Sarga 102

Verse 1

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्।राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः।।।।

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्, भरतेनोक्तां राघवो गतचेतनः अभवत्।

Verse 2

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।।।

भरतेनोक्तं वाग्वज्रं दानवारिणा रणेषु वज्रमिवोत्सृष्टं रामस्य हृदयं व्यथयामास। परन्तपः स रामो बाहू प्रसार्य पुष्पिताग्रः द्रुम इव वने परशुना छिन्नः, तथा भुवि पपात।

Verse 3

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।

इदं भुङ्क्ष्व महाराज, प्रीतो भव; यदशना वयं भुञ्ज्महे। यदन्नः पुरुषो भवति, तदन्ना एव तस्य देवताः।

Verse 4

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा। वाग्वज्रं भरतेनोक्तं ममनोज्ञं परन्तपः॥ प्रगृह्य रामो बाहू वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः। वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह॥

Verse 5

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्।कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।2.102. 4।।भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम्।रुदन्तस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै।।।।

तदा ते भ्रातरः वैदेह्या सह रुदन्तः सर्वतः शोककर्शितं महेष्वासं रामं सलिलेन सिषिचुः॥

Verse 6

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन्।उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम्।।।।

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्याम् अस्रम् उत्सृजन् काकुत्स्थः कृपणं बहु भाषितुम् उपाक्रामत॥

Verse 7

स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम्।उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्।।।।

स रामः पितरं पृथिवीपतिं स्वर्गतं श्रुत्वा धर्मात्मा भरतं धर्मसंहितं वाक्यम् उवाच॥

Verse 8

किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते।कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति।।।।

किं करिष्याम्यहं तात, अयोध्यायां तव दिष्टगतिं गते? का नु तां राजवरविहीनाम् अयोध्यां पालयिष्यति?

Verse 9

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः।यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः।।।।

किं नु तस्य महात्मनः मया दुर्जातेन कार्यम्? यो मम शोकहेतोर्मृतः, मया चापि न यथाविधि संस्कृतः।

Verse 10

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ।शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः।।।।

अहो भरत सिद्धार्थोऽसि येन त्वया शत्रुघ्नेन चानघ। सर्वेषु प्रेतकृत्येषु राजा यथाविधि सत्कृतः॥

Verse 11

निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम्।निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मुत्सहे।।।।

नरेन्द्रेण विनाकृतां निष्प्रधानामनेकाग्रां च ताम्। निवृत्तवनवासोऽपि नाहं गन्तुमयोध्यां उत्सहे॥

Verse 12

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप।कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते।।।।

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप। ताते लोकान्तरं गते पुनः कोऽनुशासिष्यति॥

Verse 13

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्।वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम्।।।।

पुरा सुवृत्तं मां प्रेक्ष्य पिता सान्त्वयन् यानि वाक्यान्यब्रवीत्। तानि श्रोत्रसुखानि वाक्यानि अहं कुतः पुनः श्रोष्यामि॥

Verse 14

एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः।उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।।।।

एवमुक्त्वा स भरतं राघवः शोकसन्तप्तः। भार्यामभ्येत्य पूर्णचन्द्रनिभाननाम् उवाच॥

Verse 15

सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण।भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्।।।।

सीते, ते श्वशुरो मृतः; लक्ष्मण, त्वं पितृविहीनोऽसि। भरतो दुःखं निवेदयति—पृथिवीपतिः स्वर्गं गत इति॥

Verse 16

ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत।तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्।।।।

एवं काकुत्स्थे ब्रुवति, तेषां यशस्विनां कुमाराणां नेत्रेषु बहुगुणं बाष्पं समुत्पन्नम्॥

Verse 17

ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दु:खितम्।अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः।।।।

ततः सर्वे ते भ्रातरः राघवं भृशमाश्वास्य अब्रुवन्—जगतीभर्तुः पितुः उदकं क्रियताम्॥

Verse 18

सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम्।।।।

सा सीता तं महानृपं श्वशुरं स्वर्गतं श्रुत्वा, अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां प्रियं द्रष्टुं न शशाक॥

Verse 19

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्।उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः।।।।

तां रुदन्तीं जनकात्मजां रामः सान्त्वयित्वा, स्वयम् दुःखितो दुःखितं वचः तत्र लक्ष्मणं उवाच॥

Verse 20

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्।जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः।।।।

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्। जलक्रियार्थं तातस्य महात्मनः गमिष्यामि॥

Verse 21

सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज।अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा।।।।

सीता पुरस्ताद्व्रजतु; त्वमेनामभितो व्रज। अहं पश्चाद्गमिष्यामि; एषा हि गति: सुदारुणा॥

Verse 22

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।।।सुमन्त्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।।।

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः। मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्॥

Verse 23

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।2.102.22।।सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।2.102.23।।

सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम्। आलम्ब्य अवातारयत् नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्॥

Verse 24

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति।।।।

ते यशस्विनौ भ्रातरौ ततः कृच्छ्रेण सुतीर्थां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् उपागम्य, सदा पुष्पितकाननैः शोभिततीरां ददृशतुः।

Verse 25

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।2.102.24।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तातैतत्ते भवत्विति।।2.102.25।।

शीघ्रस्रोतसमासाद्य शिवं निर्मलमकर्दमं तीर्थम् उपगम्य, ते राज्ञे उदकं सिषिचुः—“तात, एतत् ते भवतु” इति।

Verse 26

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम्।दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।

अथ महीपालो रामः जलपूरितमञ्जलिं प्रगृह्य, याम्यां दिशम् अभिमुखो रुदन् वचनम् अब्रवीत्।

Verse 27

एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्।पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु।।।।

“राजशार्दूल, पितृलोकगतस्य ते, अद्य मया दत्तं विमलम् अक्षयं तोयम् उपतिष्ठतु” इति।

Verse 28

ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः।पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह।।।।

ततः स तेजस्वी राघवो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य, भ्रातृभिः सह पितुः निर्वापं चकार।

Verse 29

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे।न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।

दर्भसंस्तरे ऐङ्गुदबदरीमिश्रं पिण्याकं निक्षिप्य, रामः शोकसन्तप्तः अश्रुपूर्णलोचनः रुदन् वचनमब्रवीत्।

Verse 30

इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम्।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः।।।।

इदं भुङ्क्ष्व महाराज, प्रीतो भव; यदशना वयं भुञ्ज्महे। यदन्नः पुरुषो भवति, तदन्ना एव तस्य देवताः।

Verse 31

तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात्।आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्।।।।

ततः स तेनैव मार्गेण सरित्तटात् प्रत्युत्तीर्य, नरव्याघ्रः रम्यसानुं महीधरम् आरुरोह।

Verse 32

ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः।परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ।।।।

ततः जगतीपतिः पर्णकुटीद्वारम् आसाद्य, बाहुभ्याम् उभौ भरतलक्ष्मणौ परिजग्राह।

Verse 33

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ।भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव।।।।

तेषां तु रुदतां शब्दात् गिरौ प्रतिशब्दोऽभवत्—वैदेह्या सह भ्रातॄणां, सिंहानां नर्दतामिव।

Verse 34

महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः।विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः।।।

महाबलानां पितुः तर्पणार्थं जलं ददतां रुदतां च तेषां तुमुलं शब्दं श्रुत्वा भरतस्य सैनिकाः त्रस्ताः अभवन्।

Verse 35

अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम्।तेषामेव महान् श‌ब्द: शोचतां पितरं मृतम्।।।।

ते च ऊचुः—रामेण सह भरतः ध्रुवं संगतः; पितरं मृतं शोचतां तेषामेव एष महान् शब्दः।

Verse 36

अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम्।अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः।।।।

अथ सर्वे वासान् परित्यज्य तं स्वनम् अभिमुखाः, एकमनसः, यथास्थानं प्रधाविताः जग्मुः।

Verse 37

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः।सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः।।।।

केचित् हयैः, केचित् गजैः, केचित् स्वलङ्कृतैः रथैः; अन्ये च सुकुमाराः नराः पद्भिरेव ययुः।

Verse 38

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा।द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम्।।।।

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं इव द्रष्टुकामः सर्वः जनः सहसा आश्रमं जगाम।

Verse 39

भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा स‌मागमम्।ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलैः।।।।

भ्रातॄणां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा समागमम्। बहुविधैर्यानैः ययुः खुरनेमिस्वनाकुलैः॥

Verse 40

सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथ‌नेमिसमाहता।मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे।।।।

सा भूमिर्बहुभिर्यानैः खुरनेमिसमाहता। मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे॥

Verse 41

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः।आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः।।।।

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः। आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः॥

Verse 42

वराह वृकसङ्घाश्च महिषा: सृमरास्तथा ।व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै स‌ह।।।।

वराहवृकसङ्घाश्च महिषाः सृमरास्तथा। व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतैः सह॥

Verse 43

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे।तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः।।।।

रथाङ्गनाम्नो नत्यूहाः हंसाः कारण्डवाश्च परे। तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा भयविह्वला दिशोऽभजन्॥

Verse 44

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्।मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा।।।।

तेन शब्देन वित्रस्तैः पक्षिभिराकाशमावृतम्। मनुष्यैरावृता भूमिरुभयोर्भाति तत्तदा॥

Verse 45

ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम्।आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः।।।।

ततः स जनः सहसा ददर्श रामं स्थण्डिलेऽऽसीनम्। पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषं महात्मानम्॥

Verse 46

विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि।अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्।।।।

कैकेयीं मन्थरासहितामपि विगर्हमाणो जनः। अभिगम्य रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्॥

Verse 47

तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्।पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः।।।।

तान् नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् सुदुःखितान् निरीक्ष्य सः। धर्मज्ञो रामः पर्यष्वजत् पितृवन्मातृवच्च॥

Verse 48

स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन्।चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः।।।।

स तत्र केषाञ्चित् नरान् परिषस्वजे, केचित् तु तम् अभ्यवादयन्। नृपात्मजः तदा सर्वान् स्ववयस्यबान्धवान् यथार्हम् आसाद्य सम्यग् अभिवाद्य सत्कृतवान्॥

Verse 49

स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः।गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे।।।।

तत्र तेषां महात्मनां रुदतां स्वनः भुवं च खं च अनुनिनादयन्। गुहासु गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे॥