Bāla Kāṇḍa — Book of Youth, Beginnings, and Origins
बालकाण्ड
The Book of Childhood
बालकाण्डः रामायणस्य आधारशिलेव भवति। अत्र काव्यजन्म, रामस्य धर्मस्वरूपप्रतिष्ठा, तथा वंश-यज्ञ-लोकव्यवस्थासम्बद्धाः पूर्वपीठिकाः निरूप्यन्ते, येन महाकाव्यस्य मुख्यसंघर्षस्य हेतु-परम्परा सुस्पष्टा भवति। आरम्भे वाल्मीकिना नारदं प्रति कृतः प्रश्नः, तस्मात् प्राप्तः “रामायणकथासङ्क्षेपः” च, काव्यस्य विषय-रचनां धर्मदृष्टिं च नियच्छतः। ततः क्रौञ्चयुगलवधजनितया करुणया प्रथमश्लोकस्य प्रादुर्भावः दर्श्यते—करुणारसस्य नैतिक-सौन्दर्यशिक्षारूपेण काव्यस्य प्रमाणत्वं प्रतिष्ठापयन्। वाल्मीकिना काव्यं विरचितं कुशलवयोः समर्प्यते; पाठ्य-गेय-रसरचना, स्वरतालविन्यासः, तथा श्रवण-कीर्तनपरम्परा इत्यादयः प्रदर्शनात्मकाः आयामाः अत्र विशेषेण प्रकाश्यन्ते। कथाप्रवाहे अयोध्यायाः आदर्शराज्यव्यवस्था दशरथस्य शासनकौशलं च वर्ण्यते; अनन्तरं पुत्रहीनतारूपः यज्ञसंकटः उपस्थाप्यते। अश्वमेधेन पुत्रेष्ट्या च, ऋष्यशृङ्गस्य याजकत्वेन, दिव्यपायसवितरणं भवति; ततो रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नानां जन्म, तथा विष्णोः अंशावतारत्वेन रामस्य अवतरणं प्रतिपाद्यते। एतेन धर्मस्य रक्षणार्थं राजवंशे दैवीयव्यवस्था प्रवर्तते इति भावः दृढीभवति। द्वितीयो महत्त्वपूर्णः प्रसङ्गः विश्वामित्रस्य याचनया आरभ्यते। रामः राजधर्मं तपोधर्मं च समन्वयन्, आस्त्रविद्यां संयमशिक्षां च प्राप्नोति; ताटकावधः, मारीच-सुबाह्वोः निग्रहः, यज्ञरक्षणं च तस्य प्रथमं सार्वजनिकं धर्मरक्षणकर्म भवति। अनन्तरं गङ्गावतरण-सगरपुत्रकथा-विश्वामित्रचरितपरिणामादयः कारणकथाः (एतियोलॉजिकल् आख्यानानि) प्रवहन्ति, येन वंशपरम्परा, तपोबलस्य मर्यादा, तथा लोकधर्मस्य आधारः विस्तरेण बोध्यते। गौतमाश्रमे अहल्योद्धारः रामस्य शुद्धिकर्तृत्वं अनुग्रहशक्तिं च प्रकाशयति। मिथिलायां जनकस्य यज्ञपरिसरे शिवधनुर्दर्शनं, रामेण तस्य आरोपण-भङ्गः, तथा सीतास्वयंवरविजयः काण्डस्य शिखरं भवति। ततः चतुर्भ्रातृविवाहाः—राम-सीता, लक्ष्मण-ऊर्मिला, भरत-माण्डवी, शत्रुघ्न-श्रुतकीर्ति—राजनीतिक-सामाजिक-सांस्कृतिक-संबन्धान् दृढीकुर्वन्ति। परशुरामसमागमे रामस्य पराक्रमप्रदर्शनं, परशुरामस्य निवृत्तिः च, क्षात्रतेजसः दैवीयाधिकारस्य च रामे हस्तान्तरणं प्रतीकात्मकतया सूचयति। दक्षिणपाठपरम्परायां (IIT कानपुर-संरक्षिते) बालकाण्डे केचन अतिरिक्ताः पारम्परिकश्लोकाः विस्ताराश्च दृश्यन्ते; ते यज्ञविधिवर्णनं, वंशावली, उपदेशात्मक-प्रस्तावना च अधिकं प्रकाशयन्ति। एवं चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकात्मकस्य आदिकाव्यस्य जीवितपरम्परायां बालकाण्डः धर्म-करुणा-यज्ञ-राजनीति-तपः इत्येषां समन्वयेन रामकथायाः मूलरूपं स्थापयति।
Sargas in Bala Kanda
Sarga 1
श्रीमद्रामायणकथासङ्क्षेपः / The Ramayana in Synopsis (Narada’s Summary to Valmiki)
अयं प्रथमः सर्गः प्रास्ताविकरूपेण सम्पूर्णरामायणकथायाः सङ्क्षेपं प्रदर्शयति। तपःस्वाध्यायनिरतः महर्षिर्वाल्मीकिः नारदं पप्रच्छ—कः नु लोके गुणसम्पन्नः सत्यवान् कृतज्ञः जितेन्द्रियः धीरः परोपकारपरायणश्च? नारदः प्रत्युवाच—इक्ष्वाकुवंशे रामो नाम धर्मात्मा सर्वगुणसमुदयः, यस्य चरितं लोके आदर्शभूतम्। ततो रामस्य शीलवीर्यादिगुणान्, दशरथस्य युवराज्याभिषेकसङ्कल्पं, कैकेय्याः वरद्वयेन वनवासप्राप्तिं, सीतालक्ष्मणयोः सहगमनं, वनचर्यां च संक्षेपेण कथयामास। दशरथस्य निधनं, भरतस्य राज्यत्यागं, पादुकाभ्यां राज्यप्रतिनिधित्वं, दण्डकारण्ये ऋषिसेवा, विराधवधः, अगस्त्याद् दिव्यास्त्रलाभः, शूर्पणखाप्रसङ्गः जनस्थानयुद्धं चोक्तम्। ततः मारीचयुक्त्या रावणेन सीताहरणं, जटायुषो वीरनिधनं तदन्त्यकर्म, कबन्धवधः शबरीदर्शनं, हनूमता सुग्रीवेण सख्यं, वालिवधः, वानराणां सीतान्वेषणं च। हनूमतः सागरोल्लङ्घनं, लङ्कायां सीतादर्शनं प्रत्यागमनं, नलेन सेतुबन्धः, लङ्काविजयः रावणवधः, अग्निपरीक्षा, विभीषणाभिषेकः, अयोध्याप्रत्यावर्तनं रामराज्यप्रतिष्ठा च समाप्यते। अन्ते फलश्रुतिरूपेण—एतत् पवित्रं रामायणं पठतः शृण्वतः च विद्या-समृद्धि-पुण्यलाभः सर्वेषां वर्णाश्रमाणां भवतीति प्रतिपाद्यते।
Sarga 2
द्वितीयः सर्गः — श्लोकप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Śloka)
नारदस्य सत्कारपूर्वकं विसर्जनेन स स्वर्गं गतः। ततो वाल्मीकिर्गङ्गासमीपे तमसातीरं स्नानाय जगाम। तत्र शान्तं पुण्यं तीर्थं दृष्ट्वा शिष्यं भरद्वाजं प्रति तस्य देशस्य शौचं सौन्दर्यं च न्यवेदयत्। अथ समीपवने मधुरस्वरौ क्रौञ्चमिथुनौ परस्परानपायिनौ विचरन्तौ ददर्श। तत्र निषादः पापकर्माभिप्रायः क्रूरः सन् नरं क्रौञ्चं जघान; तस्य भार्याया विलापः करुणां जनयामास। तस्मात् शोकक्रोधसमुद्भूतं वाक्यं स्वयमेव छन्दोबद्धं शापरूपेण निष्पन्नं—आद्यः श्लोक इति प्रसिद्धम्। तद्वाक्यस्य स्वरूपं चिन्तयन् वाल्मीकि चतुष्पदत्वं समाक्षरत्वं लयमाधुर्यं च व्याहरत्। आश्रमं प्रत्यागत्य तस्मिन्नर्थे निमग्न एव तस्थौ; तदा ब्रह्मा समागत्य श्लोकं प्रशशंस, अनेनैव छन्दसा रामस्य समग्रं चरितं रचयितुं नियोजयामास, सत्यत्वं गुह्यवृत्तान्तज्ञानं च ददौ। रामायणस्य चिरस्थायित्वं वाल्मीकेश्च कीर्तिं च व्याकरोत्। ब्रह्मणि तिरोहिते शिष्याः श्लोकं पुनःपुनः जजल्पुः, वाल्मीकि च नवप्रादुर्भूतछन्दसा महाकाव्यं समग्रं कर्तुं निश्चयं चकार।
Sarga 3
तृतीयः सर्गः (Bālakāṇḍa 3): Vālmīki’s Yogic Verification and the Epic Synopsis
नारदात् सम्यगाख्यातं रामवृत्तान्तं श्रुत्वा धर्मात्मा वाल्मीकि: अधिकं निश्चयं कर्तुमिच्छन् (१.३.१) आचम्य शुचिर्भूत्वा कुशासने निषसाद, अञ्जलिं बद्ध्वा तपसा धर्मेण च वृत्तान्तस्य यथातत्त्वं परिशीलयितुं प्रवृत्तः (१.३.२)। तदा योगदृष्ट्या स रामं सीतां लक्ष्मणं दशरथं तथा समग्रं राज्यमिव प्रत्यक्षं ददर्श—करतलेऽमलकवत् (१.३.६); तेषां भाषितं हास्यं संकल्पं कर्मफलप्रवृत्तिं च यथार्थतया अवगच्छत् (१.३.३–१.३.५)। एवं दृष्टसत्यो वाल्मीकि: धर्मप्रधानं प्रयोजनं कृत्वा कामार्थयोः सम्यगन्वययुक्तं काव्यं रचयितुं मनसि निश्चितवान्; यदिदं रत्नाकरसदृशं, श्रोत्रमनःप्रीतिकरं च भविष्यतीति (१.३.७–१.३.८)। अनन्तरं सर्गे रामायणस्य महावृत्तान्तस्य संक्षेपः प्रदर्श्यते—रामजन्म गुणसम्पत्तिः, वनवासः, मैत्री-सहाय्यसम्बन्धाः, लङ्कागमनं, युद्धं, राज्याभिषेकः, तथा उत्तरकाण्डे निर्दिष्टानि परवृत्तान्तानि (१.३.१०–१.३.३८) इति; अयं सर्गः काव्यविस्तारस्य सूचिपत्ररूपेणापि दक्षिणपाठपरम्परायां प्रकाशते।
Sarga 4
कुशिलवगानप्रशंसा — The Commissioning and Public Performance of the Rāmāyaṇa
अस्मिन् चतुर्थे सर्गे रामायणं कर्तृकं शिक्ष्यं च गेय-प्रवचनीयम् इतिहासकाव्यरूपेण प्रतिष्ठाप्यते। दिव्यर्षिर्वाल्मीकिः श्रीरामस्य समग्रं चरितं—राज्यप्राप्तिपर्यन्तं—सम्यक् संनिबध्य, ग्रन्थस्य प्रमाणं च निर्दिशति—चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकात्मकं, षट्काण्डात्मकं, उत्तरकाण्डेन सह। ततः कः एतत् यथावत् प्रवक्तुं गातुं च समर्थ इति कविः चिन्तयति। तस्मिन्नन्तरे तपोवेषधारिणौ कुशलवौ आगत्य, धर्मज्ञौ राजपुत्रौ इति परिचीयेते। वाल्मीकिः तौ उपनयति, यथा एषा काव्यवाणी वेदान् उपबृंहयेत् (वेदोपबृंहणम्) इति। तयोः प्रस्तुतिरेव संगीतशास्त्रीयलक्षणैः वर्ण्यते—पाठश्च गीतं च, त्रयस्ताल-प्रमाणाः, सप्तस्वराः, तन्त्रीवाद्यसमयः, नानारससमन्वयश्च; एवं रामायणं बहुविध-कलारूपं संस्कृतिधनं च प्रकाशते। ऋषिसभासु जनपथेषु च तयोः कीर्तनं श्रुत्वा श्रोतृणां नेत्रेषु अश्रूणि प्रादुर्भवन्ति, प्रशंसा च जायते; बहवो दानानि समर्प्यन्ते। अनन्तरं श्रीरामः तौ समागत्य, राजभवने सत्कार्य, राजसभायां विधिवत् पाठं कर्तुं प्रेरयति; तत्र तयोः गायन-पाठेन भूतपूर्वा घटनाः प्रत्यक्षवत् अनुभूयन्ते, श्रोतृणां हृदये रससम्भवः स्फुटतया जायते।
Sarga 5
अयोध्यानगरवर्णनम् (Description of Ayodhya and the Ikshvaku Royal Setting)
अस्य पञ्चमसर्गस्य मध्ये प्रजापतेर्मनोरारभ्य विजिगीषूणां नृपाणां प्राचीनं सार्वभौमत्वं निरूप्य तदिक्ष्वाकुवंशे प्रतिष्ठाप्यते, तथा रामायणकथाया एव प्रसिद्धिरुपन्यस्यते। सरयूतटे स्थितं कोसलदेशं निर्दिश्य, मनुना निर्मितेति परम्परया ख्यातामयोध्यां नगरश्रेष्ठीं प्रतिपादयति। सा योजनेन परिमिता, सुविन्यस्तराजमार्गा, सुव्यवस्थितनागरिकधर्मा, समृद्धा रमणीया च। परिखाप्राकारैः सुदृढरक्षा, द्वारैः पण्यवीथिभिश्च शोभिता; शिल्पिभिः वणिग्भिश्च पूर्णा; प्रासादैः रत्नभूषितभवनैश्च विभूषिता; वाद्यगीतध्वनिभिः, उद्यानैः आम्रवनैश्च, बहुभिः अन्नपानादिभिः समुपेता इति नगरकाव्येन वर्ण्यते। सहस्रशो महारणाः धनुर्विद्यावनचरयुद्धकुशलाश्च तत्र सन्नद्धाः; प्रजाश्च वेदवेदाङ्गविदः, यज्ञकर्मपराः, दानशीलाः सत्यव्रताश्च। एवं धर्मसमृद्धे नगरमण्डले दशरथो राजा प्रतिष्ठित इति, अयोध्या धर्मराज्यस्य मूर्तिरिव निरूप्यते।
Sarga 6
अयोध्यावर्णनम् — Description of Ayodhya under Daśaratha
अस्य षष्ठसर्गस्य आरम्भे दशरथस्य राजधर्मसम्पन्नता वर्ण्यते। स वेदविद्यायां निपुणः, सर्वसङ्ग्रहकुशलः, दूरदर्शी, नगरजनपदप्रियः, रणविक्रमसम्पन्नः, यज्ञपरायणः, जितेन्द्रियश्च; तस्य शासनं मनोः प्रजापालनसदृशं रक्षात्मकं च बभूव। ततः अयोध्याया ऐश्वर्यं शौचाचारश्च निरूप्यते। नागरिकाः सुसज्जिताः, सम्यगुपस्कृताः, अन्नपानसमृद्धाः, दृश्यदैन्यवर्जिताश्च; चौर्यं, क्रूरता, नास्तिक्यं, अनृतं, अकौशलं, सामाजिकविप्लवश्च न दृश्यते। दानशीलता, अन्ने तृप्तिः, कामक्रोधादीनां निग्रहश्च सर्वत्र प्रशस्यते। ब्राह्मणाः स्वधर्मनिष्ठाः, वेदाङ्गविदः, अध्ययनदानपरायणाः, दानग्रहणे गृहे च संयताः; वर्णव्यवस्था च सुव्यवस्थिता—क्षत्रियाः ब्राह्मणान् पूजयन्ति, वैश्याः क्षत्रियानुगाः, शूद्राः त्रयाणां सेवकाः। अन्ते नगरस्य सैन्यधनसम्पत्तिः—वीराः, प्रसिद्धदेशोत्पन्ना उत्तमाश्वाः, सुप्रसिद्धवंशजा बलवन्तो गजाश्च—वर्ण्यते; एवं सुदृढप्राकारं दुर्जयं नगरं इन्द्रसदृशेन राज्ञा शासितमिति निष्कर्षः।
Sarga 7
अमात्य-गुणवर्णनम् (The Virtues of Daśaratha’s Ministers and the Order of Governance)
अस्य सर्गस्य मध्ये दशरथस्य राज्येऽयोध्यायाः संस्थागत-व्यवस्था वर्ण्यते। तस्य अमात्याः सद्गुणसम्पन्नाः, मन्त्रज्ञाः, इङ्गितज्ञाश्च; नृपस्य प्रियहिते नित्यं प्रवृत्ताः इति प्रतिपाद्यते। तेषां संख्या अष्टौ—धृष्टिः, जयन्तः, विजयः, सिद्धार्थः, अर्थसाधकः, अशोकः, मन्त्रपालः, सुमन्त्रश्च—इति नामानि निर्दिश्यन्ते; तेषां सह वसिष्ठ-वामदेवौ राजपुरोहितौ परमसम्मतौ स्थितौ, नीतिप्रज्ञायाः वैदिक-यज्ञाधिकारस्य च समन्वयः प्रकाश्यते। अमात्याः शिक्षिताः, जितेन्द्रियाः, सत्यवादिनः, वाक्कर्मसमाः, लोकव्यवहारकुशलाश्च; वित्तसञ्चय-परिपालनयोः तथा सैन्यव्यूह-व्यवस्थायां समर्था इति वर्ण्यते। दण्डनीतिः समा—कालेन प्रमाणेन च दण्डः प्रवर्तते, स्वपुत्रेष्वपि; निर्दोषो न हिंस्यते, ब्राह्मण-क्षत्रियाश्च मनसा वाचा कर्मणा न पीड्यन्ते। अतः पुरे राष्ट्रे च शान्तिः, न मिथ्यावादः, न व्यभिचारः, सर्वत्र धर्म्यः सुव्यवस्थाप्रवाहः इति फलश्रुतिः। अन्ते एतादृशेन अमात्यसमुदायेन दशरथस्य यशः प्रभा च वर्धते—मन्त्रगोपनम्, सन्धिविग्रहविवेकः, धर्मार्थकौशलम्, प्रियवाक्यप्रयोगश्च तस्य शासनस्य आधाराः। गुप्तचरव्यवस्था, धर्मनिष्ठा, अनुपमं सार्वभौमत्वं च विशेषेणोक्तम्; नृपतेः तेजः उदयमानसूर्यस्येव दीप्तिमान् इति उपमा दत्ता।
Sarga 8
अष्टमः सर्गः — Daśaratha Resolves on the Aśvamedha (Horse-Sacrifice) for Progeny
अस्मिन् अष्टमे सर्गे धर्मज्ञोऽपि महातेजा दशरथो नृपतिः पुत्रहीनत्वेन चिन्ताकुलो भवति। स मन्त्रिभिः सुयन्त्रितैः सह विचार्य शास्त्रसम्मतं उपायं निश्चित्य—अश्वमेधयज्ञेन पुत्रान् प्राप्स्यामि—इति निश्चयं करोति। ततः स सुमन्त्रं आज्ञापयति यत् गुरून् ऋत्विजश्च ब्राह्मणान् समाह्वयतु। सुमन्त्रः वसिष्ठं तथा वेदविदः सुयज्ञं वामदेवं जाबालिं काश्यपं च आनयति। दशरथः तान् सादरं प्रणम्य पुत्राभावजनितं दुःखं निवेदयन् शास्त्रविधिना अश्वमेधं कर्तुमिच्छामि, विधिं मन्त्रयत, यज्ञक्रमं च निर्दिशत—इति याचते। ते ब्राह्मणाः तस्य निश्चयं प्रशंसन्ति, सामग्रीसंग्रहं अश्वस्य विसर्जनं च उपदिशन्ति, धर्मनिश्चयेन पुत्रलाभो भविष्यतीति च आश्वासयन्ति। राजा हृष्टः मन्त्रिभ्यः आज्ञापयति—सर्वोपकरणानि समाह्रियन्ताम्, सरयू-उत्तरतीरे यज्ञभूमिः निर्मीयताम्, कल्पोक्तैः प्रायश्चित्त-मङ्गलक्रियाश्च विधीयन्ताम्। निर्दोष एव यज्ञः श्रेष्ठः; विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः छिद्रं अन्विष्यन्ति, छिद्रयुक्तो यज्ञः यजमानं विनाशयतीति सावधानतां दर्शयति। अतः स सर्वं शास्त्रानुसारं कुशलैः कारयितुं पुनः पुनः आदेशं ददाति। अन्ते मन्त्रिणः विसृज्य स्वमहिषीः दीक्षां प्रविशन्तु इति आज्ञापयति; तदाकर्ण्य तासां मुखानि प्रसन्नानि बभूवुः।
Sarga 9
ऋश्यशृङ्गानयनकथा — The Account of Bringing Ṛśyaśṛṅga (and the Remedy for Drought)
अस्मिन् नवमे सर्गे सुमन्त्रः सूतः रहसि महाराजं दशरथं निवेदयति यत् पुरातनं दृष्टान्तं स श्रुतवान्—यः गुरुपरम्परया ब्राह्मणोपदेशेन प्रवर्तितः। एष दृष्टान्तः सनत्कुमारस्य पूर्वं मुनिसमाजे राजवंशवृद्धिविषये प्रवचनात् प्रवृत्त इति कथ्यते। तत्र ऋश्यशृङ्गस्य विभाण्डकस्याश्रमे एकान्तवासः, कठोरं ब्रह्मचर्यं, नियमसेवा च विस्तरेण निरूप्यते। अङ्गदेशे च रोमपादराज्ञः आचारभङ्गात् महादुर्भिक्षं वर्षाविघातश्च जातः। स ब्राह्मणान् पृच्छति—किं प्रायश्चित्तं नियमेन कर्तव्यमिति। ते ब्रुवन्ति—ऋश्यशृङ्गं आनयित्वा सत्कृत्य, शान्तां च विधिवत् विवाहार्थं दातव्यम्; ततो वर्षा भविष्यति, प्रजावृद्धिश्च। मन्त्रिणः प्रथमं तस्य तपोबलात् भीताः दोषभयेन उपायं चिन्तयन्ति, पश्चात् साध्यं मार्गं दर्शयन्ति। दृष्टान्ते ऋश्यशृङ्गः गणिकाभिः मध्यस्थाभिः आनीतः; ततः वर्षा प्रववर्ष, शान्ता तस्मै प्रदत्ता, स च प्रजाजनकः पुण्यप्रभावश्चाभवत्। एतत् श्रुत्वा दशरथः प्रसन्नः सुमन्त्रं पुनः पृच्छति—ऋश्यशृङ्गानयनस्य विधिं विस्तरेण कथय, ममापि वंशवृद्ध्यर्थं एष दृष्टान्तः उपकारक इति।
Sarga 10
ऋश्यशृङ्ग-आनयनम् (Bringing Ṛśyaśṛṅga to Aṅga and His Marriage to Śāntā)
अथ दशरथेन प्रेरितः सुमन्त्रः सभासदां मन्त्रिणां च सन्निधौ पूर्ववृत्तान्तं निवेदयति—यथा रोमपादस्य राष्ट्रे ऋश्यशृङ्गो नीतः। तत्र पुरोहित-मन्त्रिणः राज्ञे ‘निरपायम्’ उपायं दर्शयन्ति—वनवर्धितं स्त्री-नगरसुखानभिज्ञं तपस्विनं सुशोभिताभिः गणिकाभिः आकर्षयितुमिति। ताः विभाण्डकस्याश्रमसमीपे वने प्रविश्य अवसरं प्रतीक्षन्ते। ऋश्यशृङ्गः संयोगेन ताः दृष्ट्वा ताभिः पृष्टः स्वपरिचयं निवेदयति—‘अहं विभाण्डकस्य पुत्रः’ इति; च ताभ्यः अर्घ्य-पाद्य-मूल-फलादिभिः यथाविधि सत्कारं करोति। पितुः आगमनभीत्या ताः निवर्तन्ते, मधुरान्न-पक्वान्नादीनि दत्त्वा यान्ति; स तु तानि ‘फलानि’ इव मन्यते, तस्य निष्कपटता नव्येन्द्रियानुभवस्य च प्रभावं प्रकाशयति। अथ परेद्युः स पुनस्तत्रागत्य ताभिः ‘आश्रमपदम्’ इति प्रलोभ्यते, शनैः अङ्गदेशाभिमुखं नीयते। तस्य आगमने पर्जन्यः वर्षति—शुभलक्षणं क्षेमसमृद्धेः। रोमपादो नमस्कृत्य पूजोपहारैः सत्करोति, विभाण्डकक्रोधशमनार्थं प्रसादं याचते, ततः स्वदुहितरं शान्तां विधिवत् ऋश्यशृङ्गाय ददाति। एवं तपःप्रभावः, राजनीतिः, लोककल्याणं च (वृष्टि-फलप्रदत्वेन) अस्मिन् सर्गे परस्परं संबध्यन्ते।
Sarga 11
ऋष्यशृङ्गानयनम् — Bringing Ṛśyaśṛṅga to Ayodhyā (Bālakāṇḍa, Sarga 11)
अस्मिन् सर्गे सुमन्त्रः सभायां कथां प्रवर्तयन् सनत्कुमारस्य प्राचीन-परम्पराप्रवचनं प्रमाणीकृत्य निवेदयति। तत्र दशरथस्य धर्मनिष्ठा, तथा अङ्गवंशेन रोमपाद-शान्तासम्बन्धरूपः सुहृद्बन्धः च पूर्वमेव निर्दिश्यते। अनन्तरं भविष्यवचनात् कर्मणि प्रवृत्तिः—दशरथः वसिष्ठं परामृश्य तस्य अनुमतिं लब्ध्वा राणिभिः सचिवैश्च सह रोमपादस्य देशं प्रति प्रयाति; वनानि नद्यश्च तीर्त्वा तपोदीप्त्या विराजमानं ऋष्यशृङ्गं ददर्श। रोमपादः सख्याधिष्ठितया विशेषातिथ्येन दशरथं पूजयति; परस्परसम्बन्धं श्रुत्वा ऋष्यशृङ्गोऽपि यथार्हं प्रत्यर्चयति। सप्ताहं तत्र स्थित्वा दशरथः प्रजाकामस्य महायज्ञस्य (पुत्रेष्टेः) सिद्ध्यर्थं शान्तां पत्या सह अयोध्यां नेतुम् याचते; रोमपादः अनुमन्यते, शान्तया सह ऋष्यशृङ्गः प्रस्थितः। दशरथोऽयोध्यां प्रत्यागत्य शीघ्रदूतान् प्रेषयति; अलङ्कृतां पुरीं शङ्खदुन्दुभिनिनादैः प्रविश्य ब्राह्मणान् पुरतः स्थापयति। अन्तःपुरे शास्त्रोक्तातिथ्येन सत्कारः क्रियते; शान्तागमनेन राजमहिषीणां हर्षः समुत्पद्यते—एवं यज्ञोपक्रमाय, चतुर्णां पुत्राणां जन्ममार्गाय च, सफलं राजधर्म-राजनीतिसंयोगं सर्गः समापयति।
Sarga 12
द्वादशः सर्गः — Aśvamedha-saṅkalpa (Daśaratha resolves on the Horse Sacrifice)
अस्मिन् द्वादशे सर्गे अयोध्याधिपः दशरथो वंशपरम्परासिद्ध्यर्थं पुत्रहीनतादुःखेन च प्रेरितः अश्वमेधयज्ञं कर्तुं विधिवत् संकल्पं करोति। वसन्तसमये सः शास्त्रानुसारतः यज्ञस्य अनुष्ठानं कर्तुमिच्छन् ऋष्यशृङ्गस्य तपोबलप्रभावेन फलसिद्धिर्भविष्यतीति निश्चयं प्रकटयति। ततः सुमन्त्रं आज्ञापयति—वसिष्ठं सुयज्ञं वामदेवं जाबालिं काश्यपं चान्यान् प्रमुखान् ऋत्विजो विदुषो ब्राह्मणांश्च शीघ्रं समाह्वयेत् इति। समागताः ऋत्विजः “साधु” इति नृपस्य निर्णयं प्रशंसन्ति, यज्ञोपकरणसंग्रहं तथा अश्वस्य विधिपूर्वकं मोक्षणं च निर्दिशन्ति; धर्मिकीबुद्धेः फलरूपेण महाबलपराक्रमान् चत्वारः पुत्रान् दास्यामीति प्रतिजानते। अनन्तरं सरयू-उत्तरतटे यज्ञभूमेः विन्यासः, शान्तिकर्माणि, कल्पविधेः परिपालनं च नियोज्यते। चिद्रान्वेषिणो ब्रह्मराक्षसाः यज्ञे दोषं प्रार्थयन्त इति सावधान्यं दर्श्यते; दूषितो यज्ञः यजमानस्यापि विनाशाय भवतीति चोच्यते। अन्ते मन्त्रिणः आज्ञां निर्वर्तयन्ति, ब्राह्मणाः स्वस्वाश्रमं प्रतियान्ति, राजा च अन्तःपुरं प्रविशति—संकल्पात् कार्यान्वयनस्य आरम्भः सूचितः।
Sarga 13
हयमेध-यज्ञोपक्रमः — Commencement of the Aśvamedha Preparations
अथ संवत्सरपर्यन्ते वसन्ते पुनरागते दाशरथिः पुत्रार्थं हयमेधयज्ञस्योपक्रमं कर्तुं यज्ञवाटं प्रविवेश। तत्र वसिष्ठो ब्रह्मा यज्ञस्याध्यक्षत्वेन स्थित्वा विधिविधानं न्ययुङ्क्त—बहवो वेदविदो ब्राह्मणाः, तथा शिल्पिनः कर्मकराश्च समाहर्तव्याः; स्थापकाः, इष्टकाकाराः, तक्षकाः, खनकाः, शिल्पिनः, लेखकाः, नटगायकादयश्च यज्ञोपकरणनिर्माणार्थं नियोजनीयाः। विशेषतः स आतिथ्यं चानवमानं च प्राधान्येन न्यगदत्—ब्राह्मणानां नगरजनपदागतानां च बहूनि निवासस्थानानि सिद्धानि स्युः; यथाचारं भोजनपानानि, सत्काराः, विनोदाश्च प्रदेयाः; सर्ववर्णेषु यज्ञकर्मणि प्रवृत्तेषु च सर्वेषु समादरः कार्यः। अवज्ञया दत्तं दानं दातुः पापाय भवतीति वसिष्ठो न्यवारयत्। ततः स सुमन्त्रं आज्ञापयामास—धर्मिष्ठान् नृपान् सर्वदिग्भ्यः आह्वयेत्; मिथिलाधिपं जनकं, काशिराजं, केकयराजं, अङ्गाधिपं रोमपादं च, तथा पूर्वदक्षिणसिन्धुसौवीरसौराष्ट्रादिदेशाधिपान्। दूताः प्रेषिताः; नृपाः उपहारैः सह समागच्छन्; वसिष्ठः सत्कारसंपत्तिं यज्ञसज्जतां च न्यवेदयत्। शुभेऽहनि दाशरथिः यज्ञभूमिं जगाम; वसिष्ठप्रमुखा ब्राह्मणसभा, ऋश्यशृङ्गपुरोगमा, शास्त्रविधिना कर्माणि समारभत।
Sarga 14
अश्वमेधप्रवृत्तिः — Commencement and Performance of Daśaratha’s Aśvamedha
सर्गेऽस्मिन् सरयू-उत्तरतीरे संवत्सरपर्यन्तं चरित्वा निवृत्तेऽश्वे दाशरथस्य अश्वमेधयज्ञस्य विधिवत् प्रवृत्तिः वर्ण्यते। ऋष्यशृङ्गप्रमुखैर्वेदविद्भिः ऋत्विग्भिः किञ्चिदपि न व्यतिक्रम्य सवनानि, प्रवर्ग्योपसदौ च, यथाक्रमं हविर्दानानि च सम्यगनुष्ठितानि। सर्ववर्णाश्रमाणां हिताय ब्राह्मणतपस्वियतीनां, आश्रितानां, स्त्रीबालवृद्धव्याधितानां च बह्वन्नपानवितरणेन राज्ञो दानशीलता लोककल्याणभावश्च प्रकाश्यते। यूपानां बहूनां बिल्वखदिरपर्णिन्श्लेष्मातकदेवदारुभिः काष्ठैः निर्माणं, सुवर्णालङ्कारः, प्रमाणनियमश्च निरूप्यते। इष्टकाभिर्निर्मितो गरुडाकारः सुवर्णपक्षसमः अष्टादशकुण्डयुक्तोऽग्न्यायतनविशेषोऽपि कृतः। शास्त्रविहितेन पशुपक्षिसर्पजलचरादीनां विनियोगः कृतः; कौसल्या च अश्वं परितः नियतक्रियाः कृत्वा, ऋत्विजो मन्त्रैः सह हविर्दानानि समापयन्ति। अन्ते राजा पृथिवीं दक्षिणारूपेण दातुमिच्छति; ऋत्विजस्तु राज्यभारं नाङ्गीकुर्वन्तः द्रव्यदानमेव याचन्ति। ततो दाशरथो महाधनं बहुमानं च दत्त्वा तान् तर्पयति; ऋष्यशृङ्गश्च चतुर्णां पुत्राणां प्राप्तिं वरदानेन प्रतिजानाति, येन वंशपरम्परा धर्मार्थश्च कथायां प्रसरति।
Sarga 15
पञ्चदशः सर्गः — देवकृत-प्रार्थना, रावणवधोपायः, विष्णोः मानुषावतारनियोजनम् (Sarga 15: The Devas’ Petition, the Means to Slay Ravana, and Vishnu’s Commission to Incarnate as Man)
अथ ऋष्यशृङ्गः सम्यग्विचार्य दशरथं प्रत्युवाच—अथर्वशिरोमन्त्रैः विधिवत् पुत्रीयेष्टिं करिष्यामि इति। स तदनन्तरं यज्ञं प्रवर्तयामास, अग्नौ हविषां होमान् अकरोत्; देवाः सह गन्धर्वयक्षासुरादिभिः स्वस्वभागग्रहणार्थं समागमन्। ततः देवसभा समभवत्। देवाः ब्रह्माणं प्रति न्यवेदयन्—ब्रह्मदत्तवरेण बलवान् रावणः त्रैलोक्यं पीडयति, इन्द्रमपि अभ्युत्सहते; ऋषीन्, यक्षान्, गन्धर्वान्, असुरान्, ब्राह्मणांश्च अवमानयन् अतिक्रामति। ब्रह्मा तस्य वरस्य छिद्रं स्मारयामास—मनुष्येषु तिरस्कृतबुद्धिः सन् तेषां प्रति अभेद्यत्वं न याचितवान्; अतः मनुष्येणैव तस्य वधोपायः। तस्मिन्नन्तरे विष्णुः समागत्य स्तुतिभिः पूजितः। देवाः तमयाचन्—चतुर्धा आत्मानं विभज्य दशरथस्य त्रिषु महिषीषु पुत्रत्वेन अवतीर्य, मानुषरूपेण लोककण्टकं रावणं सहानुचरैः निहनुहि इति। विष्णुः प्रत्युवाच—मा भैष्ट; अहं रावणं ससैन्यं विनाश्य धर्मेण मानुषलोके वत्स्यामि इति, ततः स्वावतारस्थानं चिन्तयन् दशरथं पितरं स्वीकर्तुं निश्चितवान्।
Sarga 16
पायसप्रादुर्भावः — The Manifestation of the Divine Payasa and the Avatara Resolution
अस्य षोडशसर्गस्य मध्ये दैवी योजना यज्ञकर्मणा सह संयुज्यते। सर्वज्ञोऽपि नारायणो विष्णुः देवान् प्रति मितभाषया रावणवधोपायं निरूपयति—ब्रह्मदत्तवरात् स राक्षसो देवगन्धर्वयक्षादिभ्यः सुरक्षितः, मनुष्येभ्यस्तु न परिहृतः; तस्मात् मनुष्यरूपेणैव तस्य वधः साध्य इति देवाः प्रार्थयन्ति। तदा विष्णुः दशरथं पितरं वव्रे, तस्य पुत्रीयेष्टियज्ञेन सह स्वसंकल्पं समन्वयन्। यज्ञे वह्निमध्यात् तेजोमयः प्राजापत्यः पुरुषः प्रादुरभवत्। स सुवर्णपात्रं रजतच्छदं च वहन् दिव्यपायसं ददौ—तत् पुत्रप्रदं, श्रीकरं, आरोग्यवर्धनं च इति स्पष्टं प्रोक्तम्। दशरथः श्रद्धया तद्गृह्णाति, तं पुरुषं प्रदक्षिणीकृत्य पायसं कौशल्यायै, कैकेय्यै, सुमित्रायै च यथाविभागं वितरति। पायसपानानन्तरं राण्यः शीघ्रं गर्भान् लेभिरे। पुत्रलाभाशया नृपस्य मनःप्रसादो हर्षश्च स्वर्गे विष्णोः पूजितस्य सदृश इव वर्ण्यते; एवम् यज्ञफलमेव अवतारस्य मानुषवंशप्रवृत्तेः तात्कालिकं कारणं भवति।
Sarga 17
सप्तदशः सर्गः — देवसंवादः तथा वानर-ऋक्ष-उत्पत्तिः (Divine Council and the Generation of Vanara Allies)
अस्मिन् सप्तदशे सर्गे महाकाव्यस्य कार्यकारण-नियमः प्रकाश्यते। विष्णोः दशरथस्य पुत्रत्वेन अवतरणे निश्चयकृते ब्रह्मा समागतान् देवान् संबोध्य आज्ञापयति—रामस्य सहायार्थं कामरूपत्व-सम्पन्नान्, अतिवेग-मेधाविनः, युद्धकुशलान् बलवन्तश्च वानर-ऋक्षादीन् जनयन्तु इति। ततो वानर-नायकानां दिव्य-जननं निर्दिश्यते—इन्द्रात् वालिः, सूर्याद् सुग्रीवः, वायोः हनूमान्, अग्नेः नीलः, विश्वकर्मणः नलः, बृहस्पतेः तारा, वरुणात् सुषेणः, पर्जन्यात् शरभः, अश्विभ्यां मैन्द-द्विविदौ च। ब्रह्मा पूर्वमेव जाम्बवानस्य सृष्टिं स्मारयति—स्वमुखात् जृम्भणकाले स जात इति प्राचीनः सृष्टि-प्रसङ्गः। अनन्तरं देवा ऋषयः गन्धर्वा यक्षा नागाः सिद्धा विद्याधराश्च अप्सरोभिः नागकन्याभिः गन्धर्वीभिश्च सह बहून् वनवासिनः वानर-ऋक्ष-समूहान् जनयन्ति। एते शिलावृक्षायुधाः, नखदन्तप्रहारिणः, पर्वतचलन-बलिनः, समुद्रलङ्घन-वेगवन्तश्च वर्ण्यन्ते; वालिश्च ऋक्ष-गोपुच्छ-वानर-वानराणां रक्षकः कृतः। सर्वं चैतत् दाशग्रीव-रावण-वधाय रामस्य साहाय्य-निमित्तं सृष्टम् इति सर्गः प्रतिपादयति।
Sarga 18
पुत्रजन्मोत्सवः — Birth of the Princes and Viśvāmitra’s Arrival (Bālakāṇḍa 18)
दशरथस्य महायज्ञानां समापनानन्तरं देवाः स्वस्वभागं हविर्गृहित्वा स्वधामानि प्रतिजग्मुः। राजा च दीक्षाविधानं सम्यगनुष्ठाय राणिभिः सहामात्यैः सेनाभिश्चायोध्यां पुनराविवेश। आगताः राजानः सत्कृत्य विसृष्टाः; ऋष्यशृङ्गः शान्तया सह रोमपादेन सह स्वनगरं प्रत्यगच्छत्। षडृतूनां परिवर्तने पूर्णे जाते, चैत्रमासे शुक्लपक्षे नवम्यां पुनर्वसुनक्षत्रे अदितिदैवत्ये, पञ्चग्रहाणां उच्चस्थितौ कर्कटलগ্নे च, कौसल्या विष्णोः अंशभूतं श्रीरामं सुषुवे। कैकेयी विष्णोश्चतुर्थांशं भरतं जनयामास; सुमित्रा तु लक्ष्मणं शत्रुघ्नं च विष्ण्वंशौ सुषुवे—भरतस्य पुष्यनक्षत्रे मीनलग्ने, यमजयोः आश्लेषायां कर्कटलग्ने च जातिविशेषः कथितः। अयोध्यायां महोत्सवोऽभवत्—गन्धर्वगीतैः, अप्सरसां नृत्यैः, दिव्यदुन्दुभिनिनादैः, पुष्पवृष्ट्या च। राजा बहूनि दानानि दत्त्वा वसिष्ठेन नामकरणादीनि संस्कारानकारयत्। कुमाराणां वेदविद्या, शौर्यं, प्रजाहितचिन्ता, धनुर्विद्या च संक्षेपेण वर्ण्यते; लक्ष्मणस्य रामे प्राणसमोऽनुरागः, शत्रुघ्नस्य भरते दृढस्नेहश्च विशेषतः प्रकाश्यते। अथ दशरथः पुत्राणां विवाहविचारं कुर्वन्नेव, महर्षिर्विश्वामित्रोऽयोध्यां समाययौ। स राज्ञा विधिवत् प्रत्युद्गम्य अर्घ्यादिभिः सत्कृतः; विश्वामित्रो राज्यस्य कुशलं पप्रच्छ, राजा च विस्तरेण आतिथ्यं कृत्वा सेवां प्रतिजज्ञे, येन तपस्वी परमं हर्षं जगाम।
Sarga 19
विश्वामित्रस्य यज्ञरक्षा-याचना (Visvamitra Requests Rama for Yajna-Protection)
एषः सर्गः सभामध्ये सुसूक्ष्मतर्कयुक्तं संवादरूपं वर्णयति। विश्वामित्रः दशरथस्य विनीतवचनानि प्रत्युत्तरं दत्त्वा यज्ञे वर्तमानं महदुपद्रवं प्रकाशयति—मारीचः सुबाहुश्च रूपपरिवर्तिनौ राक्षसौ यज्ञसमाप्तिसमीपे वेद्यां मांसशोणितवृष्टिं पातयित्वा कर्म विघ्नयतः। यज्ञनियमबद्धः स मुनिः क्रोधं शापरूपेण न विसृजति; धर्मनियतं राजसहाय्यमेव उपायं मन्यते। स दशरथं याचते—ज्येष्ठं पुत्रं रामं, शूरं स्वपराक्रमसत्यं च, दशरात्रपर्यन्तं मम यज्ञरक्षार्थं प्रेषय; यज्ञकालो न विलम्बनीयः। स आश्वासयति—मम संरक्षणे रामस्य स्वतेजसा च तौ राक्षसौ न स्थास्यतः; त्रैलोक्यकीर्तिं च रामाय वरदानैः प्रदास्यामि इति। तथा च वसिष्ठप्रमुखैः मन्त्रिभिः ऋषिभिश्च सम्मत्यैव रामस्य प्रेषणं विधेयम् इति विधिमपि निर्दिशति। अन्ते दशरथः पितृस्नेहधर्मयोः सङ्घर्षेण भीतशोकाकुलः कम्पमानशरीरः सञ्जातः; तेन राजधर्मस्य गुरुत्वं पितृहृदयस्य वेदना च नाट्यवत् प्रकटे भवतः।
Sarga 20
राज्ञः शङ्का–प्रत्याख्यानम् (Daśaratha’s Objections to Sending Rāma) — Bala Kanda, Sarga 20
विश्वामित्रस्य याचनां श्रुत्वा राजा दशरथः क्षणमिव धैर्यं जहाति। स पितृधर्मं राजधर्मं चावलम्ब्य प्रतिवदति—रामोऽद्यापि षोडशवर्षात् न्यूनः, राक्षसैर्मायाविभ्रमयुक्ते युद्धे न पूर्णतया शिक्षितः; तस्मात् तं मुनिसहायं प्रेषयितुं न युक्तम्, वियोगं च सोढुं न शक्नोमि इति। स विकल्पान् ददाति—स्वामक्षौहिणीं, अनुभूतान् वीरान्, स्वयमेव च सह गन्तुम्; कुमारस्य हरणं नीत्यनुचितम् इति पुनः पुनः प्रतिपादयति। स्वस्य वार्धक्यं, दीर्घतपसा प्राप्तस्य रामस्य दुर्लभत्वं च स्मारयन् स्नेहवंशपरम्परयोः भारं वर्धयति। ततः स राक्षसानां बलं कुलं परिमाणं रक्षकान् च, तथा प्रतिकारोपायं विस्तरेण पृच्छति। विश्वामित्रः तु पुलस्त्यवंशे रावणस्योत्पत्तिं, ब्रह्मदत्तवरप्रभावेण त्रैलोक्यपीडनं च कथयति; स यज्ञं स्वयम् न विघ्नयति, किन्तु मारीचं सुबाहुं च प्रेरयित्वा विघ्नं कारयति इति। अन्ते मुनिरोषः घृताहुतिभिरिव संवर्धितो यज्ञाग्निरिव प्रज्वलति—तपःसमर्थितस्य धर्मस्य अवमानना तत्क्षणमेव नैतिकराजकीयदुष्परिणामान् जनयति इति सूचयन्।
Sarga 21
बालकाण्डे एकविंशः सर्गः — Daśaratha’s Promise, Vasiṣṭha’s Counsel, and Viśvāmitra’s Weapon-Lore
अस्मिन् एकविंशे सर्गे राज्ञः प्रतिज्ञापालनविषये धर्मविचारः सुदारुणः प्रवर्तते। दशरथः स्नेहवशात् अन्तःसंशययुक्तः रामं न नेतुम् याचते; तेन विश्वामित्रः क्रुद्धो भवति, प्रतिज्ञाभङ्गस्य गुरुत्वं सूचयन्ति लोककम्पनादयः। तदा वसिष्ठो धर्मस्य स्थैर्यकर्ता न्यायवक्ता च मध्ये प्रविश्य दशरथं इक्ष्वाकुवंशस्य आदर्शं स्मारयति। प्रतिज्ञातवचनत्यागः पूर्वकृतयज्ञानां दानानां च पुण्यं नाशयतीति स उपदिश्य, सत्यपालनमेव राजधर्मस्य मूलमिति दृढयति। अनन्तरं सर्गः विश्वामित्रस्य रक्षणसामर्थ्यं प्रतिपादयति—स धर्मात्मा, पराक्रमबुद्धिभ्यां अतुल्यः, त्रैलोक्येऽपि अस्त्रविद्यायां विशारदः इति स्तूयते। भृशाश्वस्य धर्मशीलपुत्राः, तथा दक्षदुहितरौ जया सुप्रभा च ये शतं तेजोमयानि अस्त्ररूपाणि जनयामासतुः—एषा अस्त्रवंशकथा कथ्यते; विश्वामित्रः तानि यथावत् जानाति, नवान्यपि स्रष्टुं समर्थ इति चोच्यते। अन्ते दशरथः धैर्येण सम्मत्य रामस्य विश्वामित्रेण सह प्रस्थानं पुत्रहिताय राजधर्मरक्षणाय च अनुमन्यते।
Sarga 22
बलातिबलोपदेशः — The Instruction of Bala and Atibala
अस्य सर्गस्य मध्ये राजरक्षणस्य तपोरक्षणे विधिवत् संक्रमणं तथा रामाय मन्त्रविद्यायाः प्रथमं स्पष्टं दानं वर्ण्यते। वसिष्ठस्योपदेशानन्तरं दशरथो लक्ष्मणेन सह रामं समाहूय, माता-पितृभ्यां राजपुरोहितेन च कृतैः स्वस्त्ययनादि-मङ्गलक्रियाभिः समन्वितं, विश्वामित्राय न्यवेदयत्। तस्य प्रस्थानं लोकैः सह देवैः अपि अनुमोदितमिव—परागवर्जिताः मृदवो वायवः, पुष्पवृष्टिः, दिव्यदुन्दुभि-शङ्खनिनादाश्च—इति शुभलक्षणैः सूचितम्। विश्वामित्रः पुरतः प्रययौ, रामलक्ष्मणौ धनुष्मन्तौ तेजस्विनौ पृष्ठतः अन्वगच्छताम्। तौ बहुफणिनाविव नागौ, अथवा शिवमनुगच्छन्तौ स्कन्द-विशाखाविव, इति महोपमानैः स्तुतौ, आध्यात्मिकाधीनया शस्त्रशिक्षया संयतवीर्यौ दर्शितौ। सारय्वाः दक्षिणतीरे अर्धयोजनातिक्रम्य, मुनिः रामं जलं गृहीत्वा आचमनवत् शुद्धिं कर्तुं न्ययोजयत्, ततः ‘बला’ ‘अतिबला’ इति युग्मविद्ये मन्त्ररूपेण उपदिदेश। तयोः फलानि—श्रमानलज्वरादिदुःखानां निवृत्तिः, देहक्षयाभावः, निद्रायामपि प्रमादेऽपि राक्षसैः अनभिभवनीयता, जपेन क्षुत्पिपासानाशश्च—इति रक्षणात्मकं तपोऽनुकूलं च। रामः शुद्धिं कृत्वा ताः विद्याः प्रतिगृह्य, शरदर्क इव अधिकतेजस्वी बभूव। ततः त्रयः सारयूतटे कुशशय्यायां रात्रिं न्यवसन्; मुनिवचनसौम्येन शिष्यसेवाधर्मेण च तेषां विश्रान्तिः समभवत्।
Sarga 23
कामाश्रम-प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū–Gaṅgā Confluence
प्रातःकाले विश्वामित्रो रामं लक्ष्मणं च प्रबोध्य सन्ध्योपासनां नित्यकर्माणि च कर्तुं नियोजयति। स्नात्वा तर्पणं कृत्वा जपं च समाप्य तौ कुमारौ विनयेन स्थितौ, गन्तुं सज्जौ भवतः। ततः प्रस्थितौ सरयूगङ्गयोः पुण्यं सङ्गमं पश्यतः—देवीं त्रिस्रोतसीं गङ्गां सरयुना सह समागच्छन्तीम्। तत्र च चिरतपस्विभिर्मुनिभिः सहस्रवर्षपर्यन्तं घोरं तपः कृतं वृद्धाश्रमं ददृशतुः। कस्यायमाश्रम इति जिज्ञासमानौ तौ विश्वामित्रं पृच्छतः। विश्वामित्रः कथयति—अयं देशः कन्दर्पस्य कामस्य च सम्बन्धी। पुरा शिवस्य घोरध्यानसमये कामः विघ्नं कृत्वा तं रोषयामास; तदा शिवस्य तृतीयनेत्राग्निना स दग्धोऽशरीरोऽभवत्, तस्माद् ‘अनङ्ग’ इति ख्यातिं जगाम, देशोऽपि अनङ्गसम्बन्धेन प्रसिद्धिं प्राप। अनन्तरं नदीद्वयमध्यवर्तिनि तस्मिन्नाश्रमे रात्रिं न्यवसन्। तपोबलदृष्ट्या मुनयः तान् ज्ञात्वा अर्घ्यपाद्यादिभिः सत्कारं चक्रुः; सायंसन्ध्या विधिवत् कृता। विश्वामित्रोऽपि कुमारान् धर्म्यैः कथाभिः प्रबोधयन्, नित्यनियमपालनं तीर्थमहिमानं च, कामातिक्रमस्य च नैतिकं फलम् उपदिदेश।
Sarga 24
गङ्गा–सरयू-सङ्गमः, मलद–करूश-देशकथा, ताटकावनप्रवेशोपदेशः (The Confluence of Gaṅgā and Sarayū; the Tale of Malada–Karūśa; Counsel on Tātakā’s Forest)
प्रभाते शुभे रामलक्ष्मणौ स्वकर्माणि कृत्वा विश्वामित्रेण सह नदीतीरं जग्मतुः। तपस्विनः पुण्यां नौकां प्रदाय तैः सह गङ्गां तरितवन्तः। मध्ये तु सलिलस्य महाशब्दं श्रुत्वा रामः पप्रच्छ; विश्वामित्रोऽब्रवीत्—यत्र गङ्गा सरयू-समीपं गच्छति तत्र सङ्गमेऽयं निनादः, तस्मात् एकाग्रचित्तेन नमस्कुरु इति। तौ भ्रातरौ उभयोर्नद्योर् भक्त्या प्रणम्य दक्षिणतीरं प्राप्तवन्तौ। ततः अप्रविष्टपूर्वं घोरं वनं दृष्ट्वा—घनवृक्षसमाकीर्णं, मृगपक्षिणां अशुभरवैः निनादितं—रामः मुनिं पप्रच्छ। विश्वामित्रः पूर्वं तस्य देशस्य समृद्धिं कथयामास—मलदं करूँशं च, दिव्यशिल्पिभिः निर्मितमिव, इन्द्रस्य वृत्रवधोत्तर-शुद्ध्यनन्तरं वरप्राप्त्या नामभ्यां प्रसिद्धं च। कालान्तरे तु यक्षी ताटका, बहुरूपिणी मारीचमाता, तं प्रदेशं बलात् गृहीत्वा जनान् त्रासयामास, मार्गं च अवरुद्धवती। अथ विश्वामित्रः रामं आज्ञापयामास—स्वबलेनैव एतां ‘कण्टकभूतां’ ताटकां निहत्य देशं क्षेमं कुरु; तपस्व्यनुज्ञया धर्म्यं कर्मैतदिति।
Sarga 25
ताटकावृत्तान्तः — The Account of Tāṭakā and the Royal Duty to Protect
अस्मिन् पञ्चविंशे सर्गे विश्वामित्ररामयोः उपदेशरूपः संवादः प्रवर्तते। रामः गुरुवचनं प्रणम्य युक्तिसहितं संशयं निवेदयति—यक्षाः अल्पवीर्या इति श्रूयते, कथं तर्हि स्त्री सहस्रगजबलसमन्विता भवेत्? तदा विश्वामित्रः वंशकारणकथां कथयति—यक्षः सुकेतुः तपः कृत्वा ब्रह्मणः प्रसादात् दुहितरं ताटकां लेभे, सा च ब्रह्मणा गजसहस्रबलसमन्विता कृताऽभवत्। ताटकाऽथ सुन्देन सह परिणीता, मारीचं च जनयामास; स च शापवशात् राक्षसत्वं प्राप्तवान्। सुन्दस्य निधनानन्तरं ताटकामारीचौ अगस्त्यं प्रति द्रोहं चक्रतुः; तदा अगस्त्यः मारीचं राक्षसरूपं धारयितुं शशाप, ताटकां च यक्षीरूपं त्यक्त्वा भयानकां नरभक्षिणीं राक्षसीं भवितुम् अभिशशाप। अनन्तरं विश्वामित्रः धर्मनीतिं प्रतिपादयति—राज्ञः सनातनधर्मः प्रजानां रक्षणं, चातुर्वर्ण्यस्य, गोब्राह्मणानां च परिपालनं; अतः अधर्मकारिणीं स्त्रीं अपि लोकहिताय निहन्तुं न संदेहः कार्यः। इन्द्रेण मन्थरायाः वधः, विष्णुना च काव्यायाः (भृगुपत्न्याः) नाश इति दृष्टान्तौ उक्त्वा, रक्षणाधिकारस्य न्याय्यं बलप्रयोगं सर्गः प्रतिपादयति।
Sarga 26
ताटकावधः (The Slaying of Tāṭakā)
अस्मिन् षड्विंशतितमे सर्गे विश्वामित्रस्य आज्ञां श्रुत्वा रामः स्वानुशासनं प्रतिपादयति—दशरथस्य वचनपालनम्, कौशिकस्य गुरुवाक्यगौरवम्, तथा गो-ब्राह्मणहिताय राष्ट्रस्य च कल्याणाय राक्षसानां निग्रहः कर्तव्य इति। ततः धनुषि ज्याघोषं कृत्वा स सज्जतां दर्शयति; तेन वनं त्रस्तं भवति, ताटकापि शब्दं श्रुत्वा क्रोधात् समागच्छति। रामः तस्याः भीमां विकृतां मूर्तिं निरीक्ष्य प्रथमं मितं प्रतिकारं चिन्तयति—स्त्रीत्वात् तां न हन्तुम् इव, किंतु बलं गतिं च छेत्तुं; परं ताटका मायया धूलिवृष्टिं शिलावर्षं च करोति, अदृश्यत्वं रूपपरिवर्तनं च प्रयुङ्क्ते। विश्वामित्रः तदा करुणां त्यक्तुम् उपदिशति, सन्ध्याकाले राक्षसीनां बलवृद्धिं च स्मारयति। रामः शब्दवेधित्वेन तस्याः मायां निवार्य शिलावर्षं च प्रतिहन्य, वज्रवेगं धावन्तीं ताटकां वक्षःस्थले बाणेन विदार्य हन्ति। इन्द्रप्रमुखा देवाः रामं प्रशंसन्ति, विश्वामित्रं च योग्याय राजकुमाराय दिव्यास्त्रदानाय प्रेरयन्ति। सन्ध्यायां प्राप्तायां शापमुक्ते वने तत्रैव निवासं कृत्वा विश्वामित्रः रामं स्नेहेन आशीर्भिः पूजयति, प्रातः स्वाश्रमं गन्तुं निश्चित्य।
Sarga 27
अस्त्रप्रदानम् — Bestowal of Divine Astras to Rama
रात्र्यां विश्रान्ते रामे विश्वामित्रो महर्षिः प्रसन्नचित्तः स्नेहात् प्रीत्या च तस्मै दिव्यास्त्रसमूहं सम्यक् प्रदातुम् इच्छां प्राह, शुभाशीर्वादं च ददौ। ततः स चक्रपाशगदावज्रादीनि तथा नानाविधनामधेयानि दिव्यास्त्राणि यथाक्रमं गणयामास, यथा शास्त्रविधिना प्रदेयानीति। शुचिर्भूत्वा प्राङ्मुखो महर्षिः अनुत्तमानि मन्त्रसमूहान् विधिवत् उपदिश्यास्त्राणि रामाय समर्पयामास। अथ तेषामधिष्ठातृदेवताः स्वयमेव प्रादुर्भूय रामं सेवकवत् उपतस्थुः। रामोऽपि तान् हस्तेन गृहित्वा मनसा चाधीनान् कृत्वा ‘मम मनसि तिष्ठत’ इत्याज्ञापयत्—अविवेकप्रयोगं न, किंतु संयमितस्मरणं धर्माधीनं च प्रयोगमिति सूचयन्। अन्ते स विश्वामित्रं नमस्कृत्य यात्रान्तराय सिद्धो बभूव।
Sarga 28
अस्त्रग्रहणं संहारोपदेशश्च — Receiving the Astras and Instruction on Withdrawal
अथ शुद्धिकर्मानन्तरं महर्षिर्विश्वामित्रो रामाय दिव्यान्यस्त्राणि विधिवत् समर्पयामास। तदा रामो देवैरपि दुर्जयोऽस्मीति कथासु प्रसिद्धः सन्, केवलं प्राप्तिमात्रे न तुष्टः; अस्त्राणां संयमाय संहारविधिं (प्रत्याहारमन्त्रं) याचते, यत् शक्तेः संयतप्रयोगं धर्मनिबन्धनं च सूचयति। विश्वामित्रस्तं संहारमन्त्रं उपदिश्य, भृशाश्वपुत्रत्वेन विख्यातानां तेजस्विनां रूपपरिवर्तिनामस्त्राणां नामावलिं क्रमशः प्रददौ। ततः अस्त्रदेवताः साक्षाद् देहधारिण्यः प्रभामय्यः केचित् कृष्णाङ्गारवर्णाः केचित् धूम्रसदृशाः केचित् सूर्यचन्द्रप्रख्याः, अञ्जलिं कृत्वा रामं समुपेत्य सेवां प्रतिजज्ञुः। रामो तान् “मम मनसि निवसत” इत्याज्ञाप्य यथाकालं सहाय्यं कर्तुम् आदेशयामास, ततः विसर्जयामास; ते प्रदक्षिणं कृत्वा यथागतं जग्मुः। अनन्तरं मार्गे गच्छन् रामो गिरिसमीपे मेघसदृशं वनखण्डं पशुपक्षिसम्पन्नं मधुरनादोपेतं ददर्श। स कस्यायमाश्रम इति पप्रच्छ, तथा विश्वामित्रयज्ञं बाधमानानां राक्षसानां उत्पत्तिस्थानं निवासं च जिज्ञासितवान्, येन परं रक्षणकार्यं प्रवर्तते।
Sarga 29
सिद्धाश्रम-प्रसङ्गः (Siddhashrama and the Vāmana Narrative)
रामस्य ‘तद्वनम्’ इति जिज्ञासायां विश्वामित्रः सिद्धाश्रमस्य पुरावृत्तं कथयति। अस्याश्रमस्य पवित्रता विष्णोः योगतपसा प्रतिष्ठिता—देववरः विष्णुः अत्र तपश्चर्यां कृतवान् इति। तदनन्तरं वैरोचनिः बलिः देवान् जित्वा त्रैलोक्ये राज्यं कारयति; तदा देवाः अग्निपुरोगमाः विष्णुम् उपगम्य सुरहितार्थं मायायोगेन वामनत्वं गन्तुं प्रार्थयन्ति। कश्यपादित्योः प्रसङ्गे अदित्या सहस्रवर्षतपः कृतं, विष्णोः स्तुतिः, वरदानं च वर्ण्यते; ‘अदित्या मम च पुत्रत्वं गच्छ’ इति याचनया वामनावतारस्य हेतुर्दर्श्यते। वामनः बलिं त्रिभिः क्रमैः आक्रम्य त्रैलोक्यं शक्राय पुनर्ददाति; तेनैवायमाश्रमः ‘श्रमनाशनः’ इति प्रसिद्धिं लभते। अनन्तरं विश्वामित्रः रामलक्ष्मणौ सह सिद्धाश्रमं गच्छति; तत्र निवसन्तो मुनयः राजपुत्रयोः पूजां कुर्वन्ति। विश्रान्त्यनन्तरं रामलक्ष्मणौ विश्वामित्रं दीक्षायै प्रेरयतः; स च नियतेन्द्रियः दीक्षां प्रविशति। प्रातःकाले तौ सन्ध्योपासन-जप-अग्निहोत्रादि संस्कारान् कृत्वा विश्वामित्रं वन्देते; एवं अध्यायः आश्रमरक्षणधर्मस्य भावेन समाप्यते।
Sarga 30
सिद्धाश्रम-यज्ञरक्षणम् — Protection of Viśvāmitra’s Sacrifice at Siddhāśrama
अस्मिन् सर्गे रामलक्ष्मणौ देशकालज्ञौ वाक्कुशलौ च विश्वामित्रं पप्रच्छतुः—निशायां राक्षसाः कदा आगमिष्यन्ति, येन यज्ञो रक्षितुं शक्येत। मुनयः तौ न्ययुञ्जन्—विश्वामित्रस्य दीक्षामौनव्रतसमाप्त्यर्थं षड्रात्रं यज्ञरक्षणे स्थातव्यमिति। षष्ठेऽहनि यज्ञस्य तेजोऽतिवर्धत; वेद्यां होतृभिः साकं दर्भस्रुक्समिधाज्यहविर्भिः सम्यगुपकल्पिते कर्मणि वह्निरिव ज्वलितः। ततः खलु नभसि घोरः शब्दः समुत्थितः; मारीचः सुबाहुश्च सहानुचरैः समागत्य मायया गगनं पिधाय शोणितवर्षेण वेदीं दूषयितुमुद्यतौ। रामः क्षणेनैव लक्ष्मणं नियोज्य मानवं धर्मानुग्राहकमस्त्रं प्रयुङ्क्ते; तेन मारीचः शतयोजनं वेगेन समुद्रे क्षिप्तः, मूर्च्छितोऽपि निहतः नाभूत्। ततः रामः क्रूरान् यज्ञघ्नान् शेषान् नाशयितुं प्रतिज्ञाय सुबाहुं दिव्येन आग्नेयास्त्रेण निहन्ति, अन्यांश्च वायव्यास्त्रेण विनाशयति। यज्ञे सम्यक् समाप्ते दिक्षु च निर्विघ्नतां गतेषु विश्वामित्रो रामं प्रशशंस—गुरोः आज्ञा सिद्धा, “सिद्धाश्रम” इति नाम यथार्थं जातमिति। ततः सर्वे मुनयः विजयीन्द्रमिव रामं सत्कृत्य पूजयामासुः।
Sarga 31
सिद्धाश्रमात् शोणातटं प्रस्थानम् — Departure from Siddhāśrama and the Invitation to Janaka’s Yajña (Bow of Mithilā)
एकत्र सिद्धाश्रमे विश्वामित्रस्य कार्ये सफलतां प्राप्तायां कथाप्रवाहः उत्तरदिशि मिथिलां प्रति प्रवर्तते। रामलक्ष्मणौ तत्र रात्रिं कृतकृत्यौ हृष्टौ च न्यवसताम्; प्रातःकाले नित्यकर्माणि कृत्वा मुनिवचनानुवर्तिनौ शिष्यधर्मेण स्वात्मानं समर्पयन्तौ, तपोयज्ञपरम्परायां नियतसेवां प्रकाशयतः। ततः समागताः ऋषयः मिथिलायां जनकस्य परमधार्मिकं यज्ञं निवेदयन्ति, रामं च तत्र द्रष्टुं निमन्त्रयन्ति—मिथिलायाः “धनुरत्नं” नाम महदद्भुतं धनुः, भीषणं, अपरिमेयवीर्यं, देवैः पुरा यज्ञसमये दत्तमिति। तस्य दुर्गमत्वं प्रतिपाद्यते—देवाः गन्धर्वाः असुराः राक्षसाश्च, महाबलाः राजानः कुमाराश्च, न तद् धनुः सज्जीकर्तुं न वा उत्थापयितुं शक्नुवन्ति। तत् यज्ञफलरूपेण दीक्षितं जनकभवने गन्धैः चन्दनधूपैः अगरुणा च पूज्यते, राजचिह्नं च यज्ञवस्तु च इति। विश्वामित्रः ऋषिभिः सह वनदेवताभ्यो नमस्कृत्य प्रस्थितः; पक्षिणो मृगाश्च अनुगच्छन्ति, ततो विसृष्टाः। सायंकाले शोणातटे निवसन्ति; स्नात्वा वह्नीन् प्रज्वाल्य विश्वामित्रेण सहोपविशन्ति। तत्र रम्यप्रदेशदर्शनात् रामस्य जिज्ञासा जायते, येन परं कारणकथनं प्रवर्तते।
Sarga 32
कुशवंशवर्णनम् — The Line of Kuśa and the Disfigurement of Kuśanābha’s Daughters by Vāyu
अस्मिन् सर्गे बालकाण्डस्य धर्मचित्रे कुशवंशस्य सूक्ष्मेतिहासः निरूप्यते। ब्रह्मसम्भवः तपोनिष्ठः सत्पूजापरायणश्च कुशो नाम महर्षिः कथ्यते। तस्य चत्वारः पुत्राः—कुशाम्बः, कुशनाभः, अधूर्तरजाः, वसुः—इति। तेषां धर्मेण राज्यपालनं नगरस्थापनैः प्रकाशते—कुशाम्बेन कौशाम्बी, कुशनाभेन महोदयम्, अधूर्तरजसा धर्मारण्यं, वसुनाऽपि गिरिव्रजः। वसोः प्रदेशो वसुमतीति विख्यातः; पञ्चपर्वतान्तरेषु सुमागधी/मागधी नाम प्रसिद्धा नदी प्रवहतीति देशवर्णनं क्रियते। अनन्तरं कुशनाभस्य घृताची-नाम्न्या अप्सरसा जाताः शतं कन्याः उद्यानशोभया वर्ण्यन्ते। तासां रूपयौवनं दृष्ट्वा वायुः विवाहं याचते, अमरत्वं च अजरत्वं च प्रतिजानाति। कन्यास्तु पितृवशे विवाहधर्मं प्रतिष्ठाप्य तं प्रत्याख्याय, तपस्विनां तेजोबलं च स्मारयन्ति। ततो वायुः क्रुद्धः तासां अङ्गेषु प्रविश्य कुब्जत्वेन विकारयति। कन्याः लज्जिताः रुदन्त्यः पितुः समीपं निवर्तन्ते; कुशनाभो धर्मभङ्गं चिन्तयन् अन्तर्मुखः समाधिं प्रविशति—एष प्रसङ्गो धर्मोपदेशरूपो कथान्तरसन्धिश्च भवति।
Sarga 33
कुशनाभकन्याशतविवाहः — The Marriage of Kuśanābha’s Hundred Daughters (and the Birth of Brahmadatta)
अस्मिन् सर्गे द्वे धर्मकथाः परस्परं संबध्येते। प्रथमं कुशनाभस्य शतं कन्याः सर्वव्यापिना वायुदेवेन बलात् प्रलोभिताः सन्तः पितरं प्रति निवेदयन्ति—विवाहे स्वातन्त्र्यं नास्ति, यत् किञ्चिद् वरणं तद् पितृसम्मत्यैव गन्तव्यमिति। कुशनाभोऽपि तासां एकमतिं क्षमां च प्रशंसन्, क्षमा कुलरक्षणी, धर्मस्य च जगद्धारिणीति नीतिधर्मयुक्तं वचनं ब्रवीति। अनन्तरं वंशप्रसङ्गेन दैवव्यवस्था प्रदर्श्यते। ब्रह्मचारी तपस्वी चूली, ऊर्मिलाया दुहिता गन्धर्वी सोमदा-सेवया तुष्टः, तस्यै मनसः पुत्रं ब्रह्मदत्तं ददौ; स च काञ्पिल्ये राजा भवति। कुशनाभः मन्त्रिभिः सह देशकालादि विचार्य, तं ब्रह्मदत्तं वरं कृत्वा स्वशतं कन्याः तस्मै दातुं निश्चिनोति। यदा ब्रह्मदत्तः विधिवत् तासां पाणिग्रहणं करोति, तदा तत्क्षणमेव तासां विकृतिर् दुःखं च निवर्तते—धर्म्ये विवाहे सामाजिकशारीरसम्यग्भावस्य पुनःस्थापनं सूचयन्। अन्ते विवाहकर्माणि समाप्यन्ते, सोमदा च पुत्रस्य यथोचिताचारं दृष्ट्वा हृष्टा अनुमोदते।
Sarga 34
कुशिकवंश-प्रसङ्गः / Genealogy of the Kuśika Line and the Kausikī River
अस्य सर्गस्य अन्ते विश्वामित्रः रामाय स्ववंशदेशवृत्तान्तं समापयति। ब्रह्मदत्तस्य विवाहानन्तरं प्रस्थानात् कुशनाभस्य पुत्रेष्ट्याः प्रसङ्गः प्रवर्तते, ततो गाधेर्जन्म भवति। विश्वामित्रः गाधिं स्वपितरं निर्दिश्य, कुशवंशसम्भवत्वात् स्वस्य “कौशिक” इति नाम्नः कारणं व्याचष्टे। अनन्तरं स स्वज्येष्ठभगिन्याः सत्यवत्याः पुण्यचरितं कथयति—ऋचीकमुनिना सह विवाहिता सा पतिमनुगम्य स्वर्गं जगाम, पुनश्च हिमवतः प्रवहन्ती लोकहितार्थं महती कौशिकी नदीरूपेण प्रादुर्भूता। ततः रात्रिदृश्यं वर्ण्यते—स्थिरा वृक्षाः, विश्रान्ताः पशवः, तारकाभिरलङ्कृतं नभः, उदितश्च चन्द्रमा; यक्षराक्षसाः पिशाचाश्च निशाचराः सञ्चरन्ति। विश्वामित्रस्य वचनं समाप्तं, ऋषयः तं प्रशंसन्ति, रामलक्ष्मणौ च शयनाय निवर्तेते।
Sarga 35
गङ्गाजन्मवर्णनम् / The Origin of the Ganga (Tripathagā Narrative)
प्रातःकाले शोणनद्याः तीरे विश्वामित्रो रामं प्रबोध्य प्रातःकर्माणि गमनं च विधत्ते। कृतस्नानादिके कर्मणि समाप्य रामः पृच्छति—गम्भीरां सिकतापुलिनशोभितां शोणां कथं तरिष्याम इति; तदा विश्वामित्रः पूर्वर्षिभिः प्रवृत्तेन पन्थसा गन्तुं निर्देशयति। अर्धदिवसं नानाविधवनान्तरं गत्वा ते जह्नवीम् (गङ्गाम्) आसाद्यन्ति, या तपस्विभिः पूजिता हंसक्रौञ्चादिभिः शोभिता च। तस्यास्तीरे निवासं कृत्वा स्नात्वा पितृभ्यः तर्पणं दत्त्वा अग्निहोत्रं च कृत्वा पवित्रशेषं भुञ्जते; शुद्धे नदीतीरे विश्वामित्रं परितः स्थित्वा सर्वे प्रशान्ताः भवन्ति। अथ रामः सूक्ष्मं प्रश्नं पृच्छति—किमर्थं गङ्गा ‘त्रिपथगा’ इति ख्याता, कथं च सा त्रिषु लोकेषु प्रवह्य पावयित्वा समुद्रं प्रविष्टा इति। तत्प्रश्नेन प्रेरितः विश्वामित्रो गङ्गाजन्मकथां आरभते—हिमवान् पर्वतराजः महाधातुनिधिः, तस्य पत्नी मनोरमा मेरुदुहिता; तयोर्द्वे दुहितरौ—ज्येष्ठा गङ्गा, कनिष्ठा उमा। देवाः स्वकार्यसिद्ध्यर्थं गङ्गां याचन्ते; हिमवान् धर्मे स्थितः त्रैलोक्यहिताय तां ददाति, देवाश्च कृतार्थाः प्रतियान्ति। उमा तु घोरं तपः कृत्वा रुद्रेण सह विवाहं प्राप्नोति। एवं गङ्गा दिव्यापापहरिणी स्वर्गारोहिणी च इति विश्वामित्रः समापयति।
Sarga 36
बालकाण्ड सर्ग ३६ — गङ्गा-प्रभवप्रश्नः, शिवतेजोधारणं, कार्त्तिकेय-जन्म, उमाशापः
रामलक्ष्मणौ विश्वामित्रस्य कथां श्रुत्वा तां प्रशंस्य, गङ्गा कुतः ‘त्रिपथगा’ इति विख्याता, केन च कर्मणा सा पवित्रताṃ प्राप्तेति विस्तरेण पृच्छतः। विश्वामित्रोऽपि शिवोमयोः कारणकथां प्रवर्तयति। शिवस्योमया सह संयोगः शतं दिव्यवर्षाणि सन्तत्यभावेन प्रवर्तते। तदा ब्रह्मणा पुरस्कृताः देवाः शङ्कन्ते—यदि शिवतेजसः पुत्रः जायेत, तस्य प्रभावो लोकान् न सह्येत इति। ते शिवं प्रार्थयन्ते यत् त्रैलोक्यहिताय तद् तेजो निगृह्य धारयतु। शिवः सम्मन्यते, किन्तु पृच्छति—विसृष्टं तेजः कः धारयिष्यति? देवाः धरां पात्रं निर्दिशन्ति। शिवः तेजो धरायां विसृजति; वायुसहायेन अग्निः तद् आदाय वहति। तेन श्वेतपर्वतः, दीप्तं च शरवणवनं निष्पद्यते, तत्र वह्निजातः महाबलः कार्त्तिकेयः प्रादुर्भवति। देवर्षयः शिवोमयोः पूजां कुर्वन्ति; उमा तु विघ्नितत्वात् क्रुद्धा देवान् शशाप—युष्माकं पत्न्यः सन्तानहीनाः भविष्यन्ति; धरां च शशाप—सा बहुरूपा बह्वधिपतिका च भविष्यति, पुत्रप्रसवसुखवर्जिता। इत्युक्त्वा विश्वामित्रः ‘पर्वतनन्दिनी’-प्रसङ्गस्य समाप्तिं दर्शयन्, अनन्तरं गङ्गाजननकथां वक्तुम् उपक्रमते।
Sarga 37
कुमारसम्भवः—गङ्गायां तेजोनिक्षेपः (The Birth of Kumāra/Skanda and the Deposition of Śiva’s Energy through Gaṅgā)
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रो रामाय पुरावृत्तं निवेदयति। उमायाः अव्यभिचारिण्या वाचा देवाः स्वपत्नीभ्यः प्रजां न लेभिरे; ततो ब्रह्माणं शरणं जग्मुः—नवीनं सेनापतिं याचमानाः। ब्रह्मा धर्म्यं उपायं न्यवेदयत्—अग्निः ईश्वरस्य तेजः वहित्वा दिव्यायां गङ्गायां पुत्रं जनयिष्यति, एष च उपायः उमायै अपि सम्मतः भविष्यति। ततः देवाः मणिरत्नविभूषितं कैलासं गत्वा अग्निं नियोजयामासुः—शिवतेजः गङ्गायां निक्षेपयितुम्। गङ्गा दिव्यरूपा भूत्वापि वर्धमानं दाहकं तेजो न सोढुं शशाक; अग्नेः आदेशात् सा हिमवतः पार्श्वेषु गर्भं निक्षिप्य स्वप्रवाहैः विससर्ज। पृथिव्याः संस्पर्शात् जातरूपं सुवर्णं चान्ये च धातवोऽभवन्, येन हिमवतः कनकवनस्य कारणं कथ्यते। ततः कुमारः प्रादुर्भूतः; कृतिका धात्र्यः नियुक्ताः, तस्मात् स कार्त्तिकेय इति ख्यातः। गङ्गाप्रवाहात् “स्कन्न” इति हेतोः स्कन्द इति नाम च लभते। सुकुमारदेहोऽपि स्वभाववीर्येण दैत्यगणान् जघान, देवैश्च सेनापतित्वे प्रतिष्ठापितः। अन्ते भक्त्या कार्त्तिकेयस्य नमस्कारेण दीर्घायुः प्रजा च लभ्यते, स्कन्दलोकप्राप्तिश्चेति श्रद्धाप्रत्ययः प्रदर्श्यते।
Sarga 38
सगरस्य पुत्रलाभः — Sagara’s Boons, Progeny, and the Rise of the Sixty Thousand
पूर्ववृत्तं निवेद्य विश्वामित्रो मुनिः प्राचीनमयोध्याधिपं सगरं राजानं कथयति—धर्मात्मानं तथापि पुत्रहीनम्। तस्य द्वे महिष्यौ—विदर्भराजकन्या केशिनी, अरिष्टनेमेः सुता सुमतिश्च, या रूपवती सुपर्णस्य (गरुडस्य) भगिनीति प्रसिद्धा। सगरो राजर्षिः सह महिषीभ्यां हिमवतः भृगुप्रस्रवणे दीर्घं तपश्चचार। तत्र भृगुर्मुनिः प्रसन्नः वरान् ददौ—एकस्या महिष्याः एक एव पुत्रो वंशप्रवर्तकः भविष्यति, अपरस्या षष्टिसहस्रं पुत्राः। उभे वरयोः स्वरूपं ज्ञात्वा विकल्पं वव्रेते; केशिनी वंशधरमेकं पुत्रं जग्राह, सुमती तु बहुपुत्रत्वं वव्रे। कालेन केशिन्याः असमञ्जसः पुत्रो जातः; स तु बालान् सरय्वां क्षिपन् क्रूरकर्मा बभूव, प्रजापीडनात् सगरो नृपो निर्वासयामास। तस्य पुत्रोऽंशुमान् पराक्रमी सर्वप्रियश्च बभूव। सुमत्याः तु कलशोपमं गर्भं प्रसूता; स विदीर्णः षष्टिसहस्रं पुत्रान् जनयामास, ये घृतपूर्णेषु घटेषु पोषिताः यौवनं प्राप्ताः। अन्ते सगरः यज्ञारम्भाय निश्चयं चकार, येन परं वंशयज्ञकथाप्रवाहः प्रवर्तते।
Sarga 39
सगरयज्ञाश्वहरणम् — The Stolen Sacrificial Horse of Sagara
पूर्वकथायाः समाप्तौ रामः प्रसन्नचित्तः सावधानश्च विश्वामित्रं पप्रच्छ—कथं नु पूर्वजैः सगरैः यज्ञः समारब्ध इति विस्तरेण कथ्यताम्। तदा विश्वामित्रः सगरोपाख्यानं प्रववृते—हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये देशे सगरस्य यज्ञकर्म प्रवर्तते स्म, यज्ञाश्वरक्षणार्थं च अंशुमान् नियोजितः। पर्वणि (पूर्णिमान्ते) वासवः इन्द्रः राक्षसरूपं धृत्वा यज्ञीयमश्वं जहार। ऋत्विजः सभायां सगरं प्रति ऊचुः—यज्ञे दोषः स्यात्, तदनिष्टफलप्रदः; अतः शीघ्रमश्वः पुनरानीयतामिति। सगरः दीक्षित एव सन् अंशुमता सह ऋत्विग्भिः परिजनैश्च स्थित्वा, स्वान् षष्टिसहस्रान् पुत्रान् आज्ञापयामास—समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं विचिन्वन्तु, क्रमशः खनन्तु, यावत् अश्वश्च चोरश्च दृश्येते इति। ते राजपुत्राः उत्साहवन्तः वज्रतुल्यनखैः हलैः शूलैश्च महतीं भूमिं विदारयन्तः सर्वत्र खननं चक्रुः। भूमेर्मथनात् घोराः शब्दाः समजायन्त, पातालगताः प्राणिनोऽपि निहताः। ततो देवगन्धर्वासुरनागाः क्षोभिताः ब्रह्माणं शरणं जग्मुः—सगरपुत्राः यज्ञविघ्नकारिणं मन्यमानाः सर्वान् भूतगणान् घ्नन्ति, पृथिवी च सर्वथा विदीर्यते इति न्यवेदयन्।
Sarga 40
सगरपुत्राणां रसातलगमनम् — The Descent of Sagara’s Sons and the Wrath of Kapila
अस्मिन् सर्गे देवाः भयाकुलाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा तान् प्रत्युवाच—एषा पूर्वनियतिः; वसुधा वासुदेवेन कपिलरूपेण धार्यते, तस्मात् सगरपुत्राणां पृथिवीविदारणं च तेषां विनाशश्च अवश्यंभावी, यतः ते कपिलस्यापराधं करिष्यन्ति। अश्वचौरस्य अन्वेषणाय पुनः खननं कर्तव्यमिति सगरं प्रति निर्देशयति। सगरस्य षष्टिसहस्राः पुत्राः रसातलं प्रति अवतरन्तः चतुर्दिग्गजान् पश्यन्ति—पूर्वे विरूपाक्षं, दक्षिणे महापद्मं, पश्चिमे सौमनसं, उत्तरे भद्रं—पर्वतसदृशान् पृथिवीधारकान्। तेषां शिरोविक्षेपात् पुण्यदिनेषु भूकम्पाः जायन्त इति कारणं कथ्यते। तान् सर्वान् पूजयित्वा ते ईशान्यां दिशि खनन्तः कपिलं—सनातनं वासुदेवमेव—तत्रैव च यज्ञाश्वं चरन्तं ददृशुः। कपिलं चौरमिति मन्यमानाः शस्त्रकुदालादिभिः सह धावन्तः तं दोषयन्ति; तेन क्रुद्धेन केवलवाक्येन ते भस्मीकृताः। एवं अयथाज्ञानजनितापराधस्य, यज्ञवेगस्य, सिद्धपुरुषापचारस्य च महाभयं सर्गे प्रतिपाद्यते।
Sarga 41
अंशुमान्—अश्वान्वेषणम्, दिशागजसंवादः, कपिलदाहवृत्तान्तः, गङ्गोपदेशः (Anshuman’s Search for the Horse and the Counsel to Bring Ganga)
अथ सगरो राजा चिरं न दृष्टान् पुत्रान् ज्ञात्वा, पौत्रम् अंशुमन्तं वीर्यविद्यावंशशोभासम्पन्नं समाहूय, यज्ञाश्वहरं चौरं च पुत्रांश्च अन्वेष्टुं नियोजयामास। धनुश्शस्त्राणि गृहीत्वा सत्कृत्य सत्पुरुषान्, यज्ञविघ्नान् निवारयित्वा यज्ञः समापनीय इति च तं उपदिदेश। अंशुमान् तैः पुत्रैः खनितेन भूमिगतमार्गेण गत्वा दिशागजान् लोकपूजितान् ददर्श। तान् प्रदक्षिणीकृत्य विनयेन पप्रच्छ; ते च तस्मै आश्वासं दत्त्वा अश्वसहितो निवर्तिष्यसीति व्याहरन्। ततः सगरपुत्राणां षष्टिसहस्राणि भस्मीभूतानि ददर्श; तेषां विनाशं शुशोच, समीपे च यज्ञाश्वं चरन्तं ददर्श। पिण्डोदकक्रियार्थं जलमन्वेषमाणो जलाभावं प्राप; तदा दिव्यदृष्ट्या गरुडं सुपर्णं वैनतेयं ददर्श। स तस्मै कथयामास—कपिलेन ते दग्धाः, सामान्येनोदकेन तेषां क्रिया न युज्यते; हिमवतः ज्येष्ठा दुहिता गङ्गैव भस्म पावयित्वा स्वर्गं नयितुं समर्थेति। गरुडेन निर्देशितोऽंशुमान् अश्वं नीत्वा शीघ्रं निवृत्तः, सर्वं सगराय न्यवेदयत्; सगरोऽपि कल्पोक्तेन विधिना यज्ञं समापयामास, गङ्गावतरणोपायं तु तदा निश्चेतुं न शशाक। दीर्घकालं राज्यं कृत्वा स स्वर्गं जगाम।
Sarga 42
गङ्गावतरण-प्रार्थना (Bhagīratha’s Petition for the Descent of Gaṅgā)
सर्गेऽस्मिन् सगरपुत्राणां मोक्षार्थं प्रवृत्तो वंशानुक्रम-यज्ञसूत्रः प्रवर्तते। सगरस्य निधनानन्तरं प्रजाः धर्मात्मानम् अंशुमन्तं राजानं कृत्वा स्थापयन्ति। स च पश्चात् दिलीपाय राज्यं न्यस्य हिमवतः पुण्यशिखरे घोरं तपः कृत्वा, कार्यं न निष्पाद्यैव स्वर्गं जगाम। दिलीपः पितृविपत्तिं शोकयन् गङ्गावतरणस्य जलक्रियायाश्च उपायं नाधिगम्य चिन्तापरः स्थितः; तस्य धर्मात्मा पुत्रो भगिरथो जातः। दीर्घकालं यज्ञैः सह राज्यं कृत्वा दिलीपः भगिरथं युवराजं कृत्वा पुण्यबलादिन्द्रलोकं प्रययौ। अपुत्रः सन्नपि भगिरथः प्रजासन्तत्यै पितृमोक्षाय च दृढनिश्चयः, मन्त्रिभ्यः राज्यभारं समर्प्य गोकर्णे पञ्चतपसा दीर्घकालं तपश्चरति—ऊर्ध्वबाहुः, जितेन्द्रियः, मासेनैव आहारं कुर्वन्। तेन तुष्टो ब्रह्मा प्रादुरभवत्। भगिरथः सगरपुत्राणां उद्धारार्थं गङ्गाजलक्रियां च इक्ष्वाकुवंशस्य प्रवाहं च याचते। ब्रह्मा वरं दत्त्वा वदति—गङ्गायाः वेगं धर्तुं केवलं शिवः समर्थः; अतः प्रथमं शङ्करः प्रार्थनीयः। ततः ब्रह्मा देवैः सह स्वधाम प्रत्यगच्छत्।
Sarga 43
गङ्गावतरणम् (The Descent of the Gaṅgā and Bhagiratha’s Fulfilment)
अथ ब्रह्मणि गते भगिरथो गङ्गायाः प्रचण्डवेगं शमयितुं शङ्करस्य प्रसादं प्रार्थयन् संवत्सरमेकं घोरं तपः चकार। एकपादाङ्गुष्ठाग्रस्थितो निश्चलः सन् महादेवमुपतस्थे। तस्य तपसा तुष्टः शम्भुः शैलजाṃ गङ्गां शिरसि धारयितुं प्रतिजग्राह। गङ्गा तु गर्ववती सती शङ्करं जिगीषमाणा पातालं नयितुमिव प्रचचाल; सा तस्य जटाजालान्तरे निबद्धा निश्चेष्टा बभूव। पुनरपि भगिरथेन तपसि कृतवृद्धौ शम्भुना सा बिन्दुशः विसृष्टा; बिन्दुसरः संज्ञां प्राप्य सप्तधा विभक्ता। तिस्रः पूर्वाभिमुख्यः—ह्लादिनी पावनी नलिनी; तिस्रः पश्चिमाभिमुख्यः—सुचक्शुः सीता सिन्धुः; सप्तमी तु भगिरथरथमनुगता। देवर्षिगन्धर्वयक्षसिद्धाः सह जलचरैः फेनप्रकाशैः विद्युत्सदृशदीप्त्या निर्मलप्रभया च तदवतरणं ददृशुः। अनन्तरं गङ्गा जह्नोर्मुनेर्यज्ञं समापतत्; क्रुद्धो जह्नुस्तां पपौ, पश्चात् कर्णाभ्यां विससर्ज, तस्मात्सा ‘जाह्नवी’ इति ख्याता। ततः सा भगिरथमनुगम्य सागरं प्रति गत्वा पातालं प्रविश्य सगरपुत्रभस्मानि प्रक्षाल्य तान् पावयामास, स्वर्गारोहणहेतुं चकार—कर्म, तीर्थजल, मोक्षफलस्य स्पष्टं सम्बन्धं दर्शयन्ती।
Sarga 44
गङ्गावतरण-समापनः (Conclusion of the Descent of Gaṅgā)
अस्य सर्गस्य अन्ते भगीरथः गङ्गां नीत्वा समुद्रं प्रति आगत्य, यत्र सगरपुत्राः भस्मीभूताः पतिताः, तत्र पातालप्रदेशं प्रविशति। गङ्गाजलैः तेषां भस्मनां प्लावने कृते ब्रह्मा प्रादुर्भूय तेषां मोक्षं स्वर्गारोहणं च निश्चिनोति, पितृमोक्षस्य दैवीयसमन्वयेन कर्मफलसिद्धिं च प्रकाशयति। ब्रह्मा गङ्गां ‘भागीरथी’ ‘त्रिपथगा’ इति च नामभिः प्रतिष्ठापयति—लोकपावनीं दिव्यां च, भगीरथव्रतस्मृत्या लोके प्रसिद्धां। स भगीरथं सर्वेषां पितॄणां सलिलक्रियां सम्यक् पूरयितुम् आदेशयति, तथा सगरस्यांशुमतो दिलीपस्य च पूर्वं असिद्धं व्रतं भगीरथेन सिद्धमिति विशेषेण दर्शयति। भगीरथस्य सत्यप्रतिज्ञापरिपूर्तिं ब्रह्मा प्रशंसन् कीर्तिलाभं ‘धर्मे महत् पदम्’ च प्रतिपादयति, गङ्गास्नानादिना शुद्धिं च उपदिशति। ततः ब्रह्मा स्वर्गं प्रतिनिवर्तते; भगीरथोऽपि विधिवत् उदकक्रियाः कृत्वा शुद्धः स्वनगरीं प्रत्यागत्य कृतार्थः राज्यं शशास, प्रजाश्च शोकचिन्ताविमुक्ताः प्रमुदिताः। अन्ते फलश्रुतिः—एतद् गङ्गावतरणसमापनं पुण्यं श्रुत्वा वा पठित्वा वा पुण्यं, श्रीः, आयुः, प्रजालाभः, देवपितृतोषः, पापनाशश्च भवतीति।
Sarga 45
विशालानगरीप्रवेशः — Entry toward Viśālā and the Indra–Kṣīrodamathana Legend
अथ पञ्चचत्वारिंशे सर्गे विश्वामित्रस्य पूर्वकथाश्रवणेन (विशेषतः गङ्गावतरणवृत्तेन) विस्मितो रामः रात्रिं तदनुस्मरणपरायणः समतीत्य प्रभाते विनयेन मुनिमुपसृत्य निवेदयति—ध्यानरसात् सा रात्रिः क्षणमिव व्यतीता इति। ततः सर्वे पुण्यर्षिसम्बद्धेन नौकया त्रिपथगा गङ्गां तीर्त्वा उत्तरतीरं प्राप्य तपस्विगणान् पूजयन्ति, दिव्यसदृशीं विशालानगरीं च पश्यन्ति। तदा रामः कृताञ्जलिः विशालायाः राजवंशं नगरोत्पत्तिं च पृच्छति। विश्वामित्रोऽपि शक्रप्रधानां पुराकथां प्रवर्तयति—देवदानवपुत्रैः अमृतलाभाय क्षीरोदस्य मन्थननिश्चयः, मन्दरस्य मन्थनदण्डत्वं वासुकिनागस्य रज्जुत्वं च। मन्थनाद् उत्पन्नं हालाहलं विषं दृष्ट्वा देवैः रुद्रशङ्करं शरणं गतम्; हरिणा उपदेशितः शिवो विषं जग्राह, विष्णुश्च कूर्मरूपेण मन्दरं धारयामास। अनन्तरं धन्वन्तरिः, अप्सरसः, वारुणी, उच्चैःश्रवाः, कौस्तुभमणिः, अन्ते च अमृतं समुत्पन्नम्। ततः देवासुरयोर्युद्धे विष्णोः मोहिनीरूपप्रयोगेन देवाः अमृतं प्राप्य शक्रः स्वराज्यं दृढीकृतवान्। एवं गङ्गातीरे विशालाप्रवेशः पुरावृत्तेन सह संयोज्य, प्रश्नोत्तररूपेण धर्मोपदेशपरं कथनं सर्गे प्रतिपाद्यते।
Sarga 46
दितितपः-शक्रपरिचर्या-गर्भभेदः (Diti’s Penance, Indra’s Service, and the Severing of the Embryo)
अस्मिन् षट्चत्वारिंशे सर्गे दितेः शोकः संकल्पश्च देवादसुरधर्मयोः सूक्ष्मं संघर्षं प्रकाशयतः। देवैः पुत्रहतेषु सा मरीचिसुतं कश्यपं पतिं शरणं गत्वा, इन्द्रवधसमर्थं पुत्रं याचते; तस्य जन्मार्थं घोरं तपः करिष्यामीति प्रतिजानीते, अनुमतिं च प्रार्थयते। कश्यपः शर्तेन वरं ददाति—सहस्रवर्षपर्यन्तं शौचसंयमपरिपालनात् त्रैलोक्याधिपतिः पुत्रो भविष्यतीति। ततः सा कुशप्लवने महातपः समारभते। इन्द्रः भाविनं भयमवगम्य प्रत्यक्षवैरं न कृत्वा सेवामार्गं गृह्णाति—अग्निकुशोदकफलमूलादीनि समुपहरति, श्रमं च तस्या उपशमयति। समाप्तेः पूर्वं दशवर्षेषु दितिः प्रसन्ना इन्द्रं प्रति वदति—त्वं भ्रातरं प्राप्स्यसि, जयफलभागी च भविष्यसीति। मध्याह्ने तु सा अशुचिस्थित्या शिरसि पादौ कृत्वा सुप्ता; तस्यां प्रमादे इन्द्रः गर्भं प्रविश्य सप्तधा भ्रूणं भिनत्ति, “मा रुदः” इति पुनःपुनरुक्त्या मरुतां नामनिबन्धनं दर्शयन्। दितिरुत्थाय वधं निषेधति; इन्द्रः निवर्त्य स्वकृतं निवेद्य क्षमां याचते, अशौचदोषेण अवसरः प्राप्त इति हेतुमपि कथयति। एवं तपः शौचेन सह अवश्यं रक्षितव्यमिति, अल्पोऽपि नियमभङ्गः महतां लोकव्यवस्थां परिवर्तयितुं शक्नोतीति च सर्गो धर्मार्थं प्रतिपादयति।
Sarga 47
दितेर्गर्भभङ्गो मरुत्प्रतिष्ठा च (Diti’s Severed Embryo and the स्थापना of the Maruts; Viśālā-nagara Lineage)
अस्मिन् सप्तचत्वारिंशे सर्गे दैवकथां देशवंशकथां च समन्वय्य पवित्रभूगोलः स्मृतौ प्रतिष्ठाप्यते। दितिः स्वगर्भस्य सप्तधा छिन्नत्वं शोकाकुला सती अजेयम् इन्द्रं प्रति विनयेन भाषते—दोषं न तस्मिन् न्यस्य, स्वस्यैव प्रमादं कारणं मन्यते। ततः सा हानिं लोकहितकार्ये परिणमयितुं याचते यत् तानि सप्त खण्डानि ‘मरुतः’ स्युः—वायोर्विभागेषु दिक्षु च रक्षणार्थं दिव्याः। इन्द्रः अञ्जलिं बद्ध्वा तदनुज्ञां ददाति, तेषां लोकान्तरगमनं दिग्व्याप्तिं च प्रतिजानाति; माता पुत्राश्च कृतार्थाः स्वर्गं यान्तीति कथ्यते। अनन्तरं स्थाननिर्देशः क्रियते—यत्र पुरा इन्द्रः अवसत् स देशः निर्दिश्यते। इक्ष्वाकोर् धर्मात्मजः विशालः (अलम्बुषायाः पुत्रः) वैशालीं पुरीं निर्ममेति; तस्य वंशे हेमचन्द्रः, सुचन्द्रः, धूम्राश्वः, सञ्जयः, सहदेवः, कुशाश्वः, सोमदत्तः, ककुत्स्थश्च क्रमशः राजानः, अन्ते वर्तमानः सुमतिरिति। ततः अतिथिसत्कारविधानं, रात्रौ निवासः, जनकदर्शनाय अग्रिमसंकेतश्च; सुमतिः स्वयम् आगत्य विश्वामित्रं प्रत्युद्गम्य मुनिदर्शनं स्वभाग्यं मन्यते।
Sarga 48
अहल्याशापवर्णनम् (The Account of Ahalyā’s Curse and the Deserted Hermitage near Mithilā)
अस्मिन् सर्गे रामलक्ष्मणौ मिथिलां प्रति प्रयान्तौ यज्ञीयातिथिसत्कारस्य पुण्यदेशवर्णनस्य च मध्ये प्रतिष्ठाप्येते। परस्परं कुशलप्रश्नानन्तरं सुमतिराजः तौ विशिष्टातिथी इव पूजयित्वा एकरात्रिं निवासयति; ततः ते जनकस्य पुण्यां पुरीं प्रति प्रयान्ति, यां समागताः ऋषयः श्रद्धया प्रशंसन्ति। मिथिलासमीपे रामः प्राचीनं रमणीयं तु निर्जनमाश्रमं दृष्ट्वा तस्य वृत्तान्तं विश्वामित्रं पृच्छति। विश्वामित्रः कथयति—एष गौतममहर्षेः आश्रमः, देवैरपि पूजितस्य; तत्र गौतमोऽहल्या च बहूनि वर्षाणि तपश्चर्यां चक्रतुः। इन्द्रः अवसरं लब्ध्वा गौतमवेषधारी भूत्वा संगमं याचते; अहल्या इन्द्रं ज्ञात्वापि कौतूहलवशात् प्रवृत्त्या च अनुमन्यते। गौतमः तपोदीप्त्या समागत्य इन्द्रस्य भयावस्थां प्रकाशयति; स इन्द्रं वीर्यनाशेन शशाप, अहल्यां च दीर्घकालं अदृश्यतया आश्रमे वायुभक्षणां भस्मशय्यां च कृत्वा प्रायश्चित्तं कर्तुं न्ययोजयत्। शापे च धर्म्यः परिहारः निर्दिष्टः—यदा रामः वनं प्रविश्य तस्या आतिथ्यं गृह्णाति तदा सा शुद्धा पुनः स्वस्वरूपं प्राप्स्यति। ततः गौतमः हिमवतं प्रति तपसे जगाम; स आश्रमः अपराध-प्रायश्चित्त-प्रायशुद्धीनां स्मारकस्थानं बभूव।
Sarga 49
अहल्याशापमोक्षः — The Release of Ahalya and Indra’s Restoration
अस्मिन् सर्गे दैवयज्ञकथानकं धर्मपुनर्स्थापनवृत्तान्तेन सह संयोज्यते। गौतमस्य तपोविघ्नकरणात् परदाराभिगमनाच्च शापदग्धो देवराज इन्द्रः स्वदुःखं विलप्य देवान्, अग्रतः पावकं कृत्वा, प्रतिकारोपायं याचते। तदा अग्नेः आदेशात् पितृदेवाः मेषस्य वृषणौ छित्त्वा इन्द्रे प्रत्यारोपयन्ति; तेन यज्ञपरम्परायां वृषणच्छिन्नमेषोऽपि हविर्भागे ग्राह्य इति नियमः प्रवर्तते। अनन्तरं विश्वामित्रो रामं गौतमाश्रमं प्रवेष्टुं नियुङ्क्ते—रामागमनपर्यन्तं शापेन तिरोहिता अहल्या तेनैव मोक्षं प्राप्स्यतीति। विश्वामित्रेण नीतौ रामलक्ष्मणौ अहल्यां ददृशतुः; सा धूमावृतचन्द्रप्रभेव, सूर्यतेजसि समा च, तपसा शुद्धदीप्त्या विराजमाना वर्ण्यते। शापकाले समाप्ते भ्रातरौ तस्याः पादौ स्पृशतः; सा पाद्यार्घ्यादिभिः सत्कारं कृत्वा आतिथ्यं निर्वहति, ततः पुष्पवृष्टिः, दुन्दुभिनिनादः, गन्धर्वाप्सरसां गीतनृत्यादि दिव्यसमुत्सवः प्रवर्तते। गौतमोऽपि अहल्यया सह पुनः संयोगं प्राप्य रामं पूजयति, तपश्चर्यां च पुनरारभते। ततः रामो मिथिलां प्रति प्रस्थितः।
Sarga 50
यज्ञवाटप्रवेशः जनक-विश्वामित्रसंवादश्च (Arrival at the Sacrificial Ground and Janaka’s Reception)
मिथिलायां यज्ञवाटेऽस्मिन् सर्गे औपचारिकः सत्कारक्रमो निरूप्यते। विश्वामित्रो मुनिः पुरतः कृत्वा रामलक्ष्मणौ ईशानदिशं प्रययतुः, यज्ञपरिसरं च प्राप्तवन्तौ। तत्र बहून् वेदविदो ब्राह्मणान्, तपोवनकुटीराः, शकटैः पूर्णानि शिविराणि च दृष्ट्वा रामो निवासयोग्यं स्थानं याचते; विश्वामित्रः जलसमीपे शान्तं देशं न्यवेशयत्। विश्वामित्रागमनं श्रुत्वा जनकराजः शीघ्रं शतानन्दपुरोहितेन सह प्रत्युद्ययौ; ऋत्विजश्च मन्त्रैः सह अर्घ्यं समर्पयन्ति। परस्परं कुशलप्रश्नानन्तरं यज्ञस्य प्रवृत्तिं च पृष्ट्वा, पदानुसारं आसनव्यवस्था क्रियते। जनकः विश्वामित्रस्य सन्निधानेन यज्ञं सफलं मन्यते, द्वादशाहशेषं निवेदयति, देवतानां स्वभागग्रहणाय आगमनं च प्रतीक्षते। ततः स श्रद्धया कुतूहलेन च तौ तेजस्विनौ युवानौ—सशस्त्रौ, समविभक्तलक्षणौ, दिव्यसन्निभौ—कौ इति पृच्छति। विश्वामित्रः तौ दशरथस्य पुत्रौ इति परिचिनोति, सिद्धाश्रमवासं, राक्षसवधं, विशालादर्शनं, अहल्यादर्शनं गौतमसमागमं च, तथा शिवधनुर्महत्त्वं द्रष्टुं तयोः प्रयोजनं संक्षेपेण निवेद्य मौनं गच्छति; एवं राजसभायां यज्ञवाटे च विधिपूर्वकः दृश्यः समाप्यते।
Sarga 51
शतानन्दोपदेशः — Śatānanda’s Welcome to Rāma and the Prelude to Viśvāmitra’s History
अस्य सर्गस्य मध्ये आश्रमपरिसरे संवादः प्रवर्तते, यत्र आतिथ्यधर्मः, अहल्यायाः पुनरुद्धारः, वंशकथनं च शिक्षारूपेण संयोज्यते। गौतमस्य ज्येष्ठपुत्रः शतानन्दः तपसा दीप्तिमान्, विश्वामित्रं श्रुत्वा रामं च दृष्ट्वा हर्षविस्मयाभ्यां समन्वितः। स विश्वामित्रं पप्रच्छ—किं रामाय अहल्या दर्शिता, किं सा वन्यहविर्भिः सत्कारं चकार, किं इन्द्रकृतदोषसम्बद्धं पुरावृत्तं रामाय कथितम्, किं च रामसन्निधानेन गौतमेन सह तस्या पुनर्मिलनं जातम् इति। विश्वामित्रः प्रत्युवाच—यत् कर्तव्यं तन्न किञ्चिदपि व्यतिक्रान्तम्; अहल्या गौतमेन सह पुनः संयोगं प्राप्ता, यथा रेणुका जमदग्निना सह। ततः शतानन्दः रामं विधिवत् स्वागतम् अकरोत्, विश्वामित्रं च अचिन्त्यकर्माणं ब्रह्मर्षिं स्तुत्वा रामस्य रक्षकत्वेन निरूपयामास, येन रामयात्रा तपस्विनां प्रमाणितमार्गदर्शने प्रतिष्ठिता। अनन्तरं सर्गः इतिहासरूपेण प्रवर्तते—विश्वामित्रस्य पूर्वं राजत्वं, धर्मेण राज्यपालनं, तथा कुशात् कुशनाभः, तस्मात् गाधिः, तस्मादेव विश्वामित्र इति वंशपरम्परा। उपसंहारे वसिष्ठाश्रमस्य रम्यं वर्णनं दृश्यते—द्वितीयं ब्रह्मलोकमिव, सिद्धैः चारणैः देवरषिभिः ब्रह्मर्षिभिश्च समाकीर्णम्; केचित् जलाहाराः, केचित् वायुभक्षाः, केचित् पर्णफलमूलजीविनः इत्यादि विविधतपश्चर्याभिः शोभितम्, येन वसिष्ठ–विश्वामित्रयोः आगामिसंवादस्य भूमिका रच्यते।
Sarga 52
वसिष्ठ-आतिथ्यं (Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu)
अस्मिन् द्विपञ्चाशत्तमे सर्गे राजशक्तेः तपोबलस्य च ātithya-नियमेन सह औचित्यपूर्णः समागमः प्रदर्श्यते। महाबलः पराक्रमी च विश्वामित्रः हर्षप्रकाशेन वसिष्ठाश्रमं गत्वा सादरं प्रणमति। वसिष्ठोऽपि तं सत्कृत्य आसनं दत्त्वा वन्यफलमूलादिभिः यथोचितं आतिथ्यं करोति। ततः परस्परं कुशलप्रश्नाः प्रवर्तन्ते—तपसि, अग्निहोत्रे, शिष्येषु, आश्रमवृक्षेषु च; अनन्तरं वसिष्ठः राजानं रājadharma-पर्यालोचनया पृच्छति—प्रजासु, भृत्येषु, कोशे, बले, मित्रेषु, दायादेषु च कुशलं किमिति। दीर्घे सौहार्दसंवादे समाप्ते वसिष्ठः राज्ञे ससैन्याय विस्तीर्णतरं सत्कारं कर्तुमिच्छति। विश्वामित्रः प्रथमं निवारयति—फलमूलानि गुरुदर्शनं च पर्याप्तमिति; किन्तु वसिष्ठः पुनःपुनराग्रहेण तं स्वीकर्तुं प्रेरयति। स्वीकृते सति वसिष्ठः चित्रवर्णां शबालां कामधेनुं समाहूय आज्ञापयति—षड्रससम्पन्नानि बहूनि भक्ष्यभोज्यानि, पेयानि, खाद्यानि, लेह्यानि, चोष्यानि च, राज्ञे ससैन्याय निष्पादयितुमिति; एवं आश्रमसमृद्धिः, तपःशक्तिः, अतिथिपूजनस्य धर्मार्थश्च प्रकाश्यते।
Sarga 53
शबलाप्रार्थना–वसिष्ठप्रतिज्ञा (The Request for Śabalā and Vasiṣṭha’s Refusal)
अस्मिन् त्रिपञ्चाशत्तमे सर्गे वसिष्ठस्य शबलानाम्नी कामधेन्वाः सहाय्येन कृतातिथ्यं दृष्ट्वा विश्वामित्रोऽतिसन्तुष्टः प्रशंसां कृत्वा राज्ञः “रत्नेषु” अधिकारमिति मन्यमानः तां शबलां याचते। स प्रथमं लक्षं गवां दातुमिच्छति, ततः क्रमशः चतुर्दशसहस्राणि सुवर्णभूषितगजान्, अष्टशतानि सुवर्णरथान् श्वेताश्वचतुष्टययुक्तान्, एकादशसहस्राणि कुलीनाश्वान्, अन्ते च कोटिं वत्सतरुणीगवां च अनन्तानि रत्नानि सुवर्णं च प्रतिजानाति। वसिष्ठस्तु पुनःपुनः प्रत्याख्याय वदति—शबला मम रत्नं धनं च प्राणाश्च; सा धर्मात्मनः कीर्तिरिव न कदाचिद्वियुज्यते। यज्ञाधीनतां च दर्शयति—हव्यकव्यप्रदानं, अग्निहोत्रपालनं, बलिहोमौ, स्वाहावाषट्कारसिद्धिः, विद्याशाखानां च प्रवृत्तिः शबलामूलकमेव इति। एवं धर्माधिष्ठितस्य ब्रह्मर्षेः स्वातन्त्र्यं तथा पवित्रसाधनानामविक्रेयत्वं प्रतिपाद्यते। अन्ते विश्वामित्रः क्षोभं गच्छति; राजसत्तायाः अर्थबलप्राप्तेः तपोयज्ञाधिकारस्य च धर्मबलाधिष्ठितस्य मध्ये नैतिकसंघर्षः प्रकटो भवति।
Sarga 54
शबलाहरणम् — The Attempted Seizure of Sabalā (Kāmadhenu) and the Triumph of Brahmic Power
अस्मिन् सर्गे क्षात्रबलस्य ब्रह्मबलस्य च न्याय्याध्यात्मिकः संघर्षः प्रदर्श्यते। वसिष्ठो यदा कामधेनुं शबलां (सबलां) दातुं नाङ्गीकरोति, तदा विश्वामित्रः राजबलात् तामाकृष्य नेतुमुद्यतः। शबला दुःखिता ‘किं मां त्यक्तवान् गुरुः?’ इति चिन्तयित्वा राजसेवकैः बद्धा सती तेषां बन्धनं छित्त्वा वसिष्ठमेव शरणं याचते। वसिष्ठः तां न त्यक्तवानिति स्पष्टीकरोति; राज्ञा तु बलात् हरणं क्रियते इति वदन्, विश्वामित्रस्य राज्यम् अक्षौहिणीबलं च लौकिकमहत्त्वेन स्वीकरोति, परं ततोऽपि परं ब्रह्मबलं सूचयति। शबला तत्त्वतः प्रतिपादयति—ब्राह्मणबलं क्षत्रियबलात् श्रेष्ठं, दैवं चापरिमेयम् इति। वसिष्ठस्य आज्ञया सा स्वहुम्भाशब्दात् पप्लवान् जनयति, ये विश्वामित्रस्य सेनां विद्रावयन्ति; तेषु निहतेषु शका यवनैः सहोत्पन्नाः शेषं बलं दहन्ति। विश्वामित्रोऽपि अस्त्राणि प्रक्षिप्य तान् निर्मितसैन्यान् विक्षिपति। एवं राजबलं, अद्भुतसृष्टिबलं, मन्त्रास्त्रबलं चेति शक्तिस्तराणि निरूप्य, विश्वामित्रस्य ब्रह्मर्षित्वप्राप्त्यर्थं दृढसंकल्पोऽभिवर्ध्यते।
Sarga 55
कामधेनुसैन्यप्रादुर्भावः — Kamadhenu’s Forces, Visvamitra’s Austerities, and Vasishta’s Wrath
अथ क्षात्रबलस्य ब्रह्मतेजसा सह सङ्घर्षोऽधिकतरं प्रववृते। विश्वामित्रस्य सैन्यं दिव्यास्त्रैः पराजितं दृष्ट्वा वसिष्ठः कामधेनुमादिदेश—योगबलात् नूतनानि सैन्यानि सृजस्वेति। तस्याः शरीरात् शब्दाच्च नानाविधा गणाः प्रादुर्भूताḥ, तैश्च विश्वामित्रस्य बलं शीघ्रमेव विनाशितम्। क्रुद्धा विश्वामित्रस्य पुत्राः शस्त्रपाणयः वसिष्ठमभ्यधावन्; किन्तु महर्षेर्हुङ्कारमात्रेण ते भस्मसात्कृताः। पुत्रशोकाकुलः स राजा क्षात्रधर्मेण शेषं पुत्रं राज्ये निवेश्य हिमवत्पार्श्वे तपः समारभत, महादेवप्रसादनार्थम्। शङ्करः प्रसन्नो वरदः प्रादुरभवत्; विश्वामित्रो धनुर्वेदस्य साङ्गोपाङ्गरहस्यस्य तथा सर्वेषां दिव्यानाममानुषाणां चास्त्राणां ज्ञानं याचितवान्, तानि च लब्धवान्। वरलाभेन गर्वितः स वसिष्ठं जितमिव मन्यमानः पुनराश्रमं प्रत्यागत्यास्त्राणि मुमोच, येन तपोवनं दग्धमिवाभवत्। मुनयः शिष्याः पशवः पक्षिणश्च पलायन्ते स्म; वसिष्ठस्तान् आश्वास्य क्रोधसमन्वितः विश्वामित्रस्य दुष्कृत्यं निन्दन् दण्डमुद्यम्य द्वितीययमदण्डमिव स्थितः, अहङ्कारहिंसायाः विरुद्धं ब्रह्मतेजसः प्रचण्डप्रवृत्तिं सूचयन्।
Sarga 56
बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः (Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons)
अस्य सर्गस्य मध्ये क्षत्रियबलस्य शस्त्रास्त्रप्रभावः ब्राह्मणतेजसा सह समरूपेण प्रतिपाद्यते। वसिष्ठेनोक्तः महाबलः विश्वामित्रोऽग्नेयास्त्रं समुत्क्षिप्य प्रहर्तुमाज्ञापयति; वसिष्ठस्तु स्वब्रह्मदण्डेन तदस्त्रं शमयति, तेजसां मध्ये ब्राह्मणतेजसः श्रेष्ठतां दर्शयन्। ततः विश्वामित्रो वरुणरौद्रेन्द्रपाशुपतादीनि, तथा मोहनस्वापनधर्मचक्रविष्णुचक्रादीनि बहूनि विशिष्टास्त्राणि क्रमशः प्रयुङ्क्ते; तैः त्रैलोक्यं भयङ्करं दृश्यं जातम्। ब्रह्मणः पुत्र इति प्रसिद्धो वसिष्ठः स्वदण्डेन तान्यस्त्राणि ‘ग्रसति’ इव निवारयति; अन्ते विश्वामित्रो ब्रह्मास्त्रमपि मुमोच, येन त्रयो लोकाः ससुरासुरगन्धर्वनागाः सत्रस्ताः। वसिष्ठो ब्राह्मणेन तेजसा ब्रह्मास्त्रमपि उपसंहरति; तदा स रोषरूपं धारयन् रोमकूपेभ्यः ज्वालाः सृजति। ऋषयः तं स्तुत्वा लोकहिताय निग्रहं याचन्ति। अन्ते विश्वामित्रः पराजितः सन् ‘ब्राह्मणतेजः क्षत्रियबलात् परम्’ इति निश्चित्य, ब्रह्मत्वप्राप्तये महत्तपः कर्तुं संकल्पं करोति।
Sarga 57
विश्वामित्रस्य दक्षिणतपः तथा त्रिशङ्कोः स्वशरीरेण स्वर्गगमनाभिलाषः (Visvamitra’s Southern Austerity and Trisanku’s Bodily Ascent Aspiration)
अथ विश्वामित्रः पूर्वापमानं वसिष्ठेन सह जातं वैरं च स्मृत्वा मुख्यया महिष्याऽन्वितः दक्षिणां दिशं जगाम। तत्र फलमूलाशनः, जितेन्द्रियः, घोरं तपः समारभत। सहस्रवर्षपर्यन्तं तपसि स्थिते तस्मिन् ब्रह्मा प्रादुरभूय केवलं ‘राजर्षिः’ इति तमभ्यनन्दत; तेन विश्वामित्रस्य असन्तोषः प्रववृधे, स च परं पदं प्रार्थयन् भूयः कठोरतरं तपः चकार। तस्मिन्नेव काले इक्ष्वाकुवंशीयः सत्यवादी जितेन्द्रियश्च त्रिशङ्कुः अद्भुतं संकल्पं चकार—स्वशरीरेणैव स्वर्गं गन्तुम् इति। महायज्ञेन तद् साधयितुम् इच्छन् स वसिष्ठं याचितवान्; वसिष्ठस्तु ‘अशक्यमेतत्’ इति निराकरोत्। ततः त्रिशङ्कुः दक्षिणदेशे वसिष्ठस्य शतं तपस्विपुत्रान् प्रणिपत्य शरणं जगाम, यज्ञस्य ऋत्विजो भवितुं स्वशरीरस्वर्गगमनसिद्ध्यर्थं च प्रार्थयामास। एवं तपोबलं, यज्ञाधिकारः, धर्मसम्मताभिलाषस्य च सीमा इति विषयाः अस्मिन् सर्गे समन्विताः प्रदर्श्यन्ते।
Sarga 58
त्रिशङ्कुशापः — Trishanku’s Curse and Appeal to Viśvāmitra
अस्मिन् अष्टपञ्चाशत्तमे सर्गे यज्ञाधिकारस्य गुरुपरम्परायाश्च मर्यादा, तथा नियुक्ताचार्यं परित्यज्य अन्योपायान्वेषणस्य दोषः, इति धर्मविचारः सुसंहतः प्रदर्श्यते। त्रिशङ्कुराजः देहेनैव स्वर्गारोहणकामनया वसिष्ठं याचते; वसिष्ठस्तु तां कामनां नानुमन्यते। ततः स राजा वसिष्ठस्य शतं पुत्रान् उपगम्य प्रार्थयते; ते सत्यनिष्ठं गुरुमतिक्रम्य उपायान्तरं चिन्तयन्तं राजानं परुषैर्वाक्यैर्निन्दन्ति, इक्ष्वाकुवंशस्य पुरोहितपरम्परायाश्च अवमानं मन्यन्ते। राजा “अन्यं उपायं करिष्ये” इति निश्चयं व्यक्तयति; तदा क्रुद्धाः ते पुत्राः तं चाण्डालत्वेन शपन्ति। शापः क्षणेनैव फलति—रात्रौ तस्य देहे चिह्नानि जातानि, समाजे च बहिष्कारः; अमात्याः प्रजाश्च अनुयायिनश्च तं परित्यज्य पलायन्ते। एकाकी दुःखितः त्रिशङ्कुः विश्वामित्रं शरणं गच्छति; स करुणया तं पृच्छति—किमर्थं एषा विकृतिः जाता इति। त्रिशङ्कुः स्वव्रतसदृशं संकल्पं निवेदयति—देहेन स्वर्गं गन्तुम्; स्वयज्ञकृत्यं धर्मेण राज्यपालनं सत्यव्रतता च कथयति, तथा दैवेन स्वपुण्यं हतं मन्यते। स विश्वामित्रं याचते—पुरुषप्रयत्नेन दैवं प्रतिहन्तुं, इति; एवं सर्गे धर्माधिकारः, शापस्य प्रभावः, गुरुवचनस्य मर्यादा, तथा पुरुषार्थदैवयोः संघर्षः इति विषयाः प्रकाश्यन्ते।
Sarga 59
विश्वामित्रस्य शरणागति-प्रशंसा तथा वासिष्ठपुत्र-शापः (Visvamitra grants refuge; the curse upon Vasishta’s sons)
अस्मिन् सर्गे शरणागतेः धर्मः, यज्ञविधिः, तपस्विवाक्यस्य दण्डशक्तिश्च सुसंहत्या निरूप्यते। शापेन चाण्डालरूपं प्राप्तं राजानं दृष्ट्वा विश्वामित्रो दयया समाश्वासयति, तस्य दुःखस्य सत्यतां प्रतिपादयन् स्पष्टं शरणं ददाति। ततः स शिष्यान् आज्ञापयति—आगामिनि यज्ञे सहायार्थं बहून् ऋषीन् ब्रह्मवादिनश्च समाह्वयन्तु, मम आज्ञायां यः कश्चिदवमानं करोति तदपि यथावत् निवेदयन्तु इति। शिष्याः प्रत्यागत्य निवेदयन्ति—नानादेशेभ्यः ब्राह्मणाः समागताः, महोदयस्य तु विशेषो विघ्नो वा जातः। ते च वसिष्ठस्य शतपुत्राणां क्रुद्धवचनानि कथयन्ति—क्षत्रियस्य याजकत्वं कथं, विशेषतः चाण्डालस्य यज्ञे; तादृशयजमानसम्बद्धं हविः भुञ्जानानां किम् अनिष्टं न स्यात् इति। तदाकर्ण्य विश्वामित्रः कोपेन शापं ददाति—तेऽपराधिनः हीनयोनिषु पतन्तु, दारुणजीविकां च प्राप्नुवन्तु; महोदयश्च दीर्घकालं निषादत्वेन दुःखितं जीवनं यापयत्विति। अन्ते ऋषिसभायां स मौनं जगाम, धर्ममर्यादां तपस्विनिन्दायाश्च भयङ्करं फलम् उपदर्शयन्।
Sarga 60
त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम् — Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations
अस्मिन् षष्टितमे सर्गे विश्वामित्रस्य तपोबलं तथा त्रिशङ्कोः सशरीरं स्वर्गारोहणाभिलाषः, तस्य च धर्माधर्मविवादः सुसूक्ष्मतया निरूप्यते। पूर्वं वसिष्ठकुलेन सह वैरं स्मार्यते। ततः विश्वामित्रो यज्ञं प्रवर्त्य देवान् हविर्भागायाह्वयति; ते तु नोपतिष्ठन्ते। तदा स ऋषिः स्वप्रतिज्ञाबलेन यज्ञशक्तिं त्रिशङ्कोः पक्षे नियोज्य तं सशरीरं स्वर्गं गन्तुमाज्ञापयति। इन्द्रस्तु गुरोः शापेन दूषितमिति त्रिशङ्कुं नाभ्यनुजानाति, शिरोऽधोमुखं पतितुमाज्ञापयति। पतनकाले त्रिशङ्कुः विश्वामित्रं शरणं याचते; स तं मध्ये पतनं निरोध्य क्रुद्धः दक्षिणदिशि नवान् सप्तर्षीन्, तारागणमालाश्च सृजति, नवेन्द्रसृष्टिमपि प्रतिजानाति। ततो ऋषयः सुरासुराश्च भयाकुलाः समागत्य सन्धिं कुर्वन्ति—त्रिशङ्कुः विश्वामित्रनिर्मिते दिव्यप्रदेशे प्रकाशमानः, किंतु विपरीतस्थितः, मध्ये निलम्बितो भविष्यति; निर्मिताश्च तारकाः यावद्भुवनस्थितिः तावदवस्थास्यन्ति। एवं गुरोः शापः, देवानां द्वारपालनं, ऋषेः सत्यप्रतिज्ञाबलञ्च—एतेषां मध्ये धर्मसङ्कटं सर्गे दर्श्यते।
Sarga 61
शुनःशेफविक्रयः — The Sale of Śunaḥśepa for the Sacrifice
अस्मिन् सर्गे तपोवन-परिवर्तनं राजयज्ञ-संकटं च समन्वितं दृश्यते। वनस्थ-मुनयः अन्यत्र गच्छन्त इति दृष्ट्वा विश्वामित्रः दक्षिणदिशि विघ्नकरं देशं परिहरन् सर्वान् पश्चिमदिशि विस्तीर्णे पुष्करे नयति, तत्र तीव्रतपसे योग्यं परमं तपोवनं निश्चित्य निवसति। अथ अयोध्याधिपः अम्बरीषः यज्ञमारभते; किन्तु इन्द्रः नियोजितं पशुं अपहरति, तेन यज्ञस्य सिद्धिः संदेहं गच्छति। ऋत्विजः तद् राजदोषजन्यं मन्वानः शीघ्रं प्रतिस्थापनं—पशुं वा नरं वा—आनयितुमादेशयन्ति। अम्बरीषः बहुधा देशान् पर्यटन् बहुगवां मूल्यं प्रदाय प्रतिस्थापनं मृगयते, अन्ते भृगुतुण्डे ब्रह्मर्षिं ऋचीकं कुटुम्बसहितं ददर्श। स राजा यज्ञार्थं पुत्रं क्रेतुं याचते; ऋचीकः ज्येष्ठं न विक्रेतुमिच्छति, माता च कनिष्ठं शुनकं न दातुमिच्छति। तयोः पक्षपातं ज्ञात्वा मध्यमः शुनःशेफः स्वयमेवात्मानं समर्पयति; अम्बरीषः शतसहस्रगवां मूल्येन तं क्रीत्वा शीघ्रं प्रयाति—व्रतबद्धयज्ञस्य कठोरता, कुटुम्बासक्तिः, यज्ञनियमजनितो नैतिकदाबश्च इति भावान् प्रकाशयन्।
Sarga 62
शुनश्शेफरक्षा–विश्वामित्रशापः (Sunassepha’s Rescue and Visvamitra’s Curse)
अस्य सर्गस्य मध्ये अम्बरीषराजस्य यज्ञसंकटं पुष्करदेशे विधिविशेषेण निरूप्यते। शुनश्शेफं सह नीत्वा राजा मध्याह्ने विश्रामं करोति। तदा स शोकाकुलो बालः स्वमातुलं विश्वामित्रं अन्यैः ऋषिभिः सह तपः कुर्वन्तं ददर्श। स धर्मवाक्यैः शरणं याचते—ऋषिः सर्वभूतानां रक्षकः, यज्ञश्च अधर्मेण न पूर्णीय इति। विश्वामित्रः तं सान्त्वयित्वा स्वपुत्रान् आह—अग्नितोषार्थं यज्ञरक्षार्थं च यूयं स्वयमेव पशुस्थाने प्रवर्तध्वम् इति। पुत्राः स्वार्थपराः तद् घोरं मन्यमानाः प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति; ततो विश्वामित्रः क्रुद्धः तान् शशाप—सहस्रवर्षाणि श्वमांसभोजिनः पतितकुलसदृशा भविष्यथ इति। अनन्तरं स शुनश्शेफाय दिव्ये द्वे गाथे मन्त्ररूपेण उपदिशति—अग्निं, ततः इन्द्रं उपेन्द्रं च स्तोतुम्। शुनश्शेफः यज्ञशालां प्रत्यागत्य वैष्णवे यूपे पवित्ररज्जुभिः बद्धः रक्तालङ्कारैश्च भूषितः स्तोत्राणि जजाप; इन्द्रः प्रसन्नः तस्मै दीर्घायुः प्रददौ। अम्बरीषः यज्ञं समाप्य बहुगुणफलानि लेभे। विश्वामित्रोऽपि पुष्करे दीर्घं तपः पुनरारभ्य यज्ञपरम्परारक्षणं, शरणागतपालनधर्मं, तपस्विकोपस्य च भयङ्करसीमान्तं प्रकाशयति।
Sarga 63
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
अस्मिन् सर्गे तपसः परीक्षाक्रमो देवप्रतिक्रिया च निरूप्यते। विश्वामित्रः सहस्रवर्षाणि घोरं तपः कृत्वा तपसः समाप्तौ स्नानकर्म समाप्य, तदा देवाः समागत्य तपःफलप्रदानमिव कर्तुमिच्छन्ति; एषा तु तस्य आध्यात्मिकपरिपाकस्य परीक्षा इति कथासूत्रे दर्श्यते। पुष्करे मेनकानामाप्सरसा कामवशं विश्वामित्रं मोहयति। स तां स्वाश्रमे वासयति, अहोरात्रव्याजेन दश वर्षाणि व्यतीतानि; पश्चात् स आत्मग्लानिं प्राप्य एतद् तपोविघ्नमिति ज्ञात्वा मधुरवचोभिः मेनकां विसृजति। ततः नैष्ठिकबुद्ध्या ब्रह्मचर्यं प्रतिज्ञाय कौशिकीतटे, अनन्तरं उत्तरपर्वतेषु च अतिदारुणं तपः समारभते, येन देवाः सन्त्रस्ताः। देवानां मन्त्रणानन्तरं ब्रह्मा “महर्षि” इति पदं तस्मै ददाति। विश्वामित्रस्तु निर्विकारः सन् इन्द्रियजयसिद्धिमेव तस्य पदस्यार्थं मन्यते; ब्रह्मा तं प्रत्याह—अद्यापि पूर्णः संयमः न सिद्धः—इति निवर्तते। अन्ते विश्वामित्रः ऊर्ध्वबाहुत्वं, वायुभक्षणं, पञ्चतपः, ऋतुसहिष्णुतां चादाय तपः तीव्रीकरोति; ततो देवभयम् पुनरुत्पद्यते, इन्द्रश्च रम्भां प्रेषयितुं योजयति—तपः इन्द्रियजयेन सहैव सिद्ध्यतीति भावः पुनः प्रतिपाद्यते।
Sarga 64
रम्भा-प्रलोभनम् — Rambhā’s Temptation and Viśvāmitra’s Curse
अस्मिन् चतुःषष्टितमे सर्गे तपसः क्षोभेण भङ्गुरता दर्श्यते। देवानां हितार्थं सहस्राक्ष इन्द्रः कन्दर्पसहाय्यं वसन्तसमये मनोहरकूजितकोकिलाशब्दसमन्वितं प्रलोभनं विधाय अप्सरसं रम्भां कौशिकं विश्वामित्रं काममोहेन मोहितुं नियोजयति। रम्भा मुनिशापभयाकुला सती अपि दिव्यरूपं धृत्वा तस्याश्रमं प्रति गच्छति। विश्वामित्रः कोकिलानां अनुपमं कूजितं श्रुत्वा रम्भां च दृष्ट्वा इन्द्रस्य मायां ज्ञात्वा क्रोधेनाभिभूतः तां दशसहस्रवर्षाणि शिलाभावं प्रापयितुं शशाप; तथा च तपोयुक्तः तेजस्वी ब्राह्मणः कश्चित् कालेन तां मोक्षयिष्यतीति व्याहरत्। शापोच्चारणानन्तरं स मुनिः पश्चात्तापं प्राप्य इन्द्रियासंयमेन तपोक्षयमात्मनि मन्यते, क्रोधवाक्ययोः परित्यागं, प्राणनिग्रहं, दीर्घकालं निराहारतां च प्रतिज्ञाय ब्राह्मणत्वसिद्ध्यर्थं सहस्रवर्षपर्यन्तं अनुपमं तपः समारभते; एवं देवप्रेरणा, कर्मफलन्यायः, तपोबलस्य अन्तःपरिमाणं च सम्यगुपन्यस्तम्।
Sarga 65
विश्वामित्रस्य ब्राह्मर्षित्वप्राप्तिः — Viśvāmitra Attains Brahmarṣi Status
अस्मिन् सर्गे शतानन्दः विश्वामित्रस्य क्षत्रिय-तपस्विनः परं ब्राह्मर्षित्वप्राप्तिं यथावद् आख्यायति, तपसः प्रभावं प्रलोभनपरीक्षां च त्रैलोक्यपरिणामं च दर्शयन्। स हिमवत्प्रदेशं विहाय पूर्वदिशि घोरं तपः समारभते। सहस्रवर्षपर्यन्तं मौनव्रतं चरित्वा व्रतान्ते इन्द्रः ब्राह्मणरूपेणागत्य सिद्धान्नं याचते; विश्वामित्रः वाचं न कृत्वा सर्वं दत्त्वा पुनरपि अधिकतरं नियमं गृह्णाति—अन्यत् सहस्रवर्षं प्राणनिग्रहं कृत्वा तप्यते। तदा तस्य शिरसः धूमः समुत्पद्यते, त्रयो लोकाः क्षोभ्यन्ते—तमोऽभवत्, भूमिः कम्पते, समुद्राः क्षुभ्यन्ति, पर्वताः विदीर्यन्ते, सूर्यतेजः म्लायते। देवाः भयाकुलाः ब्रह्मणा सह तं शमयितुं समागच्छन्ति, तुष्टिं प्रकाशयन्ति, तीव्रतपसा तेन ब्राह्मण्यं प्राप्तमिति स्वीकुर्वन्ति। विश्वामित्रः वसिष्ठेन औपचारिकं प्रमाणं याचते; देवैः प्रेरितो वसिष्ठः तं ब्रह्मर्षिमिति प्रतिजानाति, मैत्रीं च स्थापयति। अथ मिथिलायां प्रसङ्गः प्रत्यावर्तते—शतानन्दः कथां समापयति; जनकः रामलक्ष्मणयोः पुरतः कृताञ्जलिः विश्वामित्रं कृतज्ञतया नमस्कृत्य सायंक्रियार्थं अवकाशं याचते, ततः सर्वे यथोचितं विश्रामाय प्रतिनिवर्तन्ते।
Sarga 66
शिवधनुर्न्यासकथा तथा सीतोत्पत्तिविवाहशुल्क-निश्चयः (The Bow of Śiva: Its Deposit, Sītā’s Origin, and the Prowess-Brideprice Vow)
प्रातःकाले जनकः स्वकर्माणि समाप्य विश्वामित्रं रामलक्ष्मणाभ्यां सह सत्कार्य सेवां च न्यवेदयत्। तदा विश्वामित्रो नृपं प्रति तयोः प्रयोजनं न्यवेदयत्—जनकस्य निक्षिप्तं दिव्यं शिवधनुः द्रष्टुमिच्छतः इति। जनकः तस्य धनुषो निक्षेपवृत्तान्तं कथयामास—दक्षयज्ञे रुद्रो धनुरुद्यम्य देवतानां स्वभागापहारेण क्रुद्धः, तान् भयभीतान् त्रासयामास; देवाः शंकरं शरणं गत्वा स्तुत्वा प्रसादयन्ति, प्रसन्ने महेश्वरे तद् धनुः परम्परया रक्षितं स्वकुले निक्षिप्तं चाभवत्। अनन्तरं जनकः सीताया उत्पत्तिं निवेदयति—यज्ञभूमिं शुद्धयन् हलकर्षणकाले भूमेः कुक्षेः सा प्रादुरभवत्, अयोनिजा सा मम दुहिता इव वर्धिता। तस्याः विवाहशुल्कं च निश्चकार—यः कश्चित् वीर्येण तद् धनुः उद्धरेत् आरोपयेत् च, स एव सीतां प्राप्नुयात्। बहवो राजानः समागत्य परीक्षां कृतवन्तः, किन्तु धनुरपि नोत्थापयितुं शेकुः; तान् जनकः प्रत्याख्यातवान्। ते लज्जिताः मिथिलां संवत्सरं पर्यवस्थाप्य पीडयामासुः; जनकः तपसा दिव्यं चतुरङ्गबलं प्राप्य तान् पराजित्य पलाययामास। अन्ते स रामलक्ष्मणयोः तेजस्वि धनुः दर्शयितुं प्रतिजज्ञे, रामेण तद् उद्धृत्यारोपिते सीतां तस्मै दातुमपि निश्चयमकरोत्।
Sarga 67
शिवधनुर्दर्शनं—रामेण धनुर्भङ्गश्च (The Showing of Śiva’s Bow and Rama’s Breaking of It)
मिथिलायां विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा जनकः पूजितं दिव्यं शिवधनुः समाहर्तुं आज्ञापयामास। मन्त्रिणः तद् धनुः लोहमये पिधाने निधाय अष्टचक्रे रथे महता प्रयासेन निन्युः, तस्यातिभारं पावनत्वं च प्रकाशयन्तः। ततः जनकः विश्वामित्रं राजपुत्रांश्च संबोध्य अवदत्—एतद् धनुः देवा असुरा राक्षसा गन्धर्वा यक्षा नागा किन्नराश्च, महाबला अपि, न कदाचित् आरोपयितुं धारयितुं वा शेकुः इति। विश्वामित्रेण प्रेरितः रामः कोशं उद्घाट्य धनुषः स्पर्शे धारणे आरोपणे च अनुज्ञां याचित्वा, सहस्राणां पुरतः सहजतया तद् आरोपयामास, आकृष्य च। तदा धनुः मध्ये भग्नं, मेघगर्जितसदृशो महान् शब्दः अभवत्, भूमिश्च कम्पिता; जनसमूहः प्रायः मूर्च्छितः, जनक-विश्वामित्रौ राघवौ च एव स्थिराः आसन्। शान्ते पुनः जनकः तद् अचिन्त्यं पराक्रमं प्रशस्य वीर्यशुल्कव्रतं सिद्धं मन्यते स्म, सीतां रामाय दातुं निश्चयं चकार। ततः अयोध्यां दूतान् प्रेषयामास—दशरथं शीघ्रं आह्वयितुं, सर्वं वृत्तान्तं यथावत् निवेदयितुं च।
Sarga 68
जनकदूतागमनम् — The Arrival of Janaka’s Messengers in Ayodhya
अस्य सर्गस्य मध्ये मिथिलायां धनुर्भङ्गवृत्तान्तात् अयोध्यायां राजनिर्णयपर्यन्तं दूतकार्यरूपः सेतुः प्रदर्श्यते। जनकस्य दूताः त्रिदिनयात्राक्लान्ताः त्रिरात्रिपथश्रमिताश्च अयोध्यां प्रविश्य द्वारपालान् प्रार्थयन्ते—राजदर्शनाय आज्ञां दातुमिति। ततो राजसभायां प्रविष्टाः ते वृद्धं दशरथं मधुरया विनययुक्तया वाचा नमस्कृत्य जनकस्य कुशलप्रश्नान् निवेदयन्ति; गुरूणां पुरोहितानां च कुशलं पृच्छति, यथाविधि चाग्निं पुरतः कृत्वा धर्माचारं सूचयति। अनन्तरं ते महाजनसमक्षं निर्णीतं वृत्तान्तं निवेदयन्ति—महासभायां रामेण दिव्यं धनुः भग्नम्, तेन जनकस्य पूर्वप्रतिज्ञा सिद्धा यत् सीता वीर्यशुल्केन दातव्या। अतः सः दशरथस्य सम्मतिं याचते, गुरुभिः पुरोहितेन च सह शीघ्रमागन्तुं निमन्त्रयति, कुमारदर्शनसुखं परस्परं भविष्यतीति च आश्वासयति। दूतवाक्यसमाप्तौ दशरथः हृष्टः सन् वसिष्ठं वामदेवं मन्त्रिणः सभ्यऋषींश्च परामृशति; सर्वेऽपि अनुमन्यन्ते। ततः राजा परेद्युः मिथिलां प्रति प्रस्थानं घोषयति—एवं वृत्तान्तात् राजकर्मणि प्रवृत्तिः आरभ्यते।
Sarga 69
एकोनसप्ततितमः सर्गः — Daśaratha’s Departure to Videha and Marriage Arrangements
एकोनसप्ततितमे सर्गे रात्र्यतीते राजा दशरथः पुरोहितैः बान्धवैश्च सह सुमन्त्रं प्रति आज्ञापयामास। कोशाध्यक्षाः बहुधनरत्नसमृद्धिं पुरतः प्रेष्यन्ताम्, चतुरङ्गिणी सेना शीघ्रं यानैः सह सज्जीभवतु, तथा जनकदूतैः शीघ्रतां प्रार्थितत्वात् विलम्बनिवारणार्थं वसिष्ठ-वामदेव-जाबालि-काश्यप-मार्कण्डेय-कात्यायनादयः ब्राह्मणर्षयः अग्रे गच्छन्त्विति। ततः सर्वः परिवारः प्रयाणं कृत्वा चतुर्भिर्दिनैः विदेहान् प्राप। जनकः तेषामागमनं श्रुत्वा सत्कारविधानं कृत्वा वृद्धं दशरथं मङ्गलाशंसाभिः ‘दिष्ट्या’ इति समभिनन्द्य प्रत्युद्गच्छति। स रामपुत्रवीर्यफलत्वेन एतत्समागमं मन्यते, वसिष्ठस्य आगमनं देवानामिव इन्द्रसदृशं प्रशंसति, रघुवंशेन सह सम्बन्धेन विघ्नानां निवारणं कुलस्य च मानवृद्धिं प्रतिपादयति। स प्रातः यज्ञसमाप्त्यनन्तरं ऋषिसम्मतं विवाहकर्म कर्तुं याचते। दशरथः धर्मसंयतया वाचा प्रस्तावं प्रतिगृह्य यथोचितं धर्मोपदेशानुसारं कर्तुमङ्गीकरोति। ततः ऋषयः नृपाश्च परस्परहर्षेण रात्रिं निन्युः; जनकश्च यज्ञकर्माणि स्वदुहितृणां च मङ्गलक्रियाः समापयामास।
Sarga 70
वंशवर्णनम् तथा विवाहप्रार्थना — Genealogy of the Ikshvaku Line and the Proposal for Marriage
प्रातःकाले नित्यकर्मसु यज्ञादिषु च समाप्य मिथिलायां जनकः स्वपुरोहितं शतानन्दं संबोध्य राजकार्यस्य समन्वयं आरभते। स इक्षुमतीनदीतीरे साङ्काश्यायां वसन्तं स्वानुजं कुशध्वजं दूतैः समाह्वयति; कुशध्वजः शीघ्रमागत्य जनकं प्रणम्य राजसम्मानेनासने निवेश्यते। तत एव मिथिलासभा दशरथं समाह्वयति; प्रधानामात्यः सुदामान् दूतत्वेन प्रेष्यते, दशरथोऽपि ऋषिभिः गुरुभिः पुरोहितैः सचिवैः बान्धवैश्च सह मिथिलां प्राप्य यथार्हं सत्कृतः। दशरथः विधिव्यवहारविषये वसिष्ठं प्रमाणवक्तारं नियुङ्क्ते, विश्वामित्रस्यापि अनुमत्या। ततः वसिष्ठो ब्रह्मणः प्रभृति मरीचिं कश्यपं विवस्वन्तं मनुं चोक्त्वा इक्ष्वाकुवंशस्य विस्तरं दशरथपर्यन्तं तस्य च पुत्रान् यावत् वंशानुकीर्तनं करोति; एष वंशवर्णनं शुद्धवंशत्वं सत्यवचनं राजधर्मपरायणतां च प्रमाणयति। अन्ते वसिष्ठः जनकं स्पष्टं याचते—रामाय लक्ष्मणाय च जनकस्य द्वे दुहितरौ विवाहाय प्रदीयेतामिति; पुण्यसमत्वेन वंशोचितेन च धर्म्येण संयोगेन तद्विवाहं प्रतिष्ठापयति।
Sarga 71
जनककुलवर्णनम् तथा सीतोर्मिलादानम् (Janaka’s Genealogy and the Bestowal of Sita and Urmila)
अस्य सर्गस्य राजसभायां शिष्टाचारपूर्णो संवादः प्रवर्तते। इक्ष्वाकुवंशानुश्रवणानन्तरं वसिष्ठं प्रति जनकः प्रत्युवाच—कन्याप्रदाने कुलस्य वंशपरम्परा सम्यग् उद्घोषणीया, एष धर्मः। ततः स विदेहवंशं निमेः प्रभृति वर्णयति—मिथिः (मिथिलानिर्माता) ततो जनकानां परम्परा, यावत् ह्रस्वरोमा; तस्य पुत्रौ जनकः (स्वयं वक्ता) कनिष्ठश्च कुशध्वजः। पितुः वनप्रस्थानं, स्वस्य राज्याभिषेकं, धर्मेण प्रजापालनं, कुशध्वजस्य स्नेहपूर्णं रक्षणं च निवेदयति। अनन्तरं राजकीयविघ्नः—साङ्काश्याधिपः सुधन्वा शैवं धनुः सीतां च याचते; जनकः नाङ्गीकरोति, संग्रामे तं जघान, साङ्काश्यायां कुशध्वजं नृपतिं न्ययोजयत्। अन्ते विवाहघोषणा—जनकः हृष्टः सीतां रामाय, ऊर्मिलां लक्ष्मणाय ददौ; विधिनिश्चयार्थं त्रिवारं दानवचनं प्राकाशयत्। दाशरथिं प्रति गोदान-पितृकर्मादीनि निर्दिश्य, शुभकालं च निर्दिशति—मखोदयसमये, उत्तरफल्गुनीनक्षत्रे तृतीयेऽहनि विवाहः।
Sarga 72
वैवाहिकसंबन्ध-निश्चयः / Fixing the Mithila–Ayodhya Marital Alliance
अस्मिन् द्विसप्ततितमे सर्गे मिथिलायाः अयोध्यायाश्च राजवंशयोः वैवाहिकसंबन्धः सभायां संवादैः कर्मविधानैश्च निश्चीयते। जनकस्य वंशवर्णनानन्तरं विश्वामित्रो वसिष्ठसमन्वितः इक्ष्वाकुविदेहकुलयोः अतुल्यां कीर्तिं प्रतिपाद्य ‘सदृशं’ विवाहं समुपदिशति—सीताया रामेण सह, ऊर्मिलाया लक्ष्मणेन सह; तथा कुशध्वजस्य दुहितरौ भरतशत्रुघ्नयोः दातव्ये इति। जनकः कराञ्जलिं कृत्वा तदनुशासनं प्रीत्या गृह्णाति, स्वकुलं धन्यं मन्यते, फाल्गुनीनक्षत्रसमये भगप्रजापतिसंयुक्ते प्रशस्ते मुहूर्ते विवाहान् स्थापयति। स मुनिभ्यः आसनानि दत्त्वा मिथिलायाः अयोध्यायाश्च राजसत्तासाम्यं प्रतिजानाति, यथोचितं विधिव्यवस्थापनाय आमन्त्रयति। दशरथः कृतज्ञतया स्तुतिं कृत्वा ततः पुत्रार्थं श्राद्धकर्माणि दीक्षागोदाने च प्रवर्तते। स सुवर्णरजतवस्त्रालङ्कारैः समलङ्कृताः बह्वीः गावो ब्राह्मणेभ्यः ददाति। अन्ते दशरथः पुत्रैः परिवृतः तेजस्वी प्रजापतिरिव लोकपालैः सह दृश्यते—येन दानयज्ञैः राजकीयः सम्बन्धः पावनतां प्राप्नोति।
Sarga 73
त्रिसप्ततितमः सर्गः (Sarga 73): Mithilā Vivāha—Kanyādāna and the Fourfold Marriage Rites
अस्मिन् त्रिसप्ततितमे सर्गे मिथिलायां विवाहकर्मणां विधिवत् प्रवृत्तिः वर्ण्यते। तस्मिन्नेव दिने भरतस्य मातुलः युधाजित् आगतः, दशरथश्च आदर्शं गोदानं कृत्वा राजधर्मस्य दानशीलतां शुभकालेन सह संयोजयति। सत्कारानन्तरं प्रातःकर्माणि कृत्वा रामः सह भ्रातृभिः सर्वालङ्कृतः, विवाहपूर्वकृत्यसमाप्तः, वसिष्ठादिभिर्महर्षिभिः पुरस्कृतः दशरथं समुपगच्छति। वसिष्ठः जनकं कन्यादातारं विवाहकर्मणि प्रवर्तयितुं याचते; जनकः स्वगृहे संकोचाभावं प्रतिज्ञाय, कन्याः वेद्यां सिद्धाः सन्तीति हर्षेण प्रत्युवाच। ततः जनकः वसिष्ठं वैवाहिकक्रियायां नियोजयति; वसिष्ठो वेदिं निर्माय अलङ्कृत्य, अग्निं प्रतिष्ठाप्य, मन्त्रैः समिधो हविर्दानं चकार। जनकः सीतामग्निसमीपे रामस्य पुरतः नीत्वा कन्यादानं कृत्वा, तस्य हस्तं रामहस्ते निवेश्य ‘सहधर्मचारिणी’ इति घोषयति। तदा ‘साधु’ इति दिव्यनिनादः, दुन्दुभीनां निनादः, पुष्पवृष्टिश्च देवैः कृताः। अनन्तरं जनकः ऊर्मिलां लक्ष्मणाय, माण्डवीं भरताय, श्रुतकीर्तिं शत्रुघ्नाय ददौ; चत्वारः कुमाराः वसिष्ठानुमत्या चतस्रो हस्तान् जगृहुः, अग्निं वेदिं च प्रदक्षिणीकृत्य विवाहं समापयामासुः। गानवाद्यैः, अप्सरोगन्धर्वोत्सवैश्च मण्डपः पूर्णः; अन्ते दम्पत्यः स्वस्वावासान् प्रविशन्ति, दशरथो मुनयः बान्धवाश्च तान् अन्वयुः।
Sarga 74
परशुरामप्रादुर्भावः — The Appearance of Parasurama on the Return from Mithila
रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो रघुवंशजौ कुमारौ आशीर्भिः समनुगृह्य हिमवद्दिशं प्रति जगाम। ततः दशरथो जनकं समनुज्ञाप्य अयोध्यां प्रत्यावर्तितुम् आरब्धवान्; जनकोऽपि किञ्चित्कालं सहानुगतः, बहु कन्याधनं च दत्तवान्—गोव्रजाः, सुक्षुमवस्त्राणि, सुवर्णरत्नादि, दासदासीजनाः, तथा चतुरङ्गबलं गजाश्वरथपत्तिसहितम्। यदा पुरतः ऋषयः प्रययुः, तदा पक्षिणां घोररवाः श्रूयन्ते, मृगाश्च दक्षिणतः प्रदक्षिणं गच्छन्ति। मिश्रनिमित्तैः स राजा व्याकुलः सन् वसिष्ठं पप्रच्छ; वसिष्ठोऽब्रवीत्—पक्षिरवाः महद् दिव्यं दारुणं च कार्यं सूचयन्ति, मृगाः तु शमनं दर्शयन्ति, अतः शोकं त्यज। अथ सहसा वायुवृष्ट्यन्धकारैः सूर्यः संवृतः; भस्मसदृशो रजः सेनां व्याप्तवान्, बहवो मूर्च्छिताः, राजा पुत्राश्च प्रमुखर्षयश्च धैर्येण स्थिताः। तस्मिन् भीमावसरे ते भृगुवंशजं जामदग्न्यं परशुरामं ददृशुः—जटाधरं तेजस्विनं, परशुहस्तं, विद्युत्सदृशधनुःशरसमायुक्तं, त्रिपुरघ्नशिवसदृशं। तस्य पूर्वं क्षत्रियवधक्रोधं स्मरन्तो मुनयः साशङ्काः अर्घ्यं दत्त्वा मृदुवाक्यैः तमुपचक्रामुः। परशुरामो नमस्कारं प्रतिगृह्य ततः रामं दाशरथिं प्रति साक्षात् वाक्यमारभत, येन तपोबलस्य, क्षात्रतेजसः, धर्मसंयमस्य च परस्परपरीक्षा आरब्धा।
Sarga 75
जामदग्न्य-रामसंवादः — Parashurama Confronts Rama with the Vaishnava Bow
अस्य सर्गस्य मध्ये शिवधनुर्भङ्गानन्तरं महती कथा प्रवर्तते। जामदग्न्यः परशुरामो रामस्य अद्भुतं कर्म श्रुत्वा तत्रागत्य, विश्वकर्मणा निर्मितं दुर्धर्षं वैष्णवं धनुः प्रदर्शयति। स द्वयोर्दिव्यधनुषोः पुरावृत्तं कथयति—एकं त्रिपुरवधार्थं रुद्राय दत्तं, अपरं विष्णवे समर्पितम्। ततः ब्रह्मणा प्रेरिते देवप्रश्ने शङ्कर-विष्ण्वोर्बलपरिक्षार्थं संग्रामः प्रवृत्तः; विष्णोः हुंकारेण शिवधनुः स्तब्धं जातम्, देवर्षयश्च विष्णुं श्रेष्ठं मन्यन्ते। अनन्तरं परशुरामो वैष्णवधनुषो मानुषपरम्परां निवेदयति—विष्णोः ऋचीकाय, तस्माज्जमदग्नये, ततो मम हस्ते इति। स पितुः जमदग्नेः कार्तवीर्यार्जुनेन अन्यायवधं स्मारयित्वा, स्वेन कृतं क्षत्रियसंहारं तथा पश्चात् निवृत्तिं च वर्णयति। दशरथो राजाऽपि पुत्ररक्षार्थं प्रार्थयते, किन्तु परशुरामः तां याचनां न गृह्णाति। स रामं वैष्णवधनुः आरोप्य शरं संधानयितुं आवहति; यदि रामः तत् साधयेत्, तदा द्वन्द्वं भविष्यतीति—क्षत्रियधर्मस्य, संयमस्य, यथाधिकारस्य च परीक्षां करोति।
Sarga 76
बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः — Rāma Subdues Paraśurāma; the Vaiṣṇava Arrow Is Discharged
अथ परशुरामवाक्यं श्रुत्वा रामो धर्मयुक्तया वाचा प्रत्युवाच। पितृगौरवात् स कलहवृद्धिं नाभ्यनन्दत्, तथापि तस्योक्तिं प्रत्याख्यातुं न शशाक। परशुरामो मां क्षत्रियधर्मेऽसमर्थमिव मन्यते इति ज्ञात्वा, रामः क्षणेनैव भार्गवं धनुरादाय बाणं च गृहित्वा धनुराकृष्य ज्यानिबद्धं चकार; तेन कर्मणा जगदिव विस्मयस्तब्धं बभूव। रामः स्पष्टमाह—ब्राह्मणत्वात्, विश्वामित्रसम्बन्धाच्च, परशुरामं न हनिष्यामि; किन्तु वैष्णवोऽयं बाणो न व्यर्थः पतितुमर्हति। अतः तव पादगतिं वा तपसा जितान् लोकान् वा विनाशयिष्यामीति विकल्पं ददौ। तदा परशुरामः स्वप्रतिज्ञां स्मृत्वा—कश्यपाय पृथिवीं दत्त्वा रात्रौ भूमिं त्यक्तुमिति—तपस्यार्जितेषु लोकेषु बाणं निपातयितुं याचते। तस्मिन्नवसरे ब्रह्मणा सह देवाः, गन्धर्वाः सिद्धाश्च समागत्य दृश्यं ददृशुः। परशुरामो रामं विष्णुमेव ज्ञात्वा लज्जां विना पराजयं स्वीकृत्य प्रदक्षिणं कृत्वा महेन्द्रं जगाम। ततः दिशो निर्मलतमाः, देवर्षयश्च रामस्य धनुर्धारणप्रभावं स्तुतिभिः प्रशशंसुः।
Sarga 77
सप्तसप्ततितमः सर्गः — Ayodhya Return, Bridal Reception, and Bharata’s Departure
परशुरामे निवृत्ते दशरथस्य शङ्का प्रशाम्यति। रामः सर्वं वृत्तान्तं निवेदयति; राजा तं परिष्वज्य पितृपुत्रयोः पुनर्जन्मवत् तदवसरं मन्यते। ततः चतुरङ्गबलसमेताः सर्वेऽयोध्यां प्रति प्रयान्ति; ध्वजपताकाभिः, तूर्यनिनादैः, सिक्तमार्गैः, पुष्पावकीर्णराजपथैश्च राजधानी महोत्सववत् शोभते, राजलक्षणं लोकसमक्षं संस्कारेण प्रतिष्ठाप्यते। अन्तःपुरे कौशल्या सुमित्रा कैकेयी चान्याश्च राजमहिष्यः सीतामूर्मिलां माण्डवीं श्रुतकीर्तिं च नववधूः सादरं प्रतिगृह्णन्ति। ताः मङ्गलाचारान् कृत्वा कुलदेवतागृहेषु पूजां विधाय प्रणम्य, कुबेरभवनसदृशेषु निवासेषु प्रविशन्ति; ब्राह्मणान् गोभिर्धनधान्यैश्च दानैः सन्तोषयन्ति, पुण्यसञ्चयस्य सामाजिकप्रतिदानस्य च भावं प्रकाशयन्ति। अनन्तरं केकयराजपुत्रो युधाजित् आगत्य भरतं नेतुमिच्छति। दशरथः सभायां भरतं प्रार्थयति; भरतः शत्रुघ्नेन सह मातापितॄन् भ्रातॄंश्च प्रणम्य प्रस्थितः। तस्याभावे रामलक्ष्मणौ पितृसेवां राज्यकार्यं च अधिकं कुर्वन्ति; रामस्य सीतया सह दाम्पत्यं परस्परहृदयसंवादेन मौनेनैव समन्वितं वर्ण्यते, यत् गृहस्थधर्मं नीतिधर्मस्यैव विस्तारं दर्शयति।
Inside Bala Kanda
How it unfolds
Vālmīki learns Rāma’s story from Nārada; moved by the krauñca-bird tragedy, he utters the first śloka and composes the Ramayana, taught to Kuśa and Lava for public performance. In Ayodhyā, Daśaratha’s heirlessness leads to Aśvamedha/Putreṣṭi and the births of Rāma and his brothers. Viśvāmitra takes Rāma and Lakṣmaṇa to protect sacrifices; Rāma receives divine astras, kills Tātakā, and defeats Mārīca/Subāhu. Traveling through sacred landscapes, they reach Mithilā; Rāma breaks Śiva’s bow, wins Sītā, and the brothers marry. On return, Paraśurāma challenges Rāma but yields, affirming Rāma’s supremacy.
Key teachings
- Rājanīti grounded in dharma: ideal kingship requires self-restraint, generosity, and protection of social order (Ayodhyā model).
- Yajña and social welfare: ritual is not private piety alone but a public economy of nourishment, hospitality, and cosmic reciprocity.
- Dharma over attachment: Daśaratha’s dilemma with Viśvāmitra dramatizes the priority of duty and trust in righteous authority.
- Power disciplined by tapas: Viśvāmitra’s arc warns that ascetic energy must be governed by ethical intention, not rivalry or anger.
- Restoration and grace: episodes like Ahalyā emphasize purification, reintegration, and the possibility of moral renewal.
Characters in this kanda
- Vālmīki — poet-sage; receives the synopsis from Nārada, composes the Ādikāvya, and establishes its performance tradition.
- Nārada — divine sage; provides the authoritative kathā-saṅkṣepa and frames Rāma as the ideal human.
- Rāma — central hero; portrayed from birth as dharma-incarnate and initiated into royal-ascetic responsibilities under Viśvāmitra.
- Lakṣmaṇa — Rāma’s companion; exemplifies fraternal loyalty and martial support throughout the forest-journey.
- Daśaratha — king of Ayodhyā; ideal ruler whose ritual quest for heirs sets the epic in motion.
- Kauśalyā — mother of Rāma; associated with auspicious birth omens and dynastic continuity.
- Sumitrā — mother of Lakṣmaṇa (and traditionally Śatrughna); part of the royal household’s ritual fulfillment.
- Kaikeyī — mother of Bharata; present in the dynastic and marriage arrangements that shape later political crisis.
- Viśvāmitra (Kauśika) — ascetic-power figure; catalyst for Rāma’s early mission, transmitter of astras, and locus of major sub-narratives.
- Vasiṣṭha — royal purohita; mediator of dharma and ritual legitimacy, especially in Daśaratha’s decisions and marriage rites.
- Ṛṣyaśṛṅga — ascetic invited to enable Putreṣṭi; symbolizes ritual efficacy and controlled fertility.
- Janaka — king of Mithilā; custodian of Śiva’s bow; father of Sītā and patron of learned discourse and sacrifice.
- Sītā (Jānakī) — bride of Rāma; her svayaṃvara is tied to the bow-breaking and the ethical economy of merit (vīrya-śulka).
- Śatānanda — Gautama’s son; narratively links Ahalyā’s redemption and the prestige of ascetic lineages.
- Ahalyā — cursed wife of Gautama; liberated by Rāma, foregrounding grace, purity, and restoration.
- Tātakā — transformed yakṣiṇī/rākṣasī; her death marks Rāma’s first major public act of protective violence.
- Paraśurāma (Jāmadagnya) — axe-bearing Brahmin-warrior; his encounter with Rāma stages a transfer of martial charisma and cosmic authority.
Places in this kanda
Major events
- Nārada’s synopsis of Rāma’s life to Vālmīki (kathā-saṅkṣepa), establishing the epic’s thematic blueprint.
- The krauñca-bird episode and emergence of the first śloka, grounding the poem in karuṇā and dharmic indignation.
- Composition of the Ramayana and its musical-performative framing through Kuśa and Lava (pāṭhya/gēya, rasa, svara).
- Daśaratha’s Aśvamedha and Putreṣṭi with Ṛṣyaśṛṅga; divine payasa distribution and the births of the four princes.
- Viśvāmitra’s demand for Rāma’s aid and Daśaratha’s reluctant consent, testing royal duty against paternal attachment.
- Slaying of Tātakā and protection of Viśvāmitra’s sacrifice; defeat of Mārīca and killing of Subāhu.
- Ahalyā’s liberation in Gautama’s hermitage, presenting Rāma as purifier and restorer of dharma.
- Arrival at Mithilā and display of Śiva’s bow; Rāma strings and breaks it, winning Sītā.
- Fourfold marriages: Rāma–Sītā, Lakṣmaṇa–Ūrmilā, Bharata–Māṇḍavī, Śatrughna–Śrutakīrti, sealing political alliances.
- Encounter with Paraśurāma; Rāma’s demonstration of superior prowess leading to Paraśurāma’s withdrawal.
Before and after
- Previous ContextNot applicable: Bālakāṇḍa is the first book and establishes the poem’s frame, origins, and Rāma’s early formation.
- Next ContextAyodhyā Kāṇḍa follows by shifting from origins to political crisis: court dynamics, succession planning, Kaikeyī’s boons, and the events leading to Rāma’s exile.
Frequently Asked Questions
Bālakāṇḍa centers on the establishment of dharma as both an inner virtue and a public responsibility. It presents Rāma as the exemplary human—truthful, self-controlled, compassionate, and resolute—whose greatness is not merely martial but ethical. The book also defines legitimate authority through ritual and counsel: Daśaratha’s sacrifices, Vasiṣṭha’s guidance, and Viśvāmitra’s ascetic mandate collectively show that power must be authorized by dharma, not preference. Finally, the origin of the first śloka demonstrates that moral emotion (karuṇā) can be a disciplined source of knowledge and art, transforming grief into a universally instructive poem.
Major episodes include: Nārada’s synopsis to Vālmīki; the krauñca-bird incident and first śloka; composition and performance transmission via Kuśa and Lava; Daśaratha’s Aśvamedha and Putreṣṭi; the births of Rāma, Lakṣmaṇa, Bharata, and Śatrughna; Viśvāmitra taking Rāma and Lakṣmaṇa to protect sacrifice; slaying of Tātakā; defeat of Mārīca and killing of Subāhu; liberation of Ahalyā; arrival at Mithilā and breaking of Śiva’s bow; the four marriages; and the concluding confrontation with Paraśurāma, ending in his withdrawal.
The principal figures are Vālmīki and Nārada (framing and authorization of the epic), Daśaratha and his queens (dynastic and ritual preconditions), Rāma and Lakṣmaṇa (heroic initiation), Viśvāmitra and Vasiṣṭha (ascetic and ritual authority), Ṛṣyaśṛṅga (ritual catalyst for progeny), Janaka and Sītā (Mithilā arc and marriage), Śatānanda and Ahalyā (purification/restoration), antagonists such as Tātakā, Mārīca, and Subāhu (yajña-disruption), and Paraśurāma (theological-martial rival whose yielding confirms Rāma’s supremacy).
Bālakāṇḍa supplies the epic’s enabling conditions: the poem’s own origin and intended mode of transmission; the Ikṣvāku dynasty’s legitimacy; Rāma’s birth as a divinely purposed event; and Rāma’s early formation through ascetic discipline, weapon-knowledge, and sacrificial protection. The Mithilā marriage secures alliances and introduces Sītā as the narrative’s ethical and emotional center. The Paraśurāma episode functions as a threshold: it closes the “origins” phase by confirming Rāma’s unmatched prowess and prepares the transition to the courtly and political developments that will culminate in exile and the larger conflict.
Key lessons include: (1) righteous governance requires moral restraint, generosity, and protection of the vulnerable; (2) duty may demand painful relinquishment of personal attachment (Daśaratha’s consent to Viśvāmitra); (3) spiritual power (tapas) must be ethically governed, as seen in Viśvāmitra’s struggles with anger and temptation; (4) ritual and hospitality are portrayed as civilizational duties that sustain social and cosmic order; and (5) restoration is possible—Ahalyā’s liberation exemplifies reintegration and the transformative force of purity and grace.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.