Sarga 23

Verse 1

इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधश्शिरा मुहुः।श्रृत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः।।।।

इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधश्शिरा मुहुः। श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः॥

Verse 2

तदा तु बध्द्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः।निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः।।।।

तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः। निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः॥

Verse 3

तस्य दुष्प्रतिवीक्षं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा।बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम्।।।।

तदा तस्य भ्रुकुटीसहितं, दुष्प्रतिवीक्षं मुखं क्रुद्धसिंहस्य मुखसदृशं बभौ।।

Verse 4

अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः।तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम्।।।।अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत्।

अग्रहस्तं विधुन्वन् हस्ती स्वहस्तमिव, शिरोधरां तिर्यगूर्ध्वं च पातयित्वा। अग्राक्ष्णा तिर्यग्वीक्षमाणः स भ्रातरं प्रति अब्रवीत्।।

Verse 5

अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्।।।।धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया।कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति।।।।यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ।

अस्थाने तवायं सुमहान् सम्भ्रमः समुत्पन्नः—धर्मदोषप्रसङ्गभयात् लोकस्य चानतिशङ्कया। कथं ह्यसम्भ्रान्तः शौर्ये स्थिरस्त्वद्विधो दैवमिव महाबलं वदेत्, यदेतदशौडीरं निर्बलमेव, हे शौण्डीर क्षत्रियर्षभ।

Verse 6

अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्।।2.23.5।।धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया।कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति।।2.23.6।।यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ।

अस्थाने तवायं सुमहान् सम्भ्रमः समुत्पन्नः—धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया। कथं ह्यसम्भ्रान्तः स्थिरधैर्यस्त्वद्विधो दैवमिव महाबलं वदेत्, हे शौण्डीर क्षत्रियर्षभ, यदेतदशक्तमेव?

Verse 7

किन्नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि।।।।पापयोस्ते कथं नाम तयोश्शङ्का न विद्यते।

किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि? पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते?

Verse 8

सन्ति धर्मोपधा श्लक्ष्णाः धर्मात्मन्किं न बुध्यसे।।।।तयोस्सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात्परिजिहीर्षतोः।

सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णाः, धर्मात्मन् किं न बुध्यसे? तयोः सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात् परिजिहीर्षतोः।

Verse 9

यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव।।।।तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः प्रकृतश्च सः।

हे राघव, यदि नैवं प्रागेव व्यवसितं न स्यात्, तयोः प्रागेव सः प्रकृतो वरः दत्तश्च स्यात्।

Verse 10

लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्।नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि।।।।

लोकविद्विष्टं त्वदन्यस्याभिषेचनमारब्धं मम हृदयं विदारयति। तदहं नोत्सहे सहितुं, हे वीर; अस्मिन्विषये मम वचनं क्षन्तुमर्हसि॥

Verse 11

येनेय मागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते।स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि।।।।

हे महामते! येन धर्मेण तव बुद्धिर्द्वैधमागता, यस्य प्रसङ्गाद् मुह्यसि, स धर्मो मम द्वेष्य एव॥

Verse 12

कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः।करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम्।।।।

कथं त्वं कर्मणा शक्तः सन् कैकेयीवशवर्तिनः पितुर्वाक्यम् अधर्मिष्ठं विगर्हितं करिष्यसि॥

Verse 13

यद्ययं किल्बिषाद्भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते।जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः।।।।

यदि किल्बिषाद्भेदोऽयं कृतोऽप्येवं न गृह्यते, तदा मे दुःखं जायते; धर्मसङ्गश्च गर्हितो भवति॥

Verse 14

मनसाऽपि कथं कामं कुर्यास्त्वं कामवृत्तयोः।तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः।।।।

मनसाऽपि कथं कामं कुर्यास्त्वं कामवृत्तयोः, तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः॥

Verse 15

यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम्।तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते।।।।

यद्यपि ते प्रतिपत्तिर्दैवी, तयोर्मतं च तथा; तथापि तदुपेक्षणीयं—मम तदपि न रोचते॥

Verse 16

विक्लबो वीर्यहीनो यस्स दैवमनुवर्तते।वीरास्सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते।।।।

विक्लबो वीर्यहीनश्च य एव दैवमनुवर्तते। वीराः सम्भावितात्मानः न दैवं पर्युपासते॥

Verse 17

दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्।न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषस्सोऽवसीदति।।।।

दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्। न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति॥

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च।दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति।।।।

द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च। दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति॥

Verse 19

अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः।यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम्।।।।

अद्य जनाः पश्यन्तु—मम पौरुषेण दैवस्य पराभवम्। यथा च अद्य तव राज्याभिषेकः दैवेनाहतः दृष्टः।।

Verse 20

अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम्।प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये।।।।

अत्यङ्कुशमिवोद्दामं मदबलोद्धतं गजम् इव, प्रधावितं दैवं अहं पौरुषेण निगृह्य निवर्तयिष्यामि।।

Verse 21

लोकपालास्समस्ता स्ते नाद्य रामाभिषेचनम्।न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता।।।।

समस्ताः लोकपालाः अपि एकत्र स्थिताः स्युः, तथापि नाद्य रामाभिषेकं विहन्युः। न च कृत्स्नाः त्रयो लोकाः—किं पुनः पिता।।

Verse 22

यैर्निवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः।अरण्ये ते निवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा।।।।

राजन्, ये ये जनाः मिथः समर्थ्य तव अरण्यनिवासं निश्चययामासुः, ते एव चतुर्दश समाः अरण्ये निवत्स्यन्ति।।

Verse 23

अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव।अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते।।।।

तस्मात् अहं पितुः तस्याः च या तव, अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय प्रवर्तते, ताम् आशां छेत्स्यामि।।

Verse 24

मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा।प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम।।।।

मम बलस्य विरोधिनं प्रति न दैवबलमपि तथा दुःखहेतुः स्यात्। यथाहं घोरपौरुषेण दुःखं जनयिष्यामि तथा न किञ्चन॥

Verse 25

ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम्।आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि।।।।

ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजाः पालयित्वानन्तरम्। त्वयि वनं गते आर्यपुत्रास्ते तदा राज्यं करिष्यन्ति॥

Verse 26

पूर्वं राजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते।प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने।।।।

पूर्वं राजर्षिवृत्त्यानुसारं वनवासो विधीयते। प्रजां पुत्रेषु निक्षिप्य, ते च तां पुत्रवत् परिपालयन्ति॥

Verse 27

स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया।नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि।।।।प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक्।राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्।।।।

यदि च राजन् अनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया, धर्मात्मन् राम, त्वं स्वात्मनि राज्यं न एवमिच्छसि। प्रतिजाने च ते वीर—मा भूवं वीरलोकभाक्; राज्यं च तव रक्षेयम् अहं वेलेव सागरम्॥

Verse 28

स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया।नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि।।2.23.27।।प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक्।राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्।।2.23.28।।

प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक्। राज्यं च तव रक्षेयम् अहं वेलेव सागरम्॥

Verse 29

मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव।अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात्।।।।

मङ्गलविधिभिरभिषेकं कुरु, तत्र त्वं कार्ये नित्यं प्रवृत्तो भव। अहमेव एकः स्वबलेन महीपालान् प्रतिरोधयितुं समर्थः।।

Verse 30

न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे।नाऽसिराबन्धनार्थाय न शरास्तम्भहेतवः।।।।अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम्।

न मे इमौ बाहू शोभार्थौ, न च धनुः भूषणाय; नासिः केवलं राबन्धनार्थः, न शराः स्तम्भहेतवः। अमित्रदमनार्थं मे एतच्चतुष्टयं सर्वम्।।

Verse 31

न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम।।।।असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा।प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये।।।।

न चाहम् अत्यर्थं कामये यः कश्चित् मम शत्रुरिति मतः स्यात्। किन्तु तीक्ष्णधारेण, विद्युत्चलितवर्चसा, प्रगृहीतेन असिना शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये (न मुञ्चेय)।।

Verse 32

न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम।।2.23.31।।असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा।प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये।।2.23.32।।

न चाहम् अत्यर्थं कामये यः कश्चित् मम शत्रुरिति मतः स्यात्। किन्तु तीक्ष्णधारेण, विद्युत्चलितवर्चसा, प्रगृहीतेन असिना शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये (न मुञ्चेय)।।

Verse 33

खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे।हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही।।।।

खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैः शिरोभिर्हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिश्च मे हेतोः। गहना दुश्चरा च भूमिर्भविता, रणरुधिरार्द्रा भयङ्करी च।।

Verse 34

खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः।पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः।।।।

अद्य मे खड्गधाराहताः द्विपाः भूमौ पतिष्यन्ति। दीप्यमाना इवाद्रयः, सविद्युतो मेघा इव निपतन्ति स्म।।

Verse 35

बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने।कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते।।।।

बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने मयि पुरुषेषु स्थिते। कथं कश्चित् पुरुषमानी पुरुषाणां मध्ये स्यात्।।

Verse 36

बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहून्जनान्।विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु।।।।

बहुभिः बाणैः एकमत्यस्यन्, एकेन च बाणेन बहून् जनान् विदारयन्। अहं बाणान् नृवाजिगजमर्मसु विनियोक्ष्यामि।।

Verse 37

अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति।राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं तव च प्रभोः।।।।

अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति—राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं, प्रभोः तव च प्रभुत्वं स्थापयितुम्।

Verse 38

अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च।वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च।।।।अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः।अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृ़णां ते निवारणे।।।।

अद्य चन्दनसारलेपनाय केयूरमोक्षणाय च, वसूनां विमोक्षाय सुहृदां पालनाय च यौ बाहू अनुरूपौ—तौ, हे राम, स्वकर्म करिष्यतः; तवाभिषेचनविघ्नं कुर्वतां कर्तॄन् निवारयिष्यतः।

Verse 39

अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च।वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च।।2.23.38।।अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः।अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृ़णां ते निवारणे।।2.23.39।।

अद्य चन्दनसारलेपनाय केयूरमोक्षणाय च, वसूनां विमोक्षाय सुहृदां पालनाय च यौ बाहू अनुरूपौ—तौ, हे राम, स्वकर्म करिष्यतः; तवाभिषेचनविघ्नकारिणः कर्तॄन् निवारयिष्यतः।

Verse 40

ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यताम्तवा सुहृत्प्राणयशस्सुहृज्जनैः।यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत्तथैव मां शाधि तवास्मि किङ्करः।।।।

ब्रूहि—कोऽद्यैव मया तव शत्रुः प्राणयशःसुहृज्जनैः सह वियोज्यताम्? यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत् तथा मां शाधि; तवास्मि किङ्करः।

Verse 41

विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्यचासकृत्स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः।उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितंनिबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः।।।।

स राघववंशवर्धनः बाष्पं पुनः पुनर्विमृज्य लक्ष्मणं चासकृत् परिसान्त्व्य उवाच—‘निबोध मां, सौम्य; अहं पित्र्ये वचने व्यवस्थितः। एष हि सत्पथः।’