Sarga 119
अनसूयाप्रीतिदानम् — Anasūyā’s Blessing and the Forest Path
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे अनसूयाया उपाख्यानस्य समापनं कृत्वा वनप्रवेशस्य क्रमो वर्ण्यते। सीताया मधुरया विस्तरेणोक्तया कथया—विशेषतः स्वयंबरवृत्तान्तेन—श्रुत्वा अनसूया मातृवत्सलतया तस्याः ललाटे चुम्बनं कृत्वा आलिङ्गति। ततः प्रस्थानानुज्ञां दत्त्वा स्वसन्निधौ सीताया अलङ्कारं कर्तुम् आज्ञापयति, प्रीतिदानरूपेण दिव्यानि भूषणानि वस्त्राणि च प्रददाति। दिव्यकन्येव दीप्तिमती सीता प्रणम्य रामसमीपं गच्छति; तस्याः दुर्लभसम्मानं दृष्ट्वा रामलक्ष्मणौ हृष्टौ भवतः। अनन्तरं सायाह्नात् रात्रेः पर्यन्तं रम्यं दृश्यं प्रवर्तते—सूर्यास्तमयः, पक्षिणां नीडनिवर्तनम्, कलशहस्तानां मुनिनां स्नानात् प्रत्यागमनम्, अग्निहोत्रधूमः, वनस्य गाढीभवती छाया, निशाचराणां सञ्चारः, तारागणमध्यात् चन्द्रस्य उदयः। सिद्धतपस्विनां सत्कारसम्पन्नायां पुण्यरात्रौ उषित्वा प्रभाते रामलक्ष्मणौ विदायं कुर्वतः। वनवासिनः ब्राह्मणतपस्विनः तौ नरभक्षकैः रूपपरिवर्तिभिः राक्षसैः शोणितपैः च हिंस्रैः प्राणिभिः सावधानं कुर्वन्ति, फलसंग्रहार्थं मुनिभिः सेवितं सुरक्षितं पन्थानं च दर्शयन्ति। तैः आशीर्भिः अभिषिक्तः रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह मेघसमूहमिव प्रविशन् सूर्य इव घनवनं प्रविशति।
Shlokas
Verse 1
अनसूया तु धर्मज्ञा श्रुत्वा तां महतीं कथाम्।पर्यष्वजत बाहुभ्यां शिरस्याघ्राय मैथिलीम्।।।।
अनसूया तु धर्मज्ञा तां महतीं कथां श्रुत्वा मैथिलीं बाहुभ्यां पर्यष्वजत, शिरसि चाघ्राय स्नेहेन।
Verse 2
व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया।यथा स्वयंवरं वृत्तं तत्सर्वं हि श्रुतं मया।।।।रमेऽहं कथया ते तु दृढं मधुरभाषिणि।
व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया। यथा स्वयंवरं वृत्तं तत्सर्वं हि श्रुतं मया॥ रमेऽहं कथया ते तु दृढं मधुरभाषिणि॥
Verse 3
रविरस्तङ्गतश्श्रीमानुपोह्य रजनीं शिवाम्।।।।दिवसं प्रतिकीर्णानामाहारार्थं पतत्रिणाम्।सन्ध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनिः।।।।
रविरस्तङ्गतः श्रीमानुपोह्य रजनीं शिवाम्। दिवसं प्रतिकीर्णानामाहारार्थं पतत्रिणाम्॥ सन्ध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनिः॥
Verse 4
रविरस्तङ्गतश्श्रीमानुपोह्य रजनीं शिवाम्।।2.119.3।।दिवसं प्रतिकीर्णानामाहारार्थं पतत्रिणाम्।सन्ध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनिः।।2.119.4।।
उच्छिष्टं वा प्रमत्तं वा धर्मचारिणं तापसं अस्मिन् महारण्ये रक्षांसि अदन्ति; तान् निवारय, राघव।
Verse 5
एते चाप्यभिषेकार्द्रा मुनयः कलशोद्यताः।सहिता उपवर्तन्ते सलिलाप्लुतवल्कलाः।।।।
एतेऽपि मुनयः स्नानाभिषेकजलार्द्राः, कलशान् उद्यताः, सहिता उपवर्तन्ते; सलिलाप्लुतवल्कलधारिणः।
Verse 6
ऋषीणामग्निहोत्रेषु हुतेषु विधिपूर्वकम्।कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते पवनोद्धतः।।।।
ऋषीणाम् अग्निहोत्रेषु विधिपूर्वकं हुतेषु, कपोताङ्गारुणो धूमः पवनोद्धतः दृश्यते।
Verse 7
अल्पपर्णा हि तरवो घनीभूतास्समन्ततः।विप्रकृष्टेन्द्रिये देशेऽस्मिन्न प्रकाशन्ति वै दिशः।।।।
अल्पपर्णा अपि तरवः समन्ततः घनीभूताः; अस्मिन् विप्रकृष्टेन्द्रिये देशे दिशोऽपि न प्रकाशन्ते।
Verse 8
रजनीचरसत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः।तपोवनमृगा ह्येते वेदितीर्थेषु शेरते।।।।
रजनीचरसत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः। तपोवनमृगा ह्येते वेदितीर्थेषु शेरते॥
Verse 9
सम्प्रवृत्तानिशा सीते नक्षत्रसमलङ्कृता।ज्योत्स्नाप्रावरणश्चन्द्रो दृश्यतेऽभ्युदितोऽम्बरे।।।।
सम्प्रवृत्तानिशा सीते नक्षत्रसमलङ्कृता। ज्योत्स्नाप्रावरणश्चन्द्रो दृश्यतेऽभ्युदितोऽम्बरे॥
Verse 10
गम्यतामनुजानामि रामस्यानुचरी भव।कथायन्त्या हि मधुरं त्वयाऽहं परितोषिता।।।।
गम्यताम्, अनुजानामि; रामस्यानुचरी भव। त्वया मधुरं कथायन्त्या अहं परितोषिता।
Verse 11
अलङ्कुरु च तावत्त्वं प्रत्यक्षं मम मैथिलि।प्रीतिं जनय मे वत्से दिव्यालङ्कारशोभिता।।।।
अधुना, हे मैथिलि, मम प्रत्यक्षमेव त्वं तावत् अलङ्कुरु। वत्से, दिव्यालङ्कारैः शोभिता सती मम प्रीतिं जनय।
Verse 12
सा तथा समलङ्कृत्य सीता सुरसुतोपमा।प्रणम्य शिरसा तस्यै रामं त्वभिमुखी ययौ।।।।
सा तथा समलङ्कृत्य सीता सुरसुतोपमा। तस्यै शिरसा प्रणम्य रामं त्वभिमुखी ययौ॥
Verse 13
तथा तु भूषितां सीतां ददर्श वदतां वरः।राघवः प्रीतिदानेन तपस्विन्या जहर्ष च।।।।
तथा भूषितां सीतां ददर्श वदतां वरः राघवः। तपस्विन्या प्रीतिदानेन स हर्षं जगाम॥
Verse 14
न्यवेदयत्ततस्सर्वं सीता रामाय मैथिली।प्रीतिदानं तपस्विन्या वसनाभरणस्रजम्।।।।
ततः मैथिली सीता तत्सर्वं रामाय न्यवेदयत्। तपस्विन्या प्रीतिदानं वसनाभरणस्रजं च दर्शयामास॥
Verse 15
प्रहृष्टस्त्वभवद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः।मैथिल्यास्सत्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम्।।।।
प्रहृष्टस्त्वभवद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः। मैथिल्याः सत्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम्॥
Verse 16
ततस्तां शर्वरीं प्रीतः पुण्यां शशिनिभाननः।अर्चितस्तापसै स्सिद्धैरुवास रघुनन्दनः।।।।
ततः पुण्यां तां शर्वरीं प्रीतः शशिनिभाननः। तपसां सिद्धैस्तापसैः सम्यगर्चितो रघुनन्दन उवास॥
Verse 17
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामभिषिच्य हुताग्निकान्।आपृच्छेतां नरव्याघ्रौ तापसान्वनगोचरान्।।।।
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामभिषिच्य हुताग्निकान्। आपृच्छेतां नरव्याघ्रौ तापसान् वनगोचरान्॥
Verse 18
तावूचुस्ते वनचरास्तापसा धर्मचारिणः।वनस्य तस्य सञ्चारं राक्षसैस्समभिप्लुतम्।।।।
तावूचुस्ते वनचरास्तापसा धर्मचारिणः। वनस्य तस्य सञ्चारं राक्षसैः समभिप्लुतम्॥
Verse 19
रक्षांसि पुरुषादानि नानारूपाणि राघव।वसन्त्यस्मिन्महारण्ये व्यालाश्च रुधिराशनाः।।।।
राघव, अस्मिन् महारण्ये नानारूपाणि पुरुषादानि रक्षांसि वसन्ति; व्यालाश्च रुधिराशनाः।
Verse 20
उच्छिष्टं वा प्रमत्तं वा तापसं धर्मचारिणम्।अदन्त्यस्मिन्महारण्ये तान्निवारय राघव।।।।
उच्छिष्टं वा प्रमत्तं वा धर्मचारिणं तापसं अस्मिन् महारण्ये रक्षांसि अदन्ति; तान् निवारय, राघव।
Verse 21
एष पन्था महर्षीणां फलान्याहरतां वने।अनेन तु वनं दुर्गं गन्तुं राघव ते क्षमम्।।।।
एष पन्था महर्षीणां वने फलान्याहरतां सताम्। अनेनैव तु मार्गेण दुर्गं वनं गन्तुं राघव ते क्षमम्॥
Verse 22
इतीव तैः प्राञ्जलिभिस्तपस्विभिर्द्विजैः कृतस्वस्त्ययनः परन्तपः।वनं सभार्यः प्रविवेश राघवस्सलक्ष्मणस्सूर्य इवाभ्रमण्डलम्।।।।
इतीव तैः प्राञ्जलिभिस्तपस्विभिर्द्विजैः कृतस्वस्त्ययनः परन्तपः। वनं सभार्यः प्रविवेश राघवः सलक्ष्मणः सूर्य इवाभ्रमण्डलम्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the transformation of hospitality into ethical empowerment: Anasūyā’s prīti-dāna to Sītā is not mere ornamentation but a sanctioned, dharma-aligned strengthening of the exile household, followed by the ascetics’ urgent appeal for protection against rākṣasa violence.
The sarga teaches that dharma is sustained through reciprocal care: the ascetic world offers blessings, counsel, and sacred gifts, while the kṣatriya householder-in-exile assumes responsibility to safeguard vulnerable communities—linking inner virtue to social protection.
Key markers include the tapovana (penance grove), veditīrtha (altar-sites), the agnihotra setting with ritual smoke, and the designated panthā (fruit-gatherers’ path) through an otherwise durga (hard-to-cross) forest—mapping a ritualized landscape of safe movement.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.