Sarga 89
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
अयोध्याकाण्ड
रामेण पूर्वं निविष्टे तस्मिन्नेव गङ्गातटे रात्रिं नीत्वा भरतः प्रभाते उत्थाय शत्रुघ्नं गुहं निषादाधिपतिं समाहर्तुं, सेनायाः पारगमनाय नौकाव्यवस्थां कर्तुं च, प्रेरयामास। शत्रुघ्नोऽब्रवीत्—स रामचिन्तासक्तो जाग्रन्नेवास्ति; तावदेव गुहोऽञ्जलिं बद्ध्वा समुपागम्य सेनायाः सुखावस्थां पप्रच्छ। तदा रामानुशासनपरायणो भरतः गुहं याचते—त्वदीयैः कैवर्तैः सह नौकाभिः सर्वां सेनां पारयितुम्। गुहः क्षिप्रं स्वजनान् आज्ञापयामास; सर्वतो नौकाः समाहृताः, राजाज्ञया पञ्चशतानि नौकान्युपनिन्युः—घण्टापताकाध्वजवातायनयुक्ताः सुदृढाः स्वस्तिकनौकाश्च। गुहः स्वयम् शुभ्रच्छत्रोपशोभितां मङ्गलां नौकां निनाय। क्रमशः पुरोहितब्राह्मणाः प्रथमं, ततः भरतशत्रुघ्नौ, अनन्तरं कौसल्या सुमित्रा चान्याश्च राजस्त्रियः, पश्चात् शकटोपस्करादयः समारूढाः। शिबिरभङ्गे कोलाहले, द्रव्यभारारोपणे च, नौकासमूहः शीघ्रं प्रववृते—काचित् स्त्रीभिः, काचिदश्वैः, काचिद्वाह्यपशुभिः, काचिद्रत्नधनैश्च पूर्णा। ये नावं नालभन्त ते प्लवैः कुम्भैः तरणेन वा पारं जग्मुः; ध्वजिनो गजाः महावतैः प्रेरिताः ध्वजशिखरपर्वतप्रख्याः सलिलं तरन्ति स्म। मैत्रे मुहूर्ते शुभे पारं प्राप्य सेना प्रयागवनं जगाम; भरतः तत्र सैन्यं न्यवेशयत्, ततः पुरोहितैः सह महर्षिं भारद्वाजं द्रष्टुं प्रस्थितः, तस्याश्रमस्य रम्यकुटीरवनान्यपश्यत्।
Shlokas
Verse 1
उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः।भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।
गङ्गाकूले तत्रैव रात्रिमुष्य स राघवस्यावासस्थाने भरतः। काल्ये समुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्॥
Verse 2
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम्।शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम्।।।।
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम्। शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम्॥
Verse 3
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन्।इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः।।।।
जागर्मि नाहं स्वपिमि; तम् एव आर्यं विचिन्तयन्—इत्येवं भरतेन प्रचोदितः शत्रुघ्नोऽब्रवीत्।
Verse 4
इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः।आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत्।।।।
एवं अन्योन्यं संवदतोः नरसिंहयोः काले गुहः आगम्य प्राञ्जलिः भरतम् अब्रवीत्।
Verse 5
कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम्।कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम्।।।।
कच्चित् सुखं नदीतीरे काकुत्स्थ शर्वरीम् अवात्सीः? कच्चित् ते सह सैन्यस्य तावत् सर्वम् अनामयम्?
Verse 6
गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम्।रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत्।।।।
गुहस्य स्नेहसमुद्भूतं वचनं श्रुत्वा भरतः, रामानुवर्तित्वेन विनीतचित्तः, इदं प्रत्युवाच।
Verse 7
सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम्।गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्तारयन्तु नः।।।।
राजन्, सुखा नः शर्वरी; त्वया च वयं सम्यक् पूजिताः। इदानीं बहुभिर्नौभिर्दाशाः नः गङ्गां सन्तारयन्तु।
Verse 8
ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम्।प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत्।।।।
ततः भरतशासनं शीघ्रं श्रुत्वा गुहः सन्त्वरितः नगरं प्रविश्य स्वज्ञातिजनं तदब्रवीत्।
Verse 9
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा।नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम्।।।।
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु वः सदा। नावः समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम्॥
Verse 10
ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात्।पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः।।।।
ते तथोक्ताः समुत्थाय राजशासनात् त्वरिताः। समन्ततः पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युः॥
Verse 11
अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः।शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः।।।।
अन्याश्च स्वस्तिकविज्ञेयाः महाघण्टाधराः वराः। शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवाताः सुसंहताः॥
Verse 12
तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम्।सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत्।।।।
ततः स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम्। सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत्॥
Verse 13
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।।।
पुरोहितो गुरवो ब्राह्मणाश्च ये तत्पूर्वं नावमारुरुहुः। तदनन्तरं भरतः शत्रुघ्नश्च महाबलः, कौसल्या सुमित्रा च तथा अन्याः राजयोषितः; पश्चात् राजदाराः शकटापणाश्च यथाक्रमं समारुरुहुः॥
Verse 14
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।2.89.13।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।2.89.14।।
पुरोहितो गुरवो ब्राह्मणाश्च ये तत्पूर्वं नावमारुरुहुः। तदनन्तरं भरतः शत्रुघ्नश्च महाबलः, कौसल्या सुमित्रा च तथा अन्याः राजयोषितः; पश्चात् राजदाराः शकटापणाश्च यथाक्रमं समारुरुहुः॥
Verse 15
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम्।भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत्।।।।
केचित् आवासान् आददीपयन्ति, केचित् तीर्थम् अवगाहन्ति, केचित् भाण्डानि आददते; तेषां तदा घोषः त्रिदिवम् इव अस्पृशत्॥
Verse 16
पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः।वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः।।।।
पताकाभिरलङ्कृताः ता नावः दाशैः स्वयम् अधिष्ठिताः। जनमारूढं वहन्त्यः तदा आशुगाः सम्पेतुः॥
Verse 17
नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम्।काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम्।।।।
काश्चित् नावो नारीभिः अभिपूर्णाः, काश्चित् वाजिभिः; काश्चित् अत्र यानयुग्यं महाधनं च वहन्ति स्म॥
Verse 18
ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम्।निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः।।।।
ता नावः परं तीरं गत्वा जनम् अवरोप्य निवृत्ताः। दाशबन्धुभिः काण्डचित्राणि कौशलप्रदर्शनानि क्रियन्ते स्म॥
Verse 19
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः।तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः।।।।
सवैजयन्ता गजा गजारोहप्रचोदिताः सलिलं तरन्तः प्रकाशन्ते, सध्वजा इव पर्वताः।
Verse 20
नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे।अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च बाहुभिः।।।।
केचिद् नावः समारुह्य तेरुः, केचित् प्लवैः तथा; अन्ये कुम्भघटैः तेरुः, अन्ये बाहुभिरेव तेरुः।
Verse 21
सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम्।मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम्।।।।
सा पुण्या ध्वजिनी दाशैः स्वयमेव गङ्गां सन्तारिता, मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम्।
Verse 22
आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम्।द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य मृत्विग्वृतस्सन्भरतः प्रतस्थे।।।।
चमूं महात्मा आश्वासयित्वा यथोपजोषं च निवेशयित्वा। भरतः मृत्विग्वृतः सन् ऋषिप्रवरं भरद्वाजं द्रष्टुं प्रतस्थे॥
Verse 23
स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम्।।।।
स महात्मनो देवपुरोहितस्य ब्राह्मणस्य आश्रमम् अभ्युपेत्य। रम्योटजवृक्षषण्डं रम्यं विप्रवरस्य महद्वनं ददर्श॥
Frequently Asked Questions
The chapter presents an action-centered dharma of governance: Bharata must move a large, multi-class retinue across the Gaṅgā without disorder. He relies on legitimate local authority (Guha) and implements structured boarding (priests first, then royals, then supplies), balancing urgency with ritual-social propriety.
The dialogue models responsible leadership as service and coordination rather than display: Bharata’s obedience to Rāma’s moral axis, Guha’s affectionate hospitality, and the fisherfolk’s skilled cooperation together illustrate that collective dharma is enacted through disciplined roles, timely action, and mutual trust.
Key landmarks include the Gaṅgā riverbank campsite associated with Rāma, the crossing of the Gaṅgā by boats and fords, arrival in the Prayāga forest at Maitra muhūrta, and the culturally significant āśrama of Bharadvāja—an institutional center of Vedic hospitality, counsel, and pilgrimage geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.