Sarga 32
द्वात्रिंशस्सर्गः — Gifts to Suyajna and the Brahmins; Trijata’s Petition and Rama’s Charity
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशे सर्गे श्रीरामः वनगमनपूर्वं धर्मानुष्ठानरूपेण स्वधनवितरणं करोति। लक्ष्मणः रामस्य शुभाज्ञां प्राप्य वेदविदं ब्राह्मणं सुयज्ञं तस्य गृहात् आहूय रामनिवेशनं नयति। तत्र रामः सीता च तं परितः प्रदक्षिणीकृत्य अग्निमिव पूजयतः। सीता स्वालङ्कारान् गृह्योपकरणानि च सुयज्ञस्य गृहे विधिवत् समर्पयति, रामश्च महादानानि—गजान् अपि—अधिकं ददाति। अनन्तरं रामः लक्ष्मणं आज्ञापयति—अगस्त्यं कौशिकं च, कौसल्यायाः समीपे तैत्तिरीयाध्यापकान्, चिरसेवकान् चित्ररथसारथिप्रमुखान्, तथा काठ-कलापादिवेदाध्यायिनः मेखलिनो ब्रह्मचारिणश्च यथायोग्यं सत्कर्तुम्। गोदानं रत्नपूरितशकटदानं वृषदानं वस्त्ररथदानं परिचारकदानं च निर्दिश्य लक्ष्मणः कुबेर इव धनं वितरति। रामः पुनः आज्ञापयति यावत् स्वागमनं तावत् प्रासादाः रक्षिताः स्युः, कोशश्च निर्गम्य आश्रितानां दीनानां दरिद्राणां च तृप्त्यर्थं दानं क्रियताम्। अन्ते दरिद्रः ब्राह्मणः त्रिजटः (गार्ग्यः) भार्यया प्रेरितः सहायार्थं आगच्छति। रामः क्रीडया तस्य तेजः परीक्ष्य दण्डं क्षिप्त्वा गोदानपरिमाणं निर्दिशेति वदति, ततः सान्त्वयित्वा ब्राह्मणार्थमेव स्वधनं नियोजितमिति स्पष्टयति। एवं दानं समाप्य रामः सुनिश्चितं करोति—न कश्चिद् ब्राह्मणः सेवकः दरिद्रः याचकश्च अतृप्तः शेष्यते।
Shlokas
Verse 1
ततश्शासन माज्ञाय भ्रातु श्शुभतरं प्रियम्।गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम्।।।।
ततः भ्रातुः शुभतरं प्रियं च शासनमाज्ञाय स शीघ्रं गत्वा सुयज्ञस्य निवेशनं प्रविवेश।
Verse 2
तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत्।सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः।।।।
अग्न्यागारस्थं तं विप्रं वन्दित्वा लक्ष्मणः अब्रवीत्—सखे, अभ्यागच्छ; दुष्करकारिणः रामस्य वेश्म पश्य।
Verse 3
ततस्सन्ध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह।जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम्।।।।
ततः सन्ध्यामुपास्याशु सौमित्रिणा सहागतः। लक्ष्म्या जुष्टं रम्यं रामनिवेशनं प्रविवेश सः॥
Verse 4
तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिस्सीतया सह।सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम्।।।।
तमागतं वेदविदं सुयज्ञं प्राञ्जलिः सीतया सह राघवः। अग्निमिव पूजितं तं समर्च्य परितोऽभिचक्राम॥
Verse 5
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः।सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि।।।।अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत्।सुयज्ञं स तदोवाच रामस्सीता प्रचोदितः।।।।
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः शुभकुण्डलैः सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि। अन्यैश्च बहुभी रत्नैः काकुत्स्थः सुयज्ञं प्रत्यपूजयत्; ततः सीताप्रचोदितो रामस्तं तदोवाच।
Verse 6
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः।सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि।।2.32.5।।अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत्।सुयज्ञं स तदोवाच रामस्सीता प्रचोदितः।।2.32.6।।
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः शुभकुण्डलैः सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि। अन्यैश्च बहुभी रत्नैः काकुत्स्थः सुयज्ञं प्रत्यपूजयत्; ततः सीताप्रचोदितो रामस्तं तदोवाच।
Verse 7
हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय।रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे।।।।
सखे सौम्य, एतौ हारं च हेमसूत्रं च गृहाण; भार्यायै दातुं। अधुना च सीता ते रशनामपि दातुमिच्छति।
Verse 8
अङ्गदानि विचित्राणि केयूराणि शुभानि च।प्रयच्छति सखे तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम्।।।।
सखे, वनं गच्छती सीता तुभ्यं विचित्राणि शुभानि च अङ्गदानि केयूराणि प्रयच्छति—भार्यायै दातुम्।
Verse 9
पर्यङ्कमग्य्रास्तरणं नानारत्नविभूषितम्।तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि।।।।
वैदेही नानारत्नविभूषितं पर्यङ्कम् अग्र्यास्तरणसंयुक्तं तमपि त्वयि प्रतिष्ठापयितुमिच्छति।
Verse 10
नाग श्शत्रुञ्जयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम।तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजसत्तम।।।।
द्विजसत्तम, मम मातुलः ‘शत्रुञ्जय’ इति नाम्ना नागं मम दत्तवान्; तं ते गजसहस्रेण सह ददामि।
Verse 11
इत्युक्तस्स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृहृयतत्।रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिष श्शुभाः।।।।
इति रामेणोक्तः सुयज्ञः तद् दानं प्रतिगृह्य रामलक्ष्मणसीतानां शुभाः आशिषः प्रयुयोज।
Verse 12
अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः।सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम्।।।।
अथ प्रियंवदः रामः अव्यग्रः प्रियं भ्रातरं सौमित्रिं प्रति ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरं प्रति इदं वचनमुवाच।
Verse 13
अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ।अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैस्सस्यमिवाम्बुभिः।।।।
हे सौमित्रे, अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ आहूय अर्चय; रत्नैः सस्यं यथा अम्बुभिः पोष्यते तथा तान् पूजय।
Verse 14
तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रैश्च मानद।सुवर्णै रजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः।।।।
महाबाहो मानद, तान् गोसहस्रैः तर्पय; सुवर्णैः रजतैश्चैव महाधनैः मणिभिश्च तेषां तृप्तिं कुरु।
Verse 15
कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति।आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित्।।।।तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय।कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः।।।।
कौसल्यां यः आशीर्भिः भक्तः पर्युपतिष्ठति, तैत्तिरीयाणामाचार्यः अभिरूपो वेदवित्; तस्मै सौमित्रे यानं दासीश्च कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति सम्प्रदापय।
Verse 16
कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति।आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित्।।2.32.15।।तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय।कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः।।2.32.16।।
कौसल्यां यः आशीर्भिः भक्तः पर्युपतिष्ठति, तैत्तिरीयाणामाचार्यः अभिरूपो वेदवित्; तस्मै सौमित्रे यानं दासीश्च कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति सम्प्रदापय।
Verse 17
सूतश्चित्ररथश्चार्य सचिवस्सुचिरोषितः।तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा।।।।पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च।
सूतः चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः; एनं महार्हैः रत्नैः वस्त्रैः धनैस्तथा, सर्वाभिः पशुकाभिश्च गवां दशशतेन च तोषय।
Verse 18
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।।।नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन।अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः।।।।तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय।शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा।।।।व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
ये चेमे बहवो दण्डमाणवाः कठकालापाः, नित्यस्वाध्यायशीलत्वात् नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन; अलसाः स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः। तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय, शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा; व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
Verse 19
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।2.32.18।।नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन।अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः।।2.32.19।।तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय।शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा।।2.32.20।।व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
मेखलाधारिणां ब्रह्मचारिणां महासमूहः कौसल्यां समुपस्थितः। तेषां प्रत्येकं, सौमित्रे, सहस्रं सहस्रं दानरूपेण सम्प्रदापय॥
Verse 20
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।2.32.18।।नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन।अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः।।2.32.19।।तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय।शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा।।2.32.20।।व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय; शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकान् तथा। व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
Verse 21
मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः।।।।तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय।
मेखलाधारिणां ब्रह्मचारिणां महासमूहः कौसल्यां समुपस्थितः। तेषां प्रत्येकं, सौमित्रे, सहस्रं सहस्रं दानरूपेण सम्प्रदापय॥
Verse 22
अम्बा यथा च सा नन्देत्कौसल्या मम दक्षिणाम्।।।।तथा द्विजातीस्ता न्सर्वान् लक्ष्मणार्चय सर्वशः।
यथा मम दक्षिणां प्राप्य कौसल्या अम्बा नन्देत, तथा सर्वान् तान् द्विजातीन्, लक्ष्मण, सर्वशः यथाविधि अर्चय॥
Verse 23
तत स्सपुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम्।।।।यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणांमददाद्धनदो यथा।
ततः स पुरुषव्याघ्रः लक्ष्मणः स्वयम् तद्धनं यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणां प्रददौ, धनदो यथा धनं ददाति॥
Verse 24
अथाऽब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः।।।।सम्प्रदायबहुद्रव्यमेकैकस्योपजीवनम्।
अथ बहुद्रव्यं सम्प्रदाय, एकैकस्योपजीवनं कृत्वा, बाष्पकलान् कण्ठावृतान् तिष्ठतः उपजीविनः प्रति रामः अब्रवीत्॥
Verse 25
लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम।।।।अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम।
लक्ष्मणस्य यद्वेश्म, मम च यदिदं गृहम्—आगमनं मम यावत्, एकैकम् अशून्यं कार्यम्, सेवितं च भवतु॥
Verse 26
इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम्।।।।उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयतामिति।
इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम्। ततः रामो धनाध्यक्षं प्रोवाच—“धनमानयताम्” इति॥
Verse 27
ततोऽस्य धनमाजह्रुस्सर्वमेवोपजीविनः।।।।स राशिस्सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत।
ततोऽस्य धनमाजह्रुः सर्वमेवोपजीविनः। तत्र सुमहान् राशिः स धनस्य दर्शनीयोऽदृश्यत॥
Verse 28
ततस्सपुरुषव्याघ्र स्तद्धनं सहलक्ष्मणः।।।।द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्योऽह्यदापयत्।
ततः स पुरुषव्याघ्रः तद्धनं सहलक्ष्मणः। द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यश्च दापयत्॥
Verse 29
तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः।।।।क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गली।
तत्र त्रिजटो नाम द्विजो गार्ग्यकुलोद्भवः। पिङ्गलो नाम वर्णेन क्षतवृत्तिर्वने सदा॥ फालकुद्दाललाङ्गली।
Verse 30
तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान्।।।।अब्रवीद्बाह्मणं वाक्यं दारिद्र्येणाभिपीडिता।
तं वृद्धं ब्राह्मणं तस्य तरुणी भार्या दारिद्र्यपीडिता। बालान् दारकान् आदाय वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 31
अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम।।।।रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किञ्चिदवाप्स्यसि।
अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम। रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किञ्चिदवाप्स्यसि॥
Verse 32
स भार्यावचनं श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम्।।।।स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम्।
स भार्यावचनं श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम्। स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम्॥
Verse 33
भृग्वङ्गिरसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि।।।।आपञ्चमायाः कक्ष्यायाः नैनं कश्चिदवारयत्।
भृग्वङ्गिरसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि। आपञ्चमायाः कक्ष्यायाः नैनं कश्चिदवारयत्॥
Verse 34
स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्।।।।निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः।उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति।।।।
स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्। निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः। उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति॥
Verse 35
स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्।।2.32.34।।निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः।उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति।।2.32.35।।
स राजपुत्रमुपगम्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्— “निर्धनोऽहं बहुपुत्रश्च, महायशः राजपुत्र। वने नित्यं उञ्छवृत्त्या जीवामि; मां कृपया प्रत्यवेक्षस्व” इति।
Verse 36
तमुवाच ततो राम: परिहास समन्वितम्।गवां सहस्रमप्येकं न नु विश्राणितं मया।।।।परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसि।
ततः रामः परिहाससमन्वितं तमुवाच— “मया नूनं गवां सहस्रमप्येकं न विश्राणितम्। दण्डेन परिक्षिप; यावद् यावत् तद् गच्छति, तावद् गोः प्राप्स्यसि।”
Verse 37
स शाटीं त्वरितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम्।।।।आविद्ध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः।
स सम्भ्रान्तस्त्वरितः शाटीं कट्यां परिवेष्ट्य, दण्डमाविद्ध्य सर्वप्राणेन वेगितश्चिक्षेप।
Verse 38
स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः।।।।गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणसन्निधौ।
स दण्डः कराच्च्युतः सरयूपारं तीर्त्वा, बहुसाहस्रे गोव्रजे उक्षणसन्निधौ पपात।
Verse 39
तं परिष्वज्य धर्मात्मा आतस्मात्सरयूतटात्।।।।आनयामास ता गोपै स्त्रिजटायाश्रमं प्रति।
तं परिष्वज्य धर्मात्मा रामः, सरयूतटपर्यन्ता गाः गोपैः सह त्रिजटायाश्रमं प्रति आनयामास।
Verse 40
उवाच स ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन्।मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम।।।।
ततः स रामो गार्ग्यं तं सान्त्वयन् इदमब्रवीत्। मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम॥
Verse 41
इदं हि तेजस्तव यद्दुरत्ययंतदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया।इमं भवानर्थमभि प्रचोदितोवृणीष्व किं चेदपरं व्यवस्यति।।।।
इदं हि तेजस्तव यद्दुरत्ययं तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया। इमं भवानर्थमभि प्रचोदितो वृणीष्व किं चेदपरं व्यवस्यति॥
Verse 42
ब्रवीमि सत्येन नतेऽस्ति यन्त्रणाधनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात्।भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन तन्मयार्जितं प्रीतियशस्करं भवेत्।।।।
ब्रवीमि सत्येन न तेऽस्ति यन्त्रणाः। धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात्। भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन तत् मयार्जितं प्रीतियशस्करं भवेत्॥
Verse 43
तत स्सभार्य स्त्रिजटो महामुनिर्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः।यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहणीस्तदाशिष: प्रत्यवदन्महात्मनः।।।।
ततः सभार्यः स्त्रिजटो महामुनिर्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः। यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहणीस्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः॥
Verse 44
स चापि रामः प्रतिपूर्णमानसोमहद्धनं धर्मबलैरुपार्जितम्।नियोजयामास सुहृज्जनेऽचिराद्यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः।।।।
सोपि रामः प्रतिपूर्णमानसो धर्मबलैरुपार्जितं महद्धनं सुहृज्जनेऽचिरादेव यथार्हसम्मानवचःप्रचोदितो यथायोग्यं विनियोजयामास।
Verse 45
द्विज स्सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदा दरिद्रभिक्षाचरणश्च योऽभवत्।न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितोयथार्हसम्मानन दान सम्भ्रमैः।।2.32.46।।
तदा द्विजाः सुहृदः भृत्यजनो वा दरिद्रभिक्षाचरणो वा यः कश्चिदासीत्तत्र यथार्हसम्माननदानसम्भ्रमैः तर्पितो न कश्चिदबभूव।
Verse 46
द्विज स्सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदादरिद्रभिक्षाचरणश्च योऽभवत्।न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितोयथार्हसम्मानन दान सम्भ्रमैः।।।।
तदा द्विजाः सुहृदः भृत्यजनो वा दरिद्रभिक्षाचरणो वा यः कश्चिदासीत्तत्र यथार्हसम्माननदानसम्भ्रमैः तर्पितो न कश्चिदबभूव।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rama’s deliberate liquidation and redistribution of royal and personal wealth before exile—balancing duty to family, priests, students, servants, and the poor—so that transition does not create neglect, injustice, or unmet dependence.
Wealth is framed as an instrument of dharma rather than possession: Rama explicitly treats his earnings as intended for worthy recipients (especially brahmins and dependents), and even a playful test (Trijata’s staff-throw) is redirected into compassionate giving and social satisfaction.
The Sarayu river functions as a boundary-marker in the gift narrative (the staff crosses to a cow-settlement), while cultural landmarks include Vedic pedagogical lineages (Taittirīya, Kaṭha–Kalāpa), brahmacārin identifiers (mekhalin girdle, daṇḍa staff), and formal atithi reception rites (circumambulation like worship of fire).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.