Sarga 71
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे भरतः राजगृहात् प्रस्थितः पूर्वाभिमुखं यथाक्रमं देशान् नदीश्चातिक्रम्य अयोध्यां प्रति समुपयाति। सुदामां ह्लादिनीं च तीर्त्वा, पश्चिमाभिमुखप्रवाहां तरङ्गशिखरिणीं विस्तीर्णां शतद्रूं च पश्यति; ततः एलाधानं सर्वतीर्थं लौहित्यं च नामभिः प्रसिद्धेषु स्थानेषु पुनः पुनर्नदीतीर्थान्यतिक्रामति। उत्तानिका-कुटिका-कपीवती-प्रभृतयश्च नद्यः कथ्यन्ते; गिरिजैः अश्वैः, गजयानैश्च, यानव्यवहारः स्पष्टतया निर्दिश्यते, यथा मार्गवृत्तान्तः कथानकस्य मानचित्रमिव भवति। दूरात् अयोध्या दृश्यते—श्वेतमृत्तिकाभिः शोभिता, उद्यानोपशोभिता, वेदविद्भिः ऋत्विग्भिश्च समाकीर्णा, कीर्तिमती पुरी। किन्तु तस्याः समीपे गत्वा भरतः गृहदेवतायतनादिषु चानिष्टलक्षणानि पश्यति—गृहाणि अमार्जितानि, द्वाराणि अनावृतानि, धूपोपहारादयः निवृत्ताः, जनाः क्षुधार्ताः। अश्रुपूर्णा कृशा विषण्णाश्च प्रजाः शोकपरायणाः दृश्यन्ते; एवं पूर्वं यज्ञधर्मसमृद्धा पुरी इदानीं राजधर्मभङ्गेन गृहधर्मयज्ञकर्मणां विरामं वहन्तीव, नगरक्षयेनैव महाव्यसनं सूचयति।
Shlokas
Verse 2
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।
स प्राङ्मुखो राजगृहाद् अभिनिर्याय राघवः। ततः सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्॥ ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान् नदीम् इक्ष्वाकुनन्दनः॥
Verse 4
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्॥ सत्यसन्धः शुचिः श्रीमान् प्रेक्षमाणः शिलावहाम्। अत्ययात् स महाशैलान् वनं चैत्ररथं प्रति॥
Verse 15
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः॥ हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्॥
Verse 20
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।
सारथे, एषा पुण्योद्यानसमन्विता यशस्विन्ययोध्या दूराद् दृश्यते; किन्तु मम नातिप्रतीता। पाण्डुमृत्तिकाभिरलङ्कृता सा पुरी यज्वभिः गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैश्च समाकीर्णा, भूयिष्ठमृद्धैः परिपूर्णा, राजर्षिभिः परिपालिता च।
Verse 38
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाणि गृहाण्युपलक्षये; असंयतकवाटानि सर्वशः श्रीविहीनानि। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनवर्जितानि; अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अहं कुटुम्बिभवनान्यलक्ष्मीकानि पश्यामि।
Verse 39
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाणि गृहाण्युपलक्षये; असंयतकवाटानि सर्वशः श्रीविहीनानि। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनवर्जितानि; अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अहं कुटुम्बिभवनान्यलक्ष्मीकानि पश्यामि।
Verse 44
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।
पुरे जनं सस्त्रीपुंसं मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशं च पश्यामि; सर्वे उत्कण्ठिताः शोकाकुलचित्ताः इव दृश्यन्ते।
Frequently Asked Questions
Rather than a courtroom-like dilemma, the chapter presents an ethical diagnostic action: Bharata reads the city’s disrupted household and ritual routines as evidence of moral-political rupture, implying that governance and dharma are measurable through civic well-being and maintained rites.
The sarga teaches that social auspiciousness (śrī) is not merely aesthetic but ethical: when leadership falters and communal grief dominates, ordinary dharmic practices—cleanliness, offerings, incense, hospitality, and emotional steadiness—collapse, revealing the interdependence of polity, ritual, and inner resilience.
Geographically, the sarga highlights a chain of rivers and regions—Sudāmā, Hlādinī, Śatadrū, Uttānikā, Kuṭikā, Kapīvatī; locales such as Rājagṛha, Elādhāna, Sarvatīrtha, and Lauhitya—while culturally it foregrounds Ayodhyā’s temples/caityas, Veda-versed brāhmaṇas and sacrificers, and the visible absence of domestic-ritual markers (oblations and incense).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.