Sarga 46
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे षट्चत्वारिंशे सर्गे वनवासस्य प्रथमां रात्रिं रामः संयमेन सुव्यवस्थितया च नीत्या नयति। स तमसातटस्य रम्ये देशे निवसति, लक्ष्मणं प्रति शान्तया वाचा उपदिशति, उपलब्धेष्वपि वन्यभोज्येषु केवलं जलाहारं स्वीकृत्य स्वेच्छया तपोवृत्तिं दर्शयति। सुमन्त्रः अश्वान् परिचरति, सन्ध्योपासनां कृत्वा नदीतीरे पत्रशय्यां कल्पयति; रामः सीतया लक्ष्मणेन च शयिते, लक्ष्मणस्तु जागरं कृत्वा प्रभाते यावत् सुमन्त्राय रामगुणान् प्रशंसति। प्रातःकाले रामः वृक्षच्छायासु सुप्तान् पौरान् दृष्ट्वा तेषां भक्तिं स्वयमेव दुःखहेतुमिव मन्यते, तथा च राजधर्मं प्रतिपादयति—प्रजाः दुःखात् मोचनीयाः, न तु राजकुमारस्य विपत्त्या भार्याः। अतः ते निद्रायमानाः सन्तोऽपि गुप्तं प्रस्थानं कर्तुम् उपदिशति। अनुवर्तननिवारणार्थं सुमन्त्रं प्रति योजयति—प्रथमं उत्तरतो रथं नय, पुनः परिवर्त्य मार्गं भ्रमय; एवं पौराः मोहिताः स्युः। ततः युक्तेन रथेन शीघ्रस्रोतसि सवर्त्मनि तमसां ससर्पिलावर्तां तीर्त्वा, शुभां ‘कण्टकहीनां’ राजपथं प्राप्य तपोवनाभिमुखं प्रयान्ति—वनवासः धर्मनिश्चयः तथा च युक्तिपूर्वकं प्रवृत्तिः इति सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः।सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्।।2.46.1।।
ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः। सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 2
इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम्।वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि।।2.46.2।।
इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम्। वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि॥
Verse 3
पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः।यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः।।2.46.3।।
पश्य, समन्ततः शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव दृश्यन्ते; स्वस्वनिलयमायातैर्मृगद्विजैर्निलीनानि हि।
Verse 4
अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम।सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः।।2.46.4।।
अद्य मम पितुः राजधानी अयोध्या नगरी, स्त्रीपुंसौ सहितानस्मान् गतान् शोकं करिष्यति—न संशयः।
Verse 5
अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः।त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्न भरतौ तथा।।2.46.5।।
बहुभिर्गुणैरनुरक्ता मनुजा राजानं, त्वां च मां च, नरव्याघ्र, भरतं शत्रुघ्नं च तथा।
Verse 6
पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम्।अपि वान्धौ भवेतां तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः।।2.46.6।।
पितरं च यशस्विनीं मातरं चानुशोचामि; तौ हि भीक्ष्णं रुदन्तौ वान्धौ अपि भवेताम्।
Verse 7
भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे।धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैर्वाश्वासयिष्यति।।2.46.7।।
भरतो हि धर्मात्मा मम पितरं मातरं च धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैः नूनमाश्वासयिष्यति।
Verse 8
भरतस्यानृशंसत्वं विचिन्त्याहं पुनः पुनः।नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण।।2.46.8।।
भरतस्य करुणाम् अहिंसां च पुनः पुनर्विचिन्त्याहं, लक्ष्मण, पितरं मातरं च नानुशोचामि।
Verse 9
त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम्।अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता।।2.46.9।।
त्वया नरव्याघ्र मामनुव्रजता कार्यं कृतं सत्कृत्यम्। वैदेह्याः रक्षणार्थं सहायता हि अन्यथा अन्वेष्टव्या भवेत्॥
Verse 10
अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्।एतध्दि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति।।2.46.10।।
अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्। एतद्धि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति॥
Verse 11
एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः।अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह।।2.46.11।।
एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं राघवः सुमन्त्रं चाब्रवीत्— “सौम्य, अश्वेषु त्वं सदा अप्रमत्तो भव” इति।
Verse 12
सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते।प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः।।2.46.12।।
सूर्येऽस्तं समुपागते सुमन्त्रः अश्वान् संयम्य, प्रभूतयवसान् कृत्वा, तेषां समीपे प्रत्यनन्तरः उपाविशत्।
Verse 13
उपास्य तु शिवां सन्ध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम्।रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह।।2.46.13।।
शिवां सन्ध्यामुपास्य रात्रिमुपस्थितां दृष्ट्वा, सूतः सौमित्रिणा सह रामस्य शयनं चकार।
Verse 14
तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम्।रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यस्संविवेश ह।।2.46.14।।
तामसातीरे वृक्षदलैः कृतां तां शय्यां वीक्ष्य, रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यः तत्र संविवेश।
Verse 15
सभार्यं सम्प्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः।कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान्।।2.46.15।।
सभार्यं सम्प्रसुप्तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः, सूताय रामस्य विविधान् गुणान् कथयामास।
Verse 16
जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः।सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान्।।2.46.16।।
जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेः तमसातटे। सूतसन्निधौ रामगुणान् ब्रुवतः प्रातः रविरुदितः॥
Verse 17
गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः।अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिस्सह।।2.46.17।।
गोकुलाकुलतीरायाः तमसायाः समीपतः। तत्र तां रात्रिमवसद् रामः प्रकृतिभिः सह॥
Verse 18
उत्थाय स महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च।अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।।2.46.18।।
उत्थाय स महातेजाः प्रकृतीस्ताः निरीक्ष्य च। अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्॥
Verse 19
अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि।वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्।।2.46.19।।
अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि। वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्॥
Verse 20
यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने। अपि प्राणान्न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्।।2.46.20।।
यथैते पौराः अस्मन्निवर्तने नियमं कृतवन्तः, तथा ते प्राणानपि त्यजेयुः; न तु निश्चयं कदाचन परित्यजेयुः।
Verse 21
यावदेव तु संसुप्ता स्तावदेव वयं लघु।रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम्।।2.46.21।।
यावत् ते सुसुप्ताः तावत् वयं शीघ्रं रथमारुह्य अकुतोभयं पन्थानं गच्छामः।
Verse 22
अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः।स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः।।2.46.22।।
अतः इदानीं भूयः इक्ष्वाकुपुरवासिनो मय्यनुरक्ताः वृक्षमूलानि संश्रिताः रात्रौ पुनः न स्वपेयुः।
Verse 23
पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः।न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः।।2.46.23।।
पौराः स्वकृताद् दुःखाद् नृपात्मजैः विमोचनीयाः; न तु अस्मदर्थं पुरवासिनः दुःखेन आत्मना योजनीयाः।
Verse 24
अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिवस्थितम्।रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्र मारुह्यतामिति।।2.46.24।।
लक्ष्मणः साक्षाद्धर्ममिव स्थितं रामं अब्रवीत्—प्राज्ञ, मे तथा रोचते; क्षिप्रं रथमारुह्यताम् इति।
Verse 25
अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान्सुमन्त्रं युज्यतां रथः।गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो।।2.46.25।।
अथ श्रीमान् रामः सुमन्त्रं प्रति अब्रवीत्— “प्रभो, रथः युज्यताम्। अहं ततः शीघ्रमितोऽरण्यं गमिष्यामि।”
Verse 26
सूतस्तत स्सत्त्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः।योजयित्व्राऽथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्।।2.46.26।।
ततः सूतः सत्त्वरीतः तैः हयोत्तमैः स्यन्दनं योजयित्वा, अथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्।
Verse 27
अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर।त्वमारोहस्व भद्रं ते ससीत स्सहलक्ष्मणः।।2.46.27।।
“अयं युक्तः, महाबाहो, रथस्ते रथिनां वर। त्वमारोहस्व; भद्रं ते—सीतया सह लक्ष्मणेन च।”
Verse 28
तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघव स्सपरिच्छदः।शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम्।।2.46.28।।
तं स्यन्दनम् अधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः, शीघ्रगामाम् आकुलावर्तां तमसाम् अतरन्नदीम्।
Verse 29
स सन्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम्।प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम्।।2.46.29।।
स सन्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवम् अकण्टकम्, महामार्गं प्रापद्यत—भयदर्शिनामप्यभयम्।
Verse 30
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।
पौराणां मोहनार्थं रामः सूतं वचोऽब्रवीत्— ‘सारथे, रथमास्थाय उदङ्मुखः प्रयाहि त्वम्।’
Verse 31
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।
‘मुहूर्तं त्वरितं गत्वा रथं पुनर्निवर्तय; यथा पौरा मां न विद्युः तथा समाहितः कुरु।’
Verse 32
रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः।प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्।।2.46.32।।
रामस्य वचनं श्रुत्वा स सारथिस्तथैव चकार; प्रत्यागत्य च रामाय स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्।
Verse 33
तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौतदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ।प्रचोदयामास ततस्तुरङ्गमान्स सारथिर्येन पथा तपोवनम्।।2.46.33।।
तौ ससीतौ रघुवंशवर्धनौ सम्प्रयुक्तं रथं समास्थितौ; ततः स सारथिः तपोवनपथेन तुरङ्गमान् प्रचोदयामास।
Verse 34
तत स्समास्थाय रथं महारथःससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ।उदङ्मुखं तं तु रथं चकार सप्रयाणमाङ्गल्य निमित्तदर्शनात्।।2.46.34।।
ततः समास्थाय रथं महारथो दाशरथिः ससारथिर्वनं ययौ। प्रयाणमाङ्गल्यनिमित्तदर्शनात् सुमन्त्रः रथं तं उदङ्मुखं चकार॥
Frequently Asked Questions
Rāma confronts the risk that the citizens’ devotion will translate into self-inflicted hardship; he therefore chooses a quiet, tactical departure while they sleep, balancing compassion for dependents with the necessity of completing exile.
Exile is framed as intentional dharma-practice: restraint in consumption, vigilance in responsibility, and the principle that a leader should not allow followers to suffer on account of his personal fate.
The Tamasa River and its bank serve as the liminal threshold from Ayodhyā to the forest; cultural markers include sandhyā worship, the leaf-bed tradition, and the auspicious convention of setting out northward as a favorable journey-sign.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.