Valmiki Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 71 in Sanskrit

Valmiki

Ayodhya KandaSarga 7147 Verses

Sarga 71

भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya

अयोध्याकाण्ड

अस्मिन् सर्गे भरतः राजगृहात् प्रस्थितः पूर्वाभिमुखं यथाक्रमं देशान् नदीश्चातिक्रम्य अयोध्यां प्रति समुपयाति। सुदामां ह्लादिनीं च तीर्त्वा, पश्चिमाभिमुखप्रवाहां तरङ्गशिखरिणीं विस्तीर्णां शतद्रूं च पश्यति; ततः एलाधानं सर्वतीर्थं लौहित्यं च नामभिः प्रसिद्धेषु स्थानेषु पुनः पुनर्नदीतीर्थान्यतिक्रामति। उत्तानिका-कुटिका-कपीवती-प्रभृतयश्च नद्यः कथ्यन्ते; गिरिजैः अश्वैः, गजयानैश्च, यानव्यवहारः स्पष्टतया निर्दिश्यते, यथा मार्गवृत्तान्तः कथानकस्य मानचित्रमिव भवति। दूरात् अयोध्या दृश्यते—श्वेतमृत्तिकाभिः शोभिता, उद्यानोपशोभिता, वेदविद्भिः ऋत्विग्भिश्च समाकीर्णा, कीर्तिमती पुरी। किन्तु तस्याः समीपे गत्वा भरतः गृहदेवतायतनादिषु चानिष्टलक्षणानि पश्यति—गृहाणि अमार्जितानि, द्वाराणि अनावृतानि, धूपोपहारादयः निवृत्ताः, जनाः क्षुधार्ताः। अश्रुपूर्णा कृशा विषण्णाश्च प्रजाः शोकपरायणाः दृश्यन्ते; एवं पूर्वं यज्ञधर्मसमृद्धा पुरी इदानीं राजधर्मभङ्गेन गृहधर्मयज्ञकर्मणां विरामं वहन्तीव, नगरक्षयेनैव महाव्यसनं सूचयति।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 2.71

Shlokas

Verse 1

स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।

स द्युतिमान् राघवः प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय, सुदामां नदीं निरीक्ष्य सन्तीर्य; ततः दूरपारां ह्लादिनीं च, प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीं शतद्रूं च सन्तीर्य जगाम।

Verse 2

स प्राङ्मुखो राजगृहाद् अभिनिर्याय राघवः। ततः सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्॥ ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान् नदीम् इक्ष्वाकुनन्दनः॥

Verse 3

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्॥ सत्यसन्धः शुचिः श्रीमान् प्रेक्षमाणः शिलावहाम्। अत्ययात् स महाशैलान् वनं चैत्ररथं प्रति॥

Verse 4

Verse 5

सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच। उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम्।।2.71.5।।

सरस्वतीगङ्गयोः संगमं युग्मेन प्रतिपद्य, वीरमत्स्यानाम् उत्तरान् अतिक्रम्य, भरतः भारुण्डवनं प्रविवेश।

Verse 6

वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम्। यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा।।2.71.6।।

वेगवतीं कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वतावृताम्। तां तीर्त्वा यमुनां प्राप्य सन्तीर्णो बलमाश्वासयत्तदा॥

Verse 7

सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम्।।2.71.7।।

गात्राणि शिशिरीकृत्य क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम्॥

Verse 8

राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम्। भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात्।।2.71.8।।

Verse 9

भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम्। उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे।।2.71.9।।

भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम्। उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे॥

Verse 10

स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम्। सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम्।।2.71.10।।

स प्राग्वटे गङ्गां तीर्त्वा कुटिकोष्ठिकां समायात्; अथ तां सबलः तीर्त्वा धर्मवर्धनं समायात्।

Verse 11

तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत्। वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः।।2.71.11।।

स तोरणस्य दक्षिणार्धेन गत्वा जम्भूप्रस्थं समुपागमत्। ततः रम्यं वरूथं नाम ग्रामं दशरथात्मजः प्राप ययौ॥

Verse 12

तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ। उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः।।2.71.12।।

तत्र रम्ये वने किञ्चिद्वासं कृत्वा स प्राङ्मुखो ययौ। यत्र उज्जिहानायाः उद्याने प्रियकाः पादपाः सन्ति तदुद्यानं प्राप॥

Verse 13

सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः। अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ।।2.71.13।।

सालप्रियकवृन्दान् प्राप्य शीघ्रान् वाजिनो योजयामास। अथ वाहिनीमनुज्ञाप्य भरतः त्वरितो ययौ॥

Verse 14

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।

सर्वतीर्थे वासं कृत्वा उत्तानिकां नदीं तीर्त्वा, पर्वतीयैस्तुरङ्गमैः अन्याश्च विविधा नदीः पारं जगाम।

Verse 15

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः॥ हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्॥

Verse 16

एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम्। कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा।।2.71.16।। भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः।

एकसाले स्थाणुमतीं नदीं तीर्त्वा, विनते गोमतीं नदीं च। ततः कलिङ्गनगरे सालवनं प्राप्य, भरतः सुपरिश्रान्तवाहनः सन्नपि क्षिप्रमागच्छत्॥

Verse 17

वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये।।2.71.17।। अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह।

शर्वर्यां वनं शीघ्रं समतीत्य, अरुणोदयकाले मनुना राज्ञा निर्मिताम् अयोध्यां पुरीं सन्ददर्श।

Verse 18

तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि।।2.71.18।। अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत्।

पथि सप्तरात्रम् उषित्वा, पुरुषव्याघ्रः सः अयोध्याम् अग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यम् अब्रवीत्।

Verse 19

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।

सारथे, एषा पुण्योद्यानयशस्विनी अयोध्या दूरात् दृश्यते; पाण्डुमृत्तिका सा मे नातिप्रतीता। यज्वभिः गुणसम्पन्नैः वेदपारगैः ब्राह्मणैः, भूयिष्ठम् ऋद्धैः आकीर्णा, राजर्षिभिः परिपालिता।

Verse 20

सारथे, एषा पुण्योद्यानसमन्विता यशस्विन्ययोध्या दूराद् दृश्यते; किन्तु मम नातिप्रतीता। पाण्डुमृत्तिकाभिरलङ्कृता सा पुरी यज्वभिः गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैश्च समाकीर्णा, भूयिष्ठमृद्धैः परिपूर्णा, राजर्षिभिः परिपालिता च।

Verse 21

अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान्।।2.71.21।। समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम्।

अयोध्यायां पुरा समन्तात् नरनारीणां तुमुलो महान् शब्दः श्रूयते स्म; तम् अद्य अहं न श्रुणोमि।

Verse 22

उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः।।2.71.22।। समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा।

सायाह्ने क्रीडित्वा उपरतैः नरैः समन्तात् परिधावद्भिः यानि उद्यानानि प्रकाशन्ते स्म, तानि अद्य मम अन्यथा एव दृश्यन्ते।

Verse 23

तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः।।2.71.23।। अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे।

तान्युद्यानानि अद्य कामिभिः परित्यक्तानि रुदन्तीव मे प्रतिभान्ति; सारथे, एषा पुरी च अरण्यभूतेव मे दृश्यते।

Verse 24

न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः।।2.71.24।। निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम्।

अत्र न यानैः, न गजैः, न वाजिभिः आरूढाः नरमुख्याः यथापुरं निर्यान्तो वा अभियान्तो वा दृश्यन्ते।

Verse 25

उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च।।2.71.25।। जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च।

पुरा उद्यानानि मत्तप्रमुदितानि भान्ति स्म; जनानां रतिसंयोगेषु च अत्यन्तगुणवन्ति आसन्।

Verse 26

तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः।।2.71.26।। स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः।

तान्येतानि अद्य सर्वशः निरानन्दानि पश्यामि; अनुपथं स्रस्तपर्णैः आकीर्णानि, द्रुमैश्च विक्रोशद्भिरिव।

Verse 27

नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम्।।2.71.27।। संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु।

अद्यापि मत्तानां मृगपक्षिणां मधुरां कलां संरक्तां वाणीं बहु व्याहरतां शब्दः न श्रूयते।

Verse 28

चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः।।2.71.28।। प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम्।

चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः। श्रीमान् पवनः किन्नु नाद्य प्रवाति यथापुरम्॥

Verse 29

भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः।।2.71.29।। किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा।

भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः। किमद्य शब्दो विरतः, पुरा सदा दीनगतिः॥

Verse 30

अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च।।2.71.30।। निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः।

अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च। निमित्तान्यमनोज्ञानि तेन सीदति मे मनः॥

Verse 31

सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु।।2.71.31।। तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे।

सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्धुषु। तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे॥

Verse 32

विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः।।2.71.32।। भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम्।

विषण्णः श्रान्तहृदयः त्रस्तः सुलुलितेन्द्रियः। भरतः शीघ्रमायोध्यां प्रविवेश इक्ष्वाकुपालिताम्॥

Verse 33

द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः।।2.71.33।। द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ।

द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशत् श्रान्तवाहनः। द्वारस्थैरुत्थाय ‘विजयः’ इति पृष्टः स तैः सहितो ययौ॥

Verse 34

स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम्।।2.71.34।। सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः।

स तु अनेकाग्रहृदयः द्वारस्थं तं जनं प्रत्यर्च्य। तत्र क्लान्तम् अश्वपतेः सूतम् अब्रवीद् राघवः॥

Verse 35

किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ।।2.71.35।। अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे।

किमहं त्वरया आनीतः कारणेन विनानघ। अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे॥

Verse 36

श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने।।2.71.36।। आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे।

श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने। आकारांस्तानहं सर्वानिह पश्यामि सारथे॥

Verse 37

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

गृहिणां गृहाणि सम्मार्जनविहीनानि मलिनानि चोपलक्षये; कवाटान्यपि असंयतानि, सर्वतः श्रीविहीनानि। बलिकर्माणि न प्रवर्तन्ते, धूपस्यापि सुगन्धसम्भ्रमो न दृश्यते। कुटुम्बानि अनाशितानि, जनाः प्रभाहीनाः; सर्वाणि गृहाणि अलक्ष्म्यङ्कितानीव पश्यामि।

Verse 38

सम्मार्जनविहीनानि परुषाणि गृहाण्युपलक्षये; असंयतकवाटानि सर्वशः श्रीविहीनानि। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनवर्जितानि; अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अहं कुटुम्बिभवनान्यलक्ष्मीकानि पश्यामि।

Verse 39

Verse 40

अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च। देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम्।।2.71.40।।

देवागाराणि माल्यशोभारहितानि, अङ्गणानि च असम्मृष्टानि अलिप्तानि; शून्यानि तानि स्थितानि, न च यथापूर्वं प्रकाशन्ते।

Verse 41

देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः। माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा।।2.71.41।।

देवतार्चाः प्रविद्धाः, यज्ञगोष्ठ्यश्च तादृशाः न दृश्यन्ते। माल्यापणेष्वपि यथापूर्वं पण्यानि न राजन्ते।

Verse 42

दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै। ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः।।2.71.42।।

वणिजोऽप्यद्यात्र न दृश्यन्ते यथापूर्वम्; ध्यानसंविग्नहृदयाः, नष्टव्यापारयन्त्रिताः सन्ति।

Verse 43

देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।

देवायतनचैत्येषु पक्षिगणाः अपि दीनाः दृश्यन्ते।

Verse 44

पुरे जनं सस्त्रीपुंसं मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशं च पश्यामि; सर्वे उत्कण्ठिताः शोकाकुलचित्ताः इव दृश्यन्ते।

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः। तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ।।2.71.45।।

एवमुक्त्वा स सूतं भरतः दीनमानसः; अयोध्यायां तान्यनिष्टलक्षणानि दृष्ट्वा राजगृहं जगाम।

Verse 46

तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम्। दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव।।2.71.46।।

शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोरुणद्वारकवाटयन्त्रां, इन्द्रपुरप्रकाशां तां पुरीं दृष्ट्वा स दुःखेन अतिशयेन सम्पूर्णतरो बभूव।

Verse 47

स्वपुरे पूर्वमदृष्टपूर्वाणि मनोऽप्रियाणि बहूनि दृष्ट्वा, महात्मा भरतः शिरोऽवनतं कृत्वा, विषण्णो निरानन्दश्च पितुः राजभवनं प्रविवेश।

Voices in this sarga

Bharata
Sārathi (charioteer)

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

Rather than a courtroom-like dilemma, the chapter presents an ethical diagnostic action: Bharata reads the city’s disrupted household and ritual routines as evidence of moral-political rupture, implying that governance and dharma are measurable through civic well-being and maintained rites.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter’s dialogue?

The sarga teaches that social auspiciousness (śrī) is not merely aesthetic but ethical: when leadership falters and communal grief dominates, ordinary dharmic practices—cleanliness, offerings, incense, hospitality, and emotional steadiness—collapse, revealing the interdependence of polity, ritual, and inner resilience.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Geographically, the sarga highlights a chain of rivers and regions—Sudāmā, Hlādinī, Śatadrū, Uttānikā, Kuṭikā, Kapīvatī; locales such as Rājagṛha, Elādhāna, Sarvatīrtha, and Lauhitya—while culturally it foregrounds Ayodhyā’s temples/caityas, Veda-versed brāhmaṇas and sacrificers, and the visible absence of domestic-ritual markers (oblations and incense).