Sarga 26
अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः · Rama’s Departure and Sita’s Questions; Disclosure of Exile and Counsel on Courtly Conduct
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे मङ्गलनिश्चयात् धर्मविघातजनितं महाशोकं प्रति कथा परिवर्तते। कौसल्या स्वस्त्ययनादि मङ्गलक्रियाः कृत्वा रामं आशीर्भिः समनुगृह्णाति। रामोऽपि मातरं प्रणम्य, धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः, जनसमूहैः स्वगुणैः आकृष्टहृदयैः सह राजमार्गेण वनवासाय प्रस्थितः। स्वगृहे तु सीता गृहदेवतापूजनव्रततपःसमाप्ता, अभिषेकाभिमुखी सती, रामस्य वर्णविकारं विषादं च दृष्ट्वा तीक्ष्णैः प्रश्नैः पृच्छति—कुतः छत्रचामरस्तुतिवाद्यजयघोषाः, मधुपर्कादि मङ्गलाभिषेकः, मन्त्रिणः श्रेणिमुख्याः, रथगजादि पुरःसराः, हेमसिंहासनं च न दृश्यन्ते इति; अभिषेकस्य सार्वजनिकलक्षणानां लोपं सा विवृणोति। ततः रामः वनवासकारणं प्रकाशयति—दशरथेन पूर्वं कैकेय्यै दत्तौ वरौ, तयोः स्मरणेन अभिषेकसमये तया प्रतिज्ञापालनं कृतम्; दण्डकारण्ये चतुर्दशवर्षाणि वनवासादेशः, भरतस्य युवराज्याभिषेकश्च। अनन्तरं सीतां प्रति नीत्युपदेशं ददाति—भरतस्य पुरतः मां न प्रशंसय, विशेषानुग्रहं मा याचस्व, सौम्यवृत्त्या वर्तस्व; राजानं दशरथं सर्वाश्च मातरः, विशेषतः शोककर्शितां कौसल्यां, सत्कुरु; भरतं शत्रुघ्नं च बान्धवानिव पालय; नृपं मा रोषय, यतो राजानः सेवकान् भजन्ते, अहितान् तु स्वानपि परित्यजन्ति। अन्ते रामः सीतां अयोध्यायां स्थिरां, वाक्कायेनानपराधिनीं, निवसतु इति याचते, स्वयम् अरण्यं प्रति निर्गच्छन्।
Shlokas
Verses 1-2
अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम् ।कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥१॥विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् ।हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥२॥
अभिवाद्य च कौसल्यां रामः संप्रस्थितो वनम्। कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः॥ विराजयन् राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम्। हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया॥
Verse 3
वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी ।तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम् ॥३॥
वैदेही तपस्विनी तत्तत्सर्वं वृत्तान्तं न शुश्राव; तस्याः हृदि तदेवैकं यौवराज्याभिषेचनचिन्तनं वर्तते स्म॥
Verse 4
देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना ।अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥४॥
देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना, राजधर्मेष्वभिज्ञा सीता राजपुत्रं प्रतीक्षते॥
Verse 5
प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम् ।प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ॥५॥
अथ रामः सुविभूषितं स्वं वेश्म प्रविवेश; प्रहृष्टजनसम्पूर्णे तस्मिन्, ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखोऽभवत्॥
Verse 6
अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् ।अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥६॥
अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना तं पतिम् अपश्यत्। शोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियं च तम्।।
Verse 7
तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् ।तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः ॥७॥
तां दृष्ट्वा धर्मात्मा राघवः हृदि स्थितं शोकं सोढुं न शशाक। ततोऽसौ शोकः विवृततां गतः।।
Verse 8
विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् ।आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥८॥
विवर्णवदनं तं प्रस्विन्नम् अमर्षणं दृष्ट्वा, दुःखाभिसन्तप्ता सीता आह—‘किमिदानीमिदं प्रभो?’।।
Verse 9
अद्य बार्हस्पत श्श्रीमान्युक्तः पुष्योऽनु राघव ।प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः ॥९॥
अद्य राघव, श्रीमान् बृहस्पतियुक्तः पुष्यनक्षत्रयोगः शुभः; प्राज्ञैर्ब्राह्मणैः अभिषेकाय योग्य इति प्रोक्तः। ततः किमर्थं त्वं दुर्मनाः?
Verse 10
न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च ।आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते ॥१०॥
न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च। आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते॥
Verse 11
व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् ।चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥११॥
व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम्। चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम्।।
Verse 12
वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ ।स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः स्सूतमागधाः ॥१२॥
वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ। स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः स्सूतमागधाः।।
Verse 13
न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः ।मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः ॥१३॥
न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः। मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः।।
Verse 14
न त्वां प्रकृतय स्सर्वा श्श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः ।अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा ॥१४॥
न त्वां प्रकृतयः सर्वाः श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः। अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा।।
Verse 15
चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः ।मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः ॥१५॥
चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः। मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः।।
Verse 16
हस्ती चाग्रत श्श्रीमां स्तव लक्षणपूजितः ।प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः ॥१६॥
किं नु हे वीर, तव प्रयाणसमये अग्रतः श्रीमान् गजः—उत्तमलक्षणपूजितः, कृष्णमेघगिरिप्रभः—न लक्ष्यते?
Verse 17
न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन ।भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरस्कृतम् ॥१७॥
प्रियदर्शन वीर, ते काञ्चनचित्रं भद्रासनं पुरस्कृत्य पुरस्कृताः परिचारकाः अग्रे यान्तं न पश्यामि।
Verse 18
अभिषेको यथा सज्जः किमिदानीमिदं तव ।अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते ॥१८॥
अभिषेकः यथा सज्जः, किमिदानीं तवेदं? अपूर्वो मुखवर्णश्च, न च प्रहर्षो लक्ष्यते।
Verse 19
इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः ।सीते तत्र भवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥१९॥
इतीव विलपन्तीं तां रघुनन्दनः प्रोवाच—“सीते, तत्र भवान् तातः मां वनं प्रव्राजयति।”
Verse 20
कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि ।शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥२०॥
कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि जानकि। शृणु, येनेदं मम क्रमेणैव समुपस्थितं तदहं ते निवेदयामि॥
Verse 21
राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन च ।कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ ॥२१॥
राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा मे दशरथेन च। कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ॥
Verse 22
तयाऽद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते ।प्रचोदित स्स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥२२॥
तया अद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते। प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः॥
Verse 23
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया ।पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः ॥२३॥
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया। पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः॥
Verses 24-25
सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ।भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन ॥२४॥बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् ।तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥२५॥
सोऽहं त्वां द्रष्टुमागतः, विजने वनं प्रस्थितोऽस्मि। भरतस्य समीपे मम विषयः कदाचन न वक्तव्यः; बुद्धियुक्ता हि पुरुषा परस्तवं न सहन्ते। तस्मात् भरतस्याग्रतो मम गुणा न कथनीयाः।
Verse 26
नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन ।अनुकूलतया शक्यं समीपे त्वस्य वर्तितुम् ॥२६॥
न च त्वया तस्मात् विशेषेण कदाचन भर्तव्यं मन्यितव्यम्। अनुकूलतया एव तस्य समीपे वर्तितुं शक्यते।
Verse 27
तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम् ।स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः ॥२७॥
नृपतिना तस्मै सनातनं यौवराज्यं दत्तम्। तस्मात्, सीते, त्वया स प्रसाद्यः, नृपतिश्च विशेषतः।
Verse 28
अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोस्समनुपालयन् ।वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनी ॥२८॥
अहं च गुरोः प्रतिज्ञां तां समनुपालयन् अद्यैव वनं यास्यामि। मनस्विनि, त्वं स्थिरा भव।
Verse 29
याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् ।व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयाऽनघे ॥२९॥
मयि कल्याणि मुनिनिषेवितं वनं याते, अनघे, त्वया व्रतोपवासपरया भवितव्यम्।
Verse 30
काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि ।वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥३०॥
काल्यमुत्थाय देवानां पूजां यथाविधि कृत्वा, मम पिता नरेश्वरः दशरथः वन्दनीयः॥
Verse 31
माता च मम कौशल्या वृद्धा सन्तापकर्शिता ।धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्त स्सम्मानमर्हति ॥३१॥
मम माता कौशल्या वृद्धा शोकसन्तापकर्शिता; धर्ममेव पुरस्कृत्य त्वत्तः सा सम्मानमर्हति।
Verse 32
वन्दितव्याश्च ते नित्यं या श्शेषा मम मातरः ।स्नेह प्रणयसम्भोगै स्समा हि मम मातरः ॥३२॥
वन्दितव्याश्च ते नित्यं या शेषा मम मातरः। स्नेहप्रणयसम्भोगैः समा हि मम मातरः॥
Verse 33
भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः ।त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥३३॥
भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः। त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम॥
Verse 34
विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन ।स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च ॥३४॥
विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन। स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च॥
Verse 35
आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः ।राजान स्सम्प्रसीदन्ति कुप्यन्तिच विपर्यये ॥३५॥
आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः। राजानः सम्प्रसीदन्ति कुप्यन्ति च विपर्यये॥
Verse 36
औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः ।समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः ॥३६॥
औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः। समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः॥
Verse 37
सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञस्समनुवर्तिनी ।भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा ॥३७॥
तस्मात् त्वं कल्याणि अत्रैव वसेः, राज्ञः समनुवर्तिनी। भरतस्य धर्मे रता, सत्यव्रतपरायणा च भव।।
Verse 38
अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि ।यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्य चि त्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम ॥३८॥
प्रिये, अहं महावनं गमिष्यामि; त्वया तु भामिनि इहैव वस्तव्यम्। यथा कस्यचित् व्यलीकं न कुरुषे, तथा ममेदं वचनं त्वया कार्यम्।।
Inside Sarga 26
Voices in this sarga
- Sita (Vaidehi, Janaki)
- Rama (Raghunandana, Raghava)
Frequently Asked Questions
The dilemma is the collision between a planned coronation and the binding force of a royal promise: Daśaratha is compelled (in the name of dharma) to honor boons granted to Kaikeyī, resulting in Rāma’s acceptance of exile as the ethically coherent response.
The sarga teaches that dharma includes disciplined speech and social navigation: Rāma advises Sītā to avoid comparative praise before the new sovereign, to seek concord through favorable conduct, and to honor elders and co-wives—showing how virtue operates within real power structures.
Culturally, the chapter highlights coronation semiotics and rites (svastyayana, umbrella, fans, bards, honey-curd sprinkling, chariot, elephant, throne) as public markers of legitimacy; geographically, it points to Ayodhyā’s rājamārga and the destination of exile, the Daṇḍaka forest.
Ask anything about Sarga 26 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
