Sarga 19
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे अन्तःपुरे रामः कैकेय्याः वचनं—मृत्युसमं—श्रुत्वापि निर्विकारः तिष्ठति। स दशरथस्य मौनस्य कारणं पृच्छति, ततः पितुः सत्यप्रतिज्ञां रक्षितुं वल्कलधारणं जटाधारणं च कृत्वा वनवासं गन्तुम् अङ्गीकरोति। पितृवचनपालनमेव परमो धर्म इति स प्रतिपादयन् धनराज्यादिषु अनासक्तिं दर्शयति, धर्मनिष्ठैर्मुनिभिः समं स्वात्मानं मन्यते। तत्क्षणमेव कार्यव्यवस्था प्रवर्तते—दूताः भरतं मातुलगृहात् आनयितुं नियुज्यन्ते। कैकेयी रामस्य निर्गमनं निश्चित्य शीघ्रं प्रेरयति; रामं यावत् न निर्गच्छति तावत् दशरथो न स्नास्यति न भोक्ष्यते इति उपवासं शस्त्रवत् प्रयुङ्क्ते। शोकाकुलो दशरथः पतति; रामः तमुत्थाप्य पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणीकृत्य निष्क्रामति। कथनं रामस्य अचलधैर्यं प्रकाशयति—चन्द्र इव तेजसा अविकृतः। स मित्रेभ्यः अशुभवार्तां निगूह्य राजचिह्नानि—छत्रचामररथादीनि—त्यजति, इन्द्रियाणि संयम्य मातुः भवनं प्रविश्य विपर्ययं निवेदयितुं गच्छति; लक्ष्मणः अश्रुपूर्णक्रोधेन अनुगच्छति।
Shlokas
Verse 1
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्।श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।।2.19.1।।
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्। श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्॥
Verse 2
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः। जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.2।।
एवम् अस्तु; गमिष्यामि वनं वस्तुम् अहं इतः। जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञाम् अनुपालयन्॥
Verse 3
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः।नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः।।2.19.3।।
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि—किमर्थं मां महीपतिः दुर्धर्षोऽरिन्दमः यथापूर्वं नाभिनन्दति?
Verse 4
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः।यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः।।2.19.4।।
मन्युर्न त्वया कार्यो देवि, ब्रवीमि तवाग्रतः। यास्यामि वनं चीरजटाधरः, भव सुप्रीता॥
Verse 5
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च।नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्।।2.19.5।।
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च नियुज्यमानोऽहं विस्रब्धः, किं न कुर्यामहं तस्य प्रियम्?
Verse 6
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे।स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्।।2.19.6।।
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे—यत् स्वयं राजा मां नाह भरतस्याभिषेचनम्।
Verse 7
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च।हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः।।2.19.7।।
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च, हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः।
Verse 8
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः।तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.8।।
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः, तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्?
Verse 9
तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः।वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति।।2.19.9।।
तस्मात् त्वं तमाश्वासय; किमिदं यत् महीपतिः वसुधासक्तनयनो मन्दं मन्दं अश्रूणि मुञ्चति?
Verse 10
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्।।2.19.10।।
गच्छन्तु दूताः शीघ्रजवैर्हयैः नृपशासनादद्यैव। मातुलकुलाद् भरतम् आनयितुम्॥
Verse 11
दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः।अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश।।2.19.11।।
अहं तु दण्डकारण्यं इतः सत्वरं गच्छामि। पितुर्वाक्यमविचार्य चतुर्दश समा तत्र वत्स्यामि॥
Verse 12
सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी।प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम्।।2.19.12।।
रामस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा कैकेयी हृष्टा। प्रस्थानं निश्चयेन श्रद्धधाना राघवं त्वरयामास॥
Verse 13
एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः।।2.19.13।।
एवं भवतु। शीघ्रजवैर्हयैर्दूताः नराः मातुलकुलात् भरतं उपावर्तयितुं यास्यन्ति॥
Verse 15
व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते।नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्।।2.19.15।।
यत् नृपः व्रीडान्वितः स्वयं त्वां नाभिभाषते। नैतत् किञ्चित् नरश्रेष्ठ; एष मन्युः अपनीयताम्॥
Verse 16
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन्।पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा।।2.19.16।।
यावत् त्वं अस्मात् पुरात् अभित्वरन् वनं न यातः। तावत् ते पिता, राम, न स्नास्यते न भोक्ष्यतेऽपि वा॥
Verse 17
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः।मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते।।2.19.17।।
धिक् कष्टम् इति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः। मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन् हेमभूषिते पर्यङ्के॥
Verse 18
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः।कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः।।2.19.18।।
रामोऽपि राजानम् उत्थाप्य कैकेय्याभिप्रचोदितः। कशयेव आहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः॥
Verse 19
तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्।श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्।।2.19.19।।
तदप्रियम् अनार्यायाः वचनं दारुणोदयम्। श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यम् अब्रवीत्॥
Verse 20
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे।विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्।।2.19.20।।
नाहम् अर्थपरः देवि लोकम् आवस्तुम् उत्सहे। विद्धि माम् ऋषिभिः तुल्यं केवलं धर्मम् आस्थितम्॥
Verse 21
यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया।प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्।।2.19.21।।
यदिह मया भवतः प्रियार्थं किञ्चिदपि शक्यं कर्तुं, तत् सर्वथा करिष्यामि; प्राणानपि परित्यज्यापि तत् कृतमेव भविष्यति।
Verse 22
न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम्।यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया।।2.19.22।।
पितृशुश्रूषा तस्य वचनक्रिया वा—एतादृशं धर्मचरणं महत्तरं किञ्चिदपि नास्ति।
Verse 23
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्।वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश।।2.19.23।।
अत्रभवता पित्रा अनुक्तोऽपि, भवत्या वचनात् अहं इह चतुर्दश वर्षाणि विजने वने वत्स्यामि।
Verse 24
न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम्।यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती।।2.19.24।।
कैकयि, नूनं मयि किञ्चिदपि गुणम् न आशंससे; यत् त्वं ममेश्वरतरा सती राजानम् एतदर्थम् अवोचः।
Verse 25
यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्।ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्।।2.19.25।।
यावन्मातरम् आपृच्छे सीतां च अनुनयामि अहम्, ततः अद्यैव दण्डकानां महद्वनं गमिष्यामि।
Verse 26
भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा।तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः।।2.19.26।।
भरतो राज्यं पालयतु, पितुः शुश्रूषां यथोचितं करोतु; भवत्यापि तथैव कर्तव्यम्—एष हि सनातनो धर्मः।
Verse 27
स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता।शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम्।।2.19.27।।
रामवचनं श्रुत्वा स पिता भृशदुःखहतः; शोकात् वक्तुमशक्नुवन् महास्वनं प्ररुरोद।
Verse 28
वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा।कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः।।2.19.28।।
विसंज्ञस्य पितुश्चरणौ वन्दित्वा रामो महाद्युतिः; अनार्यायाः कैकेय्याश्च चरणौ वन्दित्वा निष्पपात।
Verse 29
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्।निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम्।।2.19.29।।
स रामः पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणीकृत्य, तस्मादन्तःपुरात् निष्क्रम्य स्वं सुहृज्जनं ददर्श।
Verse 30
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह।लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः।।2.19.30।।
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह। लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः॥
Verse 31
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्।शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्।।2.19.31।।
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्। शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्॥
Verse 32
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति।लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा।।2.19.32।।
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति। लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा॥
Verse 33
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम्।सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया।।2.19.33।।
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम्। सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया॥
Verse 34
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च। प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।।
Verse 35
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च। प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।।
Verse 36
सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः।नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने।।2.19.36।।
सर्वे ह्यभिजनाः श्रीमन्तः श्रीमतः सत्यवादिनः। रामस्य मुखे किञ्चिदपि विकाराकारं नालक्षयन्॥
Verse 37
उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः।शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्।।2.19.37।।
उचितं च महाबाहुः स्वहर्षं न जहौ रघुः। शारदः समुदीर्णांशुश्चन्द्र इव निजं तेजः॥
Verse 38
वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम्।मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः।।2.19.38।।
मधुरया वाचा रामः सर्वान् जनान् सम्मानयन्। धीरात्मा महायशाः मातुः समीपं प्रविवेश॥
Verse 39
तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः।सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम्।।2.19.39।।
गुणैः समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः। सौमित्रिरनुवव्राज दुःखं हृदि निगृह्य च॥
Verse 40
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्।न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया।।2.19.40।।
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितो रामः तां कार्यविघ्नसमुत्पत्तिमवेक्ष्यापि, सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया न किञ्चिदपि विकारं बहिरदर्शयत्।
Frequently Asked Questions
The dharma-sankat is whether Rāma should resist an unjust demand or uphold the king’s pledged word; he chooses immediate compliance—fourteen years in Daṇḍakāraṇya—treating vow-keeping and filial obedience as non-negotiable.
Rāma articulates a model of righteous agency: non-attachment to artha (wealth/power), unwavering composure, and the doctrine that service to one’s father and execution of his word constitute a highest form of dharma.
Daṇḍakāraṇya is named as the exile destination; Bharata’s location is specified as the mātula-kula (maternal uncle’s household), and royal culture is marked through abhiṣeka-vessels and regalia (umbrella, fans, chariot) that Rāma deliberately relinquishes.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.