Sarga 6
रामाभिषेकपूर्वसज्जा — Preparations for Rama’s Coronation
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् षष्ठे सर्गे द्विविधं चित्रं दृश्यते—रामस्यान्तःशौचाचारः तथा अयोध्यायाः सार्वजनिकः समुत्साहः। वसिष्ठे निवृत्ते रामः स्नात्वा नारायणं समुपगम्य विधिवदाज्यहोमं चकार। ततः शिष्टं हविः प्राश्य मौनं समास्थाय विष्णोः पुण्यायतने कुशशय्यायां सीतया सह शुभध्यानपरः शयितवान्। रात्रेः अन्त्ययामे समुत्थाय स्वगृहस्य सर्वालङ्कारं आज्ञापयामास। प्रातःकाले नित्यकर्माणि कृत्वा ब्राह्मणानां शुद्धिमन्त्रपाठं शुश्राव; ‘पुण्याह’घोषाः शङ्खदुन्दुभिनादैः सह नगरे प्रतिध्वनिताः। अथ कथा नगरव्यापिनी भवति। प्रभाते जनाः देवालयेषु चतुष्पथेṣu वीथिषु प्रासादेषु पण्यक्षेत्रेषु गृहेषु सभासु च ध्वजपताकाः समारोप्य सर्वत्र अलङ्कारं चक्रुः। नटगायकाः शब्दं प्राणयन्; वृद्धबालाः सर्वेऽपि युवराजाभिषेककथां परस्परं प्रावदन्। राजमार्गाः पुष्पैः कीर्णाः धूपगन्धैश्च सुवासिताः; रात्रौ प्रकाशाय दीपवृक्षाः विन्यस्ताः। ग्राम्यजनाः सर्वतो दिशः समागत्य अयोध्यां समुद्रनिनादवत् पूरयामासुः; चत्वरेषु सभासु च समवेताः दशरथस्य निर्णयं प्रशशंसुः—शीलिनं श्रुतसम्पन्नं विनीतं रामं रक्षकराजत्वे स्थापयितुमिति।
Shlokas
Verse 1
गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः।सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत्।।2.6.1।।
पुरोहिते गते, रामः स्नात्वा नियतमानसः, विशालाक्ष्या पत्न्या सह नारायणं भगवन्तम् उपागमत्।
Verse 2
प्रगृह्य शिरसा पात्रीं हविषो विधिवत्तदा।महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलितेऽनले।।2.6.2।।
तदा स विधिवत् शिरसा हविषः पात्रीं प्रगृह्य, महते दैवतायाज्यं ज्वलितेऽनले जुहाव।
Verse 3
शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम्।ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे।।2.6.3।।वाग्यत स्सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः।श्रीमत्यायतने विष्णो श्शिश्ये नरवरात्मजः।।2.6.4।।
ततः स हविषः शेषं प्राश्य स्वात्मनः शिवमाशास्य, नारायणं देवं ध्यायन् स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे शयितवान्।
Verse 4
शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम्।ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे।।2.6.3।।वाग्यत स्सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः।श्रीमत्यायतने विष्णो श्शिश्ये नरवरात्मजः।।2.6.4।।
स वैदेह्या सह वाग्यतः, नियतमानसः, विष्णोः श्रीमत्यायतने नरवरात्मजः शिश्ये।
Verse 5
एकयामावशिष्टायां रात्र्यां प्रतिविबुद्ध्य सः।अलङ्कारविधिं कृत्स्नं कारयामास वेश्मनः।।2.6.5।।
रात्र्याः एकयामावशिष्टायां स प्रतिविबुद्ध्य, वेश्मनः कृत्स्नम् अलङ्कारविधिं कारयामास।
Verse 6
तत्र श्रृण्वन्सुखा वाच स्सूतमागधवन्दिनाम्।पूर्वां सध्यामुपासीनो जजाप यतमानसः।।2.6.6।।
तत्र सूतमागधवन्दिनां सुखा वाचः शृण्वन्, पूर्वां सन्ध्यामुपासीनः, यतमानसः जजाप।
Verse 7
तुष्टाव प्रणतश्चैव शिरसा मधुसूदनम्।विमलक्षौमसंवीतो वाचयामास स द्विजान्।।2.6.7।।
स प्रणतः शिरसा मधुसूदनं तुष्टाव; विमलक्षौमसंवीतः स द्विजान् वाचयामास।
Verse 8
तेषां पुण्याहघोषोऽथ गम्भीरमधुरस्तदा।अयोध्यां पूरयामास तूर्यघोषानुनादितः।।2.6.8।।
अथ तेषां पुण्याह इति गम्भीरमधुरो घोषः तूर्यघोषानुनादितः सन् अयोध्यां समन्ततः पूरयामास।
Verse 9
कृतोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम्।अयोध्यानिलयश्श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः।।2.6.9।।
तदा वैदेह्या सह राघवः कृतोपवास इति श्रुत्वा अयोध्यानिलयः सर्वः जनः परमं प्रमुदितोऽभवत्।
Verse 10
ततः पौरजनस्सर्वश्श्रुत्वा रामाभिषेचनम्।प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा चक्रे शोभयितुं पुरीम्।।2.6.10।।
ततः सर्वः पौरजनः रामाभिषेचनं श्रुत्वा, प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा, पुरीं शोभयितुं चक्रे।
Verse 11
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च।चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च।।2.6.11।।नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च।कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च।।2.6.12।।सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च।ध्वजा स्समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा।।2.6.13।।
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु, चतुष्पथेषु रथ्यासु, चैत्येषु अट्टालकेषु च ध्वजपताकाः समुत्थापिताः।
Verse 12
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च।चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च।।2.6.11।।नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च।कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च।।2.6.12।।सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च।ध्वजा स्समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा।।2.6.13।।
नानाविधपण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु, कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च, अभिषेकमहोत्सवाय सर्वत्र अलङ्काराः समारोपिताः।
Verse 13
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च।चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च।।2.6.11।।नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च।कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च।।2.6.12।।सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च।ध्वजा स्समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा।।2.6.13।।
सर्वासु सभासु च, दूरादालक्षितेषु वृक्षेषु च, तदा चित्रा ध्वजाः समुच्छ्रिताः, पताकाश्च सर्वत्र प्रादुरभवन्।
Verse 14
नटनर्तकसङ्घानां गायकानां च गायताम्।मनः कर्णसुखा वाच श्शुशृवुश्च ततस्ततः।।2.6.14।।
नटनर्तकसङ्घानां गायकानां च गायतां, मनःकर्णसुखा वाचः ततस्ततः शुश्रुवुः।
Verse 15
रामाभिषेकयुक्ताश्च कथाश्चक्रुर्मिथो जनाः।रामाभिषेके सम्प्राप्ते चत्वरेषु गृहेषु च।।2.6.15।।
रामाभिषेकः सम्प्राप्त इति, चत्वरेषु गृहेषु च जनाः मिथः कथाः चक्रुः—रामाभिषेकयुक्ताः।
Verse 16
बाला अपि क्रीडमाना गृहद्वारेषु सङ्घशः।रामाभिषवसंयुक्ताश्चक्रुरेवं मिथः कथाः।।2.6.16।।
बाला अपि गृहद्वारेषु सङ्घशः क्रीडमानाः, रामाभिषेकसम्बद्धाः एवम् मिथः कथाः चक्रुः।
Verse 17
कृतपुष्पोपहारश्च धूपगन्धाधिवासितः।राजमार्गः कृतः श्रीमान्पौरै रामाभिषेचने।।2.6.17।।
रामाभिषेचने पौरैः श्रीमान् राजमार्गः कृतः—कृतपुष्पोपहारः धूपगन्धाधिवासितश्च।
Verse 18
प्रकाशकरणार्थं च निशागमनशङ्कया।दीपवृक्षां स्तथा चक्रुरनु रथ्यासु सर्वशः।।2.6.18।।
निशागमनशङ्कया प्रकाशकरणार्थं च, सर्वशो रथ्यास्वनु दीपवृक्षान् अपि चक्रुः।
Verse 19
अलङ्कारं पुरस्यैवं कृत्वा तत्पुरवासिनः।आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम्।।2.6.19।।समेत्य सङ्घशस्सर्वे चत्वरेषु सभासु च।कथयन्तो मिथस्तत्र प्रशशंसुर्जनाधिपम्।।2.6.20।।
एवं पुरस्य अलङ्कारं कृत्वा, तत्पुरवासिनो रामस्य यौवराज्याभिषेचनम् आकाङ्क्षमाणाः आसन्।
Verse 20
अलङ्कारं पुरस्यैवं कृत्वा तत्पुरवासिनः।आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम्।।2.6.19।।समेत्य सङ्घशस्सर्वे चत्वरेषु सभासु च।कथयन्तो मिथस्तत्र प्रशशंसुर्जनाधिपम्।।2.6.20।।
सर्वे सङ्घशः समेत्य चत्वरेषु सभासु च, तत्र मिथः कथयन्तो जनाधिपं प्रशशंसुः।
Verse 21
अहो महात्मा राजाऽयमिक्ष्वाकुकुलनन्दनः।ज्ञात्वा यो वृद्धमात्मानं रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति।।2.6.21।।
अहो महात्मा राजा अयम् इक्ष्वाकुकुलनन्दनः। स्वात्मानं वृद्धं ज्ञात्वा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति॥
Verse 22
सर्वेप्यनुगृहीता स्मो यन्नो रामो महीपतिः।चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः।।2.6.22।।
सर्वेऽप्यनुगृहीता स्मो यन्नो रामो महीपतिः। चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः॥
Verse 23
अनुद्धतमनाः विद्वान्धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः।यथा च भ्रातृषु स्निग्धस्तथाऽस्मास्वपि राघवः।।2.6.23।।
अनुद्धतमनाः विद्वान् धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः। यथा च भ्रातृषु स्निग्धस्तथाऽस्मास्वपि राघवः॥
Verse 24
चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथोऽनघः।यत्प्रसादोनभिषिक्तं तु रामं द्रक्ष्यामहे वयम्।।2.6.24।।
चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथोऽनघः। यत्प्रसादादभिषिक्तं तु रामं द्रक्ष्यामहे वयम्॥
Verse 25
एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवु स्तदा।दिग्भ्योपि श्रुतवृत्तान्ता: प्राप्ता जानपदा जनाः।।2.6.25।।
एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवुस्तदा। दिग्भ्योऽपि श्रुतवृत्तान्ताः प्राप्ता जानपदा जनाः॥
Verse 26
ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिषेचनम्।रामस्य पूरयामासुः पुरीं जानपदा जनाः।।2.6.26।।
ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता रामाभिषेचनं द्रष्टुं जानपदा जनाः रामस्य पुरीं समन्ततः पूरयामासुः।
Verse 27
जनौघैस्तैर्विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निस्वनः।पर्वसूदीर्णवेगस्य सागरस्येव निस्वनः।।2.6.27।।
तैः विसर्पद्भिः जनौघैः तत्र निस्वनः शुश्रुवे—पर्वसु ऊदीर्णवेगस्य सागरस्येव निस्वनः।
Verse 28
ततस्तदिन्द्रक्षयसन्निभं पुरंदिदृक्षुभिर्जानपदैरुपागतैः।समन्तत स्सस्वनमाकुलं बभौसमुद्रयादोभिरिवार्णवोदकम्।।2.6.28।।
ततः तदिन्द्रक्षयसन्निभं पुरं दिदृक्षुभिः उपागतैः जानपदैः समन्ततः सस्वनम् आकुलं बभौ, समुद्रयादोभिरिव अर्णवोदकम्।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds disciplined kingship-in-formation: Rāma undertakes ritual purity (snāna), correct oblation (homa), controlled mind (niyata-mānasa), and a vow of silence (vāg-yama), presenting political elevation as grounded in restraint and sacred duty rather than celebration alone.
Private worship and public order are shown as mutually reinforcing: personal ācāra and devotion generate moral authority, while communal participation (decoration, praise, collective discourse) generates legitimacy. The Sarga models how auspicious ritual and civic cohesion frame ethical governance.
Key mapped nodes include Ayodhyā’s Viṣṇu shrine, crossroads (catuṣpatha), thoroughfares (rathyā), royal road (rājamārga), market stalls (āpaṇa), towers (aṭṭālaka), public squares (catvara), and assembly halls (sabhā), along with cultural markers such as puṇyāha proclamations, dhvaja/patākā installations, incense-perfumed roads, and dīpavṛkṣa street lighting.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.