Ayodhya Kanda Sarga 59 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Ayodhya KandaSarga 5938 Verses

Sarga 59

एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः

अयोध्याकाण्ड

अयोध्याकाण्डे एकोनषष्ठितमे सर्गे सुमन्त्रः दाशरथिं प्रति स्ववृत्तान्तं निरन्तरं निवेदयति। रामलक्ष्मणौ तापसवेषधारिणौ गङ्गां तीर्त्वा प्रयागाभिमुखौ प्रस्थितौ; लक्ष्मणः रामं रक्षन् स्थितः। सुमन्त्रस्य तु प्रत्यागमनं विवशं जातम्—अश्वाः अपि मार्गं नाभ्यनन्दन्, उष्णाश्रूणि स्रवन्त इव; सुमन्त्रः गुहेन सह पुनराह्वानस्य आशया किञ्चित्कालं स्थित्वा अनिच्छया अयोध्यां प्रत्यावर्तत। ततः शोकस्य सार्वभौमं रूपं वर्ण्यते—वृक्षाः, नद्यः, सरांसि, वनानि, उद्यानानि च शुष्काणि तप्तानि च इव दृश्यन्ते, यथा रामविपत्त्या राज्यं प्रकृतिश्च सह शोकं वहतः। रामविहीना अयोध्या सुमन्त्रेण प्रविश्यते; तत्र न कश्चित् प्रत्यभिवादनं करोति, निःश्वासाः पुनःपुनः श्रूयन्ते, प्रासादेषु स्त्रियः क्रन्दन्ति, मित्रशत्रुमध्यस्थेषु सर्वेषु जनपदवासिषु अविशेषेण दुःखमेव दृश्यते। दाशरथिः अश्रुपूर्णकण्ठः स्वात्मानं निन्दन् वदति—स्त्रीहेतोः शीघ्रं कृतवान्, मन्त्रविहीनः; कैकेय्याः प्रेरणां दोषयन् विधेः विनाशकारीं गतिं स्मरति। स सुमन्त्रं याचते—मां रामस्य समीपं नय; सीतां रामं च विना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि इति। अन्ते ‘शोकसागर’ इति दीर्घोपमा प्रवर्तते—कैकेयी वडवामुखी, मन्थरावचनानि मकराः, अश्रवः फेनरूपाः; ततः दाशरथिः मूर्च्छितः पतति, कौसल्या च पुनर्भयाकुला भवति।

Shlokas

Verse 1

इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत्।।2.59.1।।

इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्। ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत्॥

Verse 2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः।कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम्।।2.59.2।।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः। भूयोऽपि रामसन्देशस्य विस्तरं यथावत् कथयामास॥

Verse 3

जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ।गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ।।2.59.3।।

जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ। गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ॥

Verse 4

अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम्।तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा।।2.59.4।।

अग्रे लक्ष्मणो ययौ, रघुनन्दनं रामं परिरक्षन्। तौ तथा प्रयान्तौ दृष्ट्वा, तदा अहम् अवशः सन् निवृत्तोऽस्मि॥

Verse 5

ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि।उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम्।।2.59.5।।

रामे वनं सम्प्रस्थिते, मम निवृत्तस्य अश्वाः वर्त्मनि न प्रावर्तन्त। उष्णाश्रूणि प्रमुञ्चन्तः स्थिता बभूवुः॥

Verse 6

उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम्।प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन्।।2.59.6।।

अथ उभाभ्यां राजपुत्राभ्यां कृत्वा अहम् अञ्जलिम्। रथम् आस्थाय प्रस्थितोऽस्मि, तद् दुःखम् अपि धारयन्॥

Verse 7

गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून्।आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति।।2.59.7।।

गुहेन सार्धं तत्रैव अहं दिवसान् बहून् स्थितोऽस्मि। आशया—यदि मां रामः पुनः शब्दापयेत् इति॥

Verse 8

विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः।अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः।।2.59.8।।

महाराज, तव विषये रामव्यसनपीडिते सति, पुष्पाङ्कुरकोरकयुक्ता अपि वृक्षाः परिम्लानाः सन्ति।

Verse 9

उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च।परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च।।2.59.9।।

नद्यः उपतप्तोदकाः प्रवहन्ति; पल्वलानि सरांसि च तथैव; वनानि उपवनानि च परिशुष्कपलाशानि भवन्ति।

Verse 10

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च।रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम्।।2.59.10।।

न च सत्त्वानि सर्पन्ति, व्याला न प्रचरन्ति च। रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम्॥

Verse 11

लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः।सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः।।2.59.11।।

लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः। सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः॥

Verse 12

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च।नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम्।।2.59.12।।

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च। नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम्॥

Verse 13

अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च।न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ।।2.59.13।।

अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगानि च। न चाभिरामान् आरामान् पश्यामि मनुजर्षभ॥

Verse 14

प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति।नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः।।2.59.14।।

प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति। नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः॥

Verse 15

देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम्।दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः।।2.59.15।।

देव, राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम्। दुःखादश्रुमुखः सर्वो राजमार्गगतो जनः॥

Verse 16

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम्।हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः।।2.59.16।।

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्य रथमागतम्। रामादर्शनकर्शिताः स्त्रियो हाहाकारं चक्रुः॥

Verse 17

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।2.59.17।।

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः। स्त्रियोऽव्यक्तमार्ततराः अन्योन्यमभिवीक्षन्ते॥

Verse 18

नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च।अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये।।2.59.18।।

नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च। अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषं नोपलक्षये॥

Verse 19

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।।निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।

अयोध्या तदा अप्रहृष्टमनुष्याऽभूत्, दीननाग-तुरङ्गमा च। आर्तस्वरैः परिम्लाना, विनिश्श्वसित-निस्स्वना बभूव॥

Verse 20

महाराज! रामप्रव्राजनातुरा निरानन्दा अयोध्या मे। कौसल्या पुत्रहीनेव प्रतिभाति॥

Verse 21

सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया।बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत्।।2.59.21।।

सूतस्य वचनं श्रुत्वा राजा वाचा परमदीनया। बाष्पोपहतया तं सूतमिदमब्रवीत्॥

Verse 22

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया।मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम्।।2.59.22।।

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया। मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैः सह समर्थितम्॥

Verse 23

न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः।मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः।।2.59.23।।

न सुहृद्भिर्न चामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः। मयायमर्थः सम्मोहात् स्त्रीहेतोः सहसा कृतः॥

Verse 24

भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत्।कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया।।2.59.24।।

भवितव्यतया नूनमिदं महद् व्यसनं प्राप्तम्। कुलस्यास्य विनाशाय सूत यदृच्छयैवोपस्थितम्॥2.59.24॥

Verse 25

सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम्।त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम्।।2.59.25।।

सूत! यदि ते मया किञ्चिदपि सुकृतं कृतं स्यात्। त्वमाशु मां रामं प्रापय; प्राणाः मां सन्त्वरयन्ति॥2.59.25॥

Verse 26

यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम्।न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम्।।2.59.26।।

यद्यद्यापि ममैवाज्ञा राघवं निवर्तयितुं शक्नुयात्। रामं विना मुहूर्तमपि जीवितुं न शक्ष्यामि॥2.59.26॥

Verse 27

अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति।मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।।2.58.27।।

अथवा महाबाहुः स दूरं गतः स्यात्। मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामस्य दर्शनं कारय॥2.59.27॥

Verse 28

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः।यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह।।2.59.28।।

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः। यदि जीवामि साधु, एनं सीतया सह पश्येयम्॥2.59.28॥

Verse 29

लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम्।रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम्।।2.59.29।।

लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम्। रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम्॥

Verse 30

अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम्।इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम्।।2.59.30।।

अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम्। इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम्॥

Verse 31

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि।न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत्।।2.59.31।।

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि। न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत्॥

Verse 32

स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः।अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत्।।2.59.32।।

स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः। अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत्॥

Verse 33

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

रामशोकमहाभोगः, सीताविरहपारगः अयं शोकसागरः। श्वसितोर्मिमहावर्तः, बाष्पफेनजालाविलः॥

Verse 34

बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दितमहास्वनः। प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः॥

Verse 35

ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः। वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः॥

Verse 36

यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना। दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः॥

Verse 37

अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्।इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः।।2.59.37।।

अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्। इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः॥

Verse 38

इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः।वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता।।2.59.38।।

इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः। वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता॥

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Daśaratha’s admission that he authorized Rāma’s exile hastily and without counsel—an ethical failure of kingship procedure (consultation with ministers, elders, and prudent citizens) compounded by personal attachment and Kaikeyī’s demands.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The sarga teaches that governance requires deliberation and restraint: when authority is exercised without wise counsel and dharmic reflection, the ruler becomes morally accountable for cascading social suffering, even if he later attributes events to destiny.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Key landmarks include the Gaṅgā crossing, the route toward Prayāga, and the civic space of Ayodhyā—especially royal roads, palaces, and pleasure-gardens—used to map how public culture and the natural environment register Rāma’s absence.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

App Store Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App

App Store Google Play