Sarga 111
अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे अधिकारस्य ऋणपरिशोधनस्य च विषये सुव्यवस्थितो धर्मविचारः प्रवर्तते। राजपुरोहितो गुरुश्च वसिष्ठो रामं प्रति स्मारयति—मनुष्यस्य त्रयो गुरवः, आचार्यः पिता माता च; वृद्धानां सभायाश्च आज्ञापालनं सत्पथस्य रक्षणं भवतीति। रामोऽपि प्रत्युवाच—पालनस्नेहाभ्यां जनकजनन्योः ऋणं कदापि न परिशोध्यते; दशरथाय दत्तं वचनं च मिथ्या कर्तुं न शक्यते इति। ततः भरतः शोकाकुलः कुशास्तरणं कारयित्वा रामकुटीरस्य पुरतः प्रत्युपवेशनं कर्तुमिच्छति, रामस्य पुनरागमनं याचमानः। रामः अभिषिक्तराज्ञः एतादृशं विरोधकर्म न युक्तमिति निरस्य, भरतं उत्थाप्य अयोध्यां प्रतिनिवर्तितुं प्रेरयति; नगरजनाः ग्रामवासिनश्च स्वपितुराज्ञातः रामं न निवर्तयितुं शक्नुम इति स्वीकुर्वन्ति। भरतः सभां प्रति औपचारिकं निवेदनं कृत्वा राज्याभिलाषे स्वदोषाभावं प्रतिपादयति, चतुर्दशवर्षाणि वनवासं स्वयमेव कर्तुमपि समर्पयति। भरतस्य शुद्धभावं दृष्ट्वा रामः विस्मितः सन् दशरथस्य पूर्वप्रतिज्ञाबन्धनं पुनरुक्त्वा, वनवासे प्रतिस्थापनं धर्मविरुद्धं सत्यविरोधि च इति दर्शयन्, स्वनिर्णयं धर्मसत्यसमन्वितं दृढीकुरुते।
Shlokas
Verse 1
वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः।।।।
तदा राजपुरोहितो वसिष्ठः राममुक्त्वा, धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचोऽब्रवीत्।
Verse 2
पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव।।।।
पुरुषस्येह जातस्य गुरवस्त्रयः भवन्ति— आचार्यः, पिता, माता च; काकुत्स्थ, राघव।
Verse 3
पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते।।।।
पिता ह्येवं पुरुषं जनयति, पुरुषर्षभ; आचार्यस्तु प्रज्ञां ददाति—तस्मात् स गुरुरिति कथ्यते॥
Verse 4
सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।
सोऽहं ते पितुराचार्यः तव चैव परन्तप; मम वचनं कुर्वन् सतां गतिम् नातिवर्तिष्यसि॥
Verse 5
इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्ते: सतां गतिम्।।।।
इमे हि तव स्वकीयाः परिषदः श्रेणयश्च द्विजाश्चैव। एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम्॥
Verse 6
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्। अस्या हि वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः सतां गतिम्॥
Verse 7
भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम।।।।
भरतस्य वचः कुर्वन् याचमानस्य राघव। आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम॥
Verse 8
एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम्।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः।।।।
एवं मधुरमुक्तः सन् गुरुणा राघवः स्वयम्। प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः॥
Verse 9
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: सदा।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।।।यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।।।
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा। न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्॥ यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च। नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च॥
Verse 10
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा।न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।2.111.9।।यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।2.111.10।।
यन्मातापितरौ तनये सदा वृत्तं कुरुतः—यथाशक्ति प्रदानेन, स्वापनोच्छादनेन च, नित्यं प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च—तत् माता पित्रा च कृतं सुप्रतिकरं न भवति।
Verse 11
स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति।।।।
स हि राजा दशरथो मम जनयिता पिता; तस्मै मया यदाज्ञातं तन्न कदाचन मिथ्या भविष्यति।
Verse 12
एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः।।।।
एवमुक्तो रामेण भरतः प्रत्यनन्तरं परमौदार्यसमन्वितोऽपि शोकाकुलः सन्निकृष्टं सूतं तत्क्षणमेव उवाच।
Verse 13
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति।।।।
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे; आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति।
Verse 14
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति।।।।
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः; शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति।
Verse 15
स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम्।।।।
स तु दुर्मनाः सुमन्त्रं राममवेक्षन्तं निरीक्ष्य, कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेव स्वयमस्तरत्।
Verse 16
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि।।।।
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः— “किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि?”
Verse 17
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने।।।।
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान् रोद्धुमिहार्हति; न तु मूर्धाभिषिक्तानां प्रत्युपवेशने विधिः।
Verse 18
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव।।।।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल, हित्वैतद्दारुणं व्रतम्; इतः क्षिप्रं पुरवर्यामयोध्यां याहि, राघव।
Verse 19
आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ।।।।
आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनं सर्वतः प्रेक्ष्य उवाच— “किमार्यं नानुशासथ?”
Verse 20
ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः।।।।
ततः पौरजनपदा जनाः महात्मानं भरतमूचुः— वयं काकुत्स्थं सम्यग् अभिजानीमः; राघवस्य वचनं यथार्थमेव।
Verse 21
एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा।।।।
एषोऽपि महाभागः पितुः वचने दृढं तिष्ठति; अत एव वयं तं शीघ्रं वा सहजं वा व्यावर्तयितुं न शक्नुमः।
Verse 22
तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्।।।।
तेषां वचनं विज्ञाय रामोऽब्रवीत्— एवं निबोधत, सुहृदां धर्मचक्षुषां वचनम्।
Verse 23
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्।।।।
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य, राघव; उत्तिष्ठ, महाबाहो; मां स्पृश, ततः उदकं च स्पृश।
Verse 24
अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा।।।।
अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्— शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयश्च तथा।
Verse 25
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्।।।।
नाहं पितरं राज्याय याचितवान्, न मातरमनुशासितवान्। आर्यं परमधर्मज्ञं राघवं वनवासाय नानुज्ञातवान्॥
Verse 26
यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने।।।।
यदि तु वनवासोऽवश्यं वस्तव्यः, पितुर्वचनं च कर्तव्यम्। तर्ह्यहमेव चतुर्दश समा वने निवत्स्यामि॥
Verse 27
धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्।।।।
धर्मात्मा रामः भ्रातुर्वाक्यस्य तथ्येन विस्मितः। पौरजानपदं जनं सम्प्रेक्ष्य तानुवाच॥
Verse 28
विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा।।।।
यत् पित्रा मम जीवता विक्रीतं वा आहितं वा क्रीतं वा, तत् मया वा भरतेन वा लोपयितुं न शक्यम्॥
Verse 29
उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्।।।।
वनवासे मया उपधिर्न कर्तव्यः; स जुगुप्सितः। कैकेय्या युक्तमुक्तं, पित्रा मे सुकृतं कृतम्॥
Verse 30
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि।।।।
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्; सत्यसन्धे महात्मनि अस्मिन्नत्र सर्वमेव कल्याणं भविष्यति॥
Verse 31
अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः।।।।
अनेन धर्मशीलेन भ्रात्रा सह वनात् प्रत्यागतः पुनः अहं पृथिव्याः पतिरुत्तमो भविष्यामि॥
Verse 32
वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्।।।।
कैकेय्या वृतो हि राजा; मया तद्वचनं कृतम्। अनेन कर्मणा तं पितरं महीपतिं अनृतकलङ्कात् मोचय॥
Frequently Asked Questions
Bharata attempts pratyupaveśana—lying down in protest to compel Rāma’s return—while Rāma maintains that an anointed ruler should not use such coercive protest and that Daśaratha’s command must remain binding.
Dharma is framed as fidelity to legitimate obligations: gratitude to parents is beyond repayment, guru and community counsel matter, yet truth-keeping and the father’s pledged word remain non-negotiable anchors for righteous action.
Ayodhyā is named as the civic center to which Bharata is urged to return; culturally, the sarga highlights kuśa grass as a ritual/protest implement, ācamanam (sipping water) as a formal act before public speech, and the authority of the parishad (assembly) of counsellors, guilds, and twice-born.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.