायतनानि च ॥१६॥प्रदक्षिणं परिहरन् जगाम नृपते स्सुतः ।
नृपतेः सुतः चतुष्पथान् देवपथांश्च चैत्यानि आयतनानि च प्रदक्षिणं परिहरन् जगाम।
Verses 17-19
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः ॥१७॥प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरोपमैः ।आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः ॥१८॥वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः ।तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम् ॥१९॥राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन् ।
रत्नजालपरिष्कृतैर्वर्धमानगृहैश्च युक्तं, पृथिव्यां महेन्द्रसदनोपमं तत् पितुर्वेश्म। तत्र राजपुत्रः श्रिया ज्वलन् प्रविवेश॥
Verse 20
स कक्ष्या धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः ॥२०॥पदातिरपरे कक्ष्ये द्वे जगाम नरोत्तमः ।
स धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रः कक्ष्या वाजिभिरतिक्रम्य, अपरे द्वे कक्ष्ये पदातिरेव नरोत्तमः जगाम॥
Verse 21
स सर्वा स्समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः ।सन्निवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तः पुरमभ्यगात् ॥२१॥
स सर्वाः समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः। सन्निवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तः पुरमभ्यगात्॥
Verse 22
तस्मिन् प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जन स्स सर्वो मुदितो नृपात्मजे ।प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं यथोदयं चन्द्रमसस्सरित्पतिः ॥२२॥
तस्मिन् तदा पितुरन्तिकं प्रविष्टे नृपात्मजे, जनः स सर्वो मुदितोऽभवत्। तस्य पुनर्निर्गमं प्रतीक्षते स्म, यथा सरित्पतिः चन्द्रमसोऽुदयं प्रतीक्षते॥
Inside Sarga 17
Voices in this sarga
- Ayodhya citizens (collective voice)
- Rama (non-discursive presence; receives blessings)
Frequently Asked Questions
Rather than a conflict-choice, the pivotal action is Rāma’s disciplined public conduct: he receives intense civic adoration and praise yet remains steady, honors people appropriately, and proceeds with ritual and social propriety—modeling restraint and legitimacy expected of an heir.
The citizens articulate kingship as a moral good—seeing a righteous ruler enthroned is portrayed as a supreme human fulfillment—while the narrative frames true excellence as compassion toward all and inner composure even when celebrated.
The sarga maps Ayodhyā’s sacred-urban infrastructure: the royal highway, worshipped crossroads, temple-roads, monuments (caitya), shrines (āyatana), the multi-courtyard palace complex, and the inner apartments—presented through ritual details (incense, offerings, circumambulation etiquette).
Ask anything about Sarga 17 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
