Sarga 29
सीताया वनगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे एकोनत्रिंशे सर्गे रामस्य वनगमनवृत्तान्तं श्रुत्वा सीता शोकाकुला अश्रुपूर्णनेत्रा रामं प्रति दीर्घं प्रबोधनात्मकं वचनं प्रवर्तयति। सा वनवासस्य दोषान् प्रियसहवासे गुणत्वेन परिवर्तयन्ती, पत्युरनन्यत्वं ज्येष्ठाज्ञापालनं च प्रतिपादयति—भर्तृवियोगः स्वयमेव मरणतुल्य इति। रामसन्निधौ स्वस्य सर्वथा रक्षणं, देवताभ्यः अपि भयाभावं च दर्शयति। श्रुतिप्रमाणं चोद्धरति—उदकपूर्वकं दत्ता भार्या पत्युरेव, मृत्योरपि परं तस्यैव सम्बन्ध इति वैदिकपरम्परां स्मारयति। पूर्वं ब्राह्मणेन तथा भिक्षुक्याः स्त्रिया च वनवासस्य भविष्यवाणी कृतैव, तामेव नियतिं सा स्वीकुर्वन्ती वनं गन्तुम् उत्सुकतां दर्शयति। निषेधे विषं वा अग्निं वा सलिलं वा प्रविश्य प्राणान् त्यक्ष्यामि इति दृढं प्रतिज्ञां करोति। रामः आत्मसंयतः सन् निर्जने वने तां नेतुं नानुमन्यते; पुनः पुनः सान्त्वयन् निवर्तयितुं प्रयतते। सीतायाः शोकः करुणया अश्रुधाराभिः स्फुटं चित्रितः; दक्षिणपाठे तु केषुचित् स्थलेषु पुनरुक्तपदानि दृश्यन्ते, येन मुख्यवाक्यानां बलवर्धनं भवति।
Shlokas
Verse 1
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता।प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
एतद् रामवचः श्रुत्वा सीता दुःखिता, प्रसक्ताश्रुमुखी, मन्दं शनैरिदं वचनमब्रवीत्।
Verse 2
ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति।गुणानित्येव तान्विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान्।।।।
वने वस्तव्यतां प्रति त्वया कीर्तिता ये दोषाः, तान् स्नेहपुरस्कृतान् गुणानित्येव विद्धि॥
Verse 3
मृगा स्सिंहा गजाश्चैव शार्दूला श्शरभास्तथा।पक्षिण स्सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः।।।।अदृष्टपूर्वरूपत्वात्सर्वे ते तव राघव।रूपं दृष्ट्वाऽपसर्पेयुर्भये सर्वे हि बिभ्यति।।।।
मृगाः सिंहा गजाश्चैव शार्दूलाः शरभास्तथा। पक्षिणः सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः॥ अदृष्टपूर्वरूपत्वात् सर्वे ते तव राघव। रूपं दृष्ट्वाऽपसर्पेयुः, भये हि सर्वे बिभ्यति॥
Verse 4
मृगा स्सिंहा गजाश्चैव शार्दूला श्शरभास्तथा। पक्षिण स्सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः।।2.29.3।।अदृष्टपूर्वरूपत्वात्सर्वे ते तव राघव। रूपं दृष्ट्वाऽपसर्पेयुर्भये सर्वे हि बिभ्यति।।2.29.4।।
मृगाः सिंहा गजाश्चैव शार्दूलाः शरभास्तथा। पक्षिणः सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः॥ अदृष्टपूर्वरूपत्वात् सर्वे ते तव राघव। रूपं दृष्ट्वाऽपसर्पेयुः, भये हि सर्वे बिभ्यति॥
Verse 5
त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया।त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यमिह जीवितम्।।।।
गुरुजनाज्ञया मया त्वया सह गन्तव्यम्। त्वद्वियोगे मे राम, इहैव जीवितं त्यक्तव्यम्॥
Verse 6
न हि मां त्वत्समीपस्थामपि शक्नोतिराघव।सुराणामीश्वर श्शक्रः प्रधर्षयितुमोजसा।।।।
त्वत्समीपस्थां मां राघव, सुराणामीश्वरः शक्रोऽपि ओजसा प्रधर्षयितुं न शक्नोति॥
Verse 7
पतिहीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम्।काममेवं विधं राम त्वया मम निदर्शितम्।।।।
पतिहीना तु या नारी, सा जीवितुं न शक्ष्यति। काममेवंविधं राम, त्वया मम निदर्शितम्॥
Verse 8
अथ चापि महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम्।पुरा पितृगृहे सत्यं वस्तव्यं किल मे वने।।।।
अथ चापि महाप्राज्ञ, ब्राह्मणानां मया श्रुतम्। पुरा पितृगृहे सत्यं—वस्तव्यं किल मे वने॥
Verse 9
लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्य श्शृत्वाऽहं वचनं पुरा।वनवासकृतोत्साहा नित्यमेव महाबल।।।।
पुरा द्विजातिलक्षणिभ्यः श्रुत्वा वचनं महाबल! अहं वनवासकृतोत्साहः नित्यमेव दृढनिश्चयोऽभवम्।
Verse 10
आदेशो वनवासस्य प्राप्तव्य स्स मया किल।सा त्वया सह तत्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथा।।।।
वनवासस्यादेशोऽयं मया किल प्राप्तव्यः; प्रिय, त्वया सह तत्राहं यास्यामि, नान्यथा।
Verse 11
कृतादेशा भविष्यामि गमिष्यामि सह त्वया।कालश्चायं समुत्पन्न स्सत्यवाग्भवतु द्विजः।।।।
कृतादेशाऽहं भविष्यामि, सह त्वया गमिष्यामि; अयं कालः समुत्पन्नः—सत्यवाग्भवतु द्विजः।
Verse 12
वनवासेऽभिजानामि दुःखानि बहुथा किल।प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैरकृतात्मभिः।।।।
वनवासे बहुविधानि दुःखानि भवन्तीति अहं जानामि, हे वीर। तथापि नियतं तानि दुःखानि अक्रतात्मभिः पुरुषैः प्राप्यन्ते॥
Verse 13
कन्यया च पितुर्गेहे वनवास श्शृतो मया।भिक्षिण्या स्साधुवृत्ताया मम मातुरिहाग्रतः।।।।
कन्यैव पितुर्गृहे स्थित्वा वनवासस्य वृत्तान्तं मया श्रुतम्। मम मातुः पुरतः साधुवृत्तया भिक्षुण्या उक्तम्॥
Verse 14
प्रसादितश्च वै पूर्वं त्वं मे बहुतिथं प्रभो।गमनं वनवासस्य काङ्क्षितं हि सह त्वया।।।।
प्रभो! पूर्वमेव त्वं मे बहुकालं प्रसादितः। यतः त्वया सह वनवासगमनं मया काङ्क्षितमेव॥
Verse 15
कृतक्षणाऽहं भद्रं ते गमनं प्रति राघव।वनवासस्य शूरस्य चर्या हि मम रोचते।।।।
राघव! गमनं प्रति अहं कृतक्षणा; ते भद्रं भवतु। शूरस्य तव वनवासचर्या मम हि रोचते॥
Verse 16
शुद्धात्मन्प्रेमभावाध्दि भविष्यामि विकल्मषा।भर्तारमनुगच्छन्ती भर्ता हि मम दैवतम्।।।।
शुद्धात्मन्! प्रेमभावेन भर्तारम् अनुगच्छन्ती अहं विकल्मषा भविष्यामि। भर्ता हि मम दैवतम्॥
Verse 17
प्रेत्यभावे हि कल्याण स्सङ्गमो मे सह त्वया।श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम्।।।।इहलोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते।अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा।।।।
प्रेत्यभावेऽपि कल्याण, मम त्वया सह सङ्गमोऽस्तु शुभः। यशस्विभिर्ब्राह्मणैः पठिता पुण्या श्रुतिरिह श्रूयते—इह लोके पितृभिः स्वधर्मेणोदकदानपूर्वकं यस्मै दत्ता स्त्री, सा प्रेत्यभावेऽपि तस्यैव भवति॥
Verse 18
प्रेत्यभावे हि कल्याण स्सङ्गमो मे सह त्वया। श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम्।।2.29.17।।इहलोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते। अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा।।2.29.18।।
इह लोके च, महामते, पितृभिः स्वधर्मेणोदकदानपूर्वकं यस्मै दत्ता स्त्री, सा प्रेत्यभावेऽपि तस्यैव भवति॥
Verse 19
एवमस्मात्स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम्।नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना।।।।
एवं त्वं स्वकीयं मां सुवृत्तां पतिव्रतां नारीं नेतुं नाभिरोचयसि; इह केन हेतुना मां न गृह्णासि?
Verse 20
भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः।नेतुमर्हसि काकुत्स्थ समान सुखदुःखिनीम्।।।।
भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः। नेतुमर्हसि काकुत्स्थ समानसुखदुःखिनीम्॥
Verse 21
ययदि मां दुःखितामेवं वनं नेतुं न चेच्छसि।विषमग्निं जलं वाऽहमास्थास्ये मृत्युकारणात्।।।।
यदि मां दुःखितामेवं वनं नेतुं न चेच्छसि। विषमग्निं जलं वाऽहमास्थास्ये मृत्युकारणात्॥
Verse 22
एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति।नानुमेने महाबाहुस्तां नेतुं विजनं वनम्।।।।
एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति। नानुमेने महाबाहुस्तां नेतुं विजनं वनम्॥
Verse 23
एवमुक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता।स्नापयन्तीव गामुष्णैरश्रुभिर्नयनच्युतैः।।।।
एवमुक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता। स्नापयन्तीव गामुष्णैरश्रुभिर्नयनच्युतैः॥
Verse 24
चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुमात्मवान्।ताम्रोष्ठीं स तदा सीतां काकुत्स्थो बह्वसान्त्वयत्।।।।
चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुमात्मवान्। ताम्रोष्ठीं स तदा सीतां काकुत्स्थो बह्वसान्त्वयत्॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Sita should be permitted to join Rama in a hazardous forest exile: Sita frames accompaniment as marital duty and existential necessity, while Rama withholds consent to protect her from the desolation and risks of vanavasa.
The dialogue models how dharma is argued through layered pramāṇas—affection, social duty, scriptural testimony, and destiny—while also highlighting that ethical intention (to protect) can conflict with another’s dharmic self-understanding (to accompany and share fate).
The chapter emphasizes the cultural institution of marriage via the ‘water-gifting’ rite (adbhir-dattā) and the forest (vana/vanavasa) as a civilizational counter-space marked by wildlife and austerity, rather than naming a specific forest locale.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.