Sarga 40

Verse 1

अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम्।।।।

अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः। राजानम् उपसङ्गृह्य दीनाः प्रदक्षिणं चक्रुः॥

Verse 2

तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह।राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्।।।।

तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः राघवः सीतया सह शोकसम्मूढः सन् जननीम् अभ्यवादयत्।।

Verse 3

अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्।अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः।।।।

अन्वक्षं भ्रातुः लक्ष्मणः कौशल्यामभ्यवादयत्; अथ पुनर्मातुः सुमित्रायाश्चरणौ जग्राह।

Verse 4

तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम्।।।।

तं प्रणमन्तं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्। हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम्॥

Verse 5

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने।रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति।।।।

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने। रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति॥

Verse 6

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्।।।।

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ। एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्॥

Verse 7

इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च।।।।

इदं हि कुलस्यास्य सनातनं वृत्तमुचितम्—दानं दीक्षा च यज्ञेषु, मृधेषु च तनुत्यागः॥

Verse 8

लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्।सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्।।।।

एवमुक्त्वा तु लक्ष्मणं सा सुमित्रा संसिद्धं प्रियराघवम्। गच्छ गच्छेति तं पुत्रं पुनः पुनरुवाच ह॥

Verse 9

रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्।।।।

रामं दशरथं विद्धि, मां विद्धि जनकात्मजाम्। अयोध्यामटवीं विद्धि; गच्छ तात यथासुखम्॥

Verse 10

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।।।

ततः सुमन्त्रः प्राञ्जलिः काकुत्स्थं वाक्यमब्रवीत्। विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा॥

Verse 11

ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि।।।।

रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः। क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि॥

Verse 12

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः।।।।

चतुर्दश वर्षाणि खलु त्वया वने निवस्तव्यानि; देव्या चोदितानि तानि वर्षाणि इदानीं यथाविधि उपक्रमितव्यानि।।

Verse 13

तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा।आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः।।।।

सूर्यसङ्काशं तं रथं वरारोहा सीता हृष्टेन चेतसा आत्मनः अलङ्कारं कृत्वा आरुरोह।।

Verse 14

अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्।तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।।।

अथ ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितं तं रथं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ तूर्णम् आरुरुहतुः।।

Verse 15

वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ।।।।

वनवासं हि संख्याय वासांसि आभरणानि च भर्तारम् अनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरः ददौ।।

Verse 16

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्।सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।।।

तथैव भ्रातृभ्यां रथोपस्थे आयुधजालानि कवचानि च प्रतिन्यस्य, सचर्म कठिनं च रक्षणोपकरणं न्यधात्।

Verse 17

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.40.16।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।2.40.17।।

सीतां तृतीयां कृत्वा आरूढान् दृष्ट्वा, सुमन्त्रः सम्मतान् अश्वान् वायुवेगसमान् जवे अचोदयत्।

Verse 18

प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे।बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च।।।।

महारण्यं चिररात्राय राघवे प्रतियाते, नगरे मूर्छा बभूव; जनस्य च बलमूर्छा अभवत्।

Verse 19

तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्।हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्।।।।

तत् पुरं समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपं, हयशिञ्जितनिर्घोषं महास्वनम् आसीत्।

Verse 20

तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा।।।।

ततः सा पुरी सबालवृद्धा परमपीडिता, घर्मार्ता सलिलं यथा, राममेव अभिदुद्राव।

Verse 21

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः।।।।

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि रथं लम्बमानाः तदुन्मुखाः। बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः॥

Verse 22

संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः।मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति।।।।

सूत, वाजिनां रश्मीन् संयच्छ; शनैः शनैः याहि। रामस्य मुखं पश्येम; शीघ्रं नो दुर्दर्शं भविष्यति॥

Verse 23

आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते।।।।

आयसं हृदयं नूनं राममातुः, न संशयः। यत् देवगर्भप्रतिमो वनं याति, न भिद्यते॥

Verse 24

कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा।।।।

कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्। धर्मे रता न जहाति, मेरुमर्कप्रभा यथा॥

Verse 25

अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्।भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि।।।।

अहो लक्ष्मण, सिद्धार्थः; सततं प्रियवादिनम्। भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि॥

Verse 26

महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्।एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि।।।।

महती खलु ते सिद्धिरियं, महान् चायमभ्युदयः—यदेनमनुगच्छसि। एष एव स्वर्गस्य मार्गः।

Verse 27

एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।

एवं वदन्तोऽपि ते नराः, तमनुगच्छन्तः प्रियं इक्ष्वाकुनन्दनम्, आगतं बाष्पं सोढुं न शेकुः।

Verse 28

अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्।।।।

अथ राजा दीनचेतनः, दीनाभिः स्त्रीभिर्वृतः, ‘प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामि’ इति ब्रुवन् गृहान्निर्जगाम।

Verse 29

शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः।यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे।।।।

अग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनोऽश्रूयत; यथा बद्धे महति कुञ्जरे करेणूनां नादः।

Verse 30

पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्।परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा।।।।

पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नपि तदा म्लानतामगमत्। परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा॥

Verse 31

स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति।।।।

स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः। सूतं सञ्चोदयामास—त्वरितं वाह्यतामिति॥

Verse 32

रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा।उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः।।।।

रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा। उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः॥

Verse 33

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः।।।।

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः। पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः॥

Verse 34

रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्।।।।

रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्। प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्॥

Verse 35

सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव।।।।

स्त्रीणां नयनैः आयाससम्भवम् अश्रु सुस्राव; मीनसङ्क्षोभचालितैः पङ्कजैरिव सलिलबिन्दवः पतन्ति स्म।

Verse 36

दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः।।।।

एकचित्तगतं पुरं दृष्ट्वा श्रीमान् नृपतिः दुःखेन निपपात; हतमूल इव द्रुमः।

Verse 37

ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्।।।।

ततः रामस्य पृष्ठतः नराणां हलहलाशब्दो जज्ञे; भृशदुःखितं सीदन्तं राजानं प्रेक्ष्य।

Verse 38

हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे।अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्।।।।

केचिद् ‘हा राम’ इति, अपरे ‘राममाते’ इति च क्रोशन्तः; समृद्धम् अन्तःपुरं च पर्यदेवयन्।

Verse 39

अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि।।।।

रामस्तु अन्वीक्षमाणः विषण्णं भ्रान्तचेतसं राजानं मातरं चैव पथि अनुगतौ ददर्श।

Verse 40

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत।।।।

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा। धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत॥

Verse 41

पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्।।।।

पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ। दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्॥

Verse 42

न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः।मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः।।।।

न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः। मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः॥

Verse 43

प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्।बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत।।।।

प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्। बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत॥

Verse 44

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।

तदा कौसल्या रुदती रथं तम् अनुधावती, “राम राम” इति क्रोशन्ती, “हा सीते, लक्ष्मणे” इति च; रामलक्ष्मणसीतार्थं नेत्रजं वारि स्रवन्ती—रामः पुनः पुनः स्वमातरं प्रैक्षत, सा शोकवेगेन नृत्यन्तीमिव व्याकुला बभूव।

Verse 45

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।2.40.44।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।2.40.45।।

एष एव श्लोकः पुनरुक्तः—कौसल्या रुदती रथं तम् अनुधावती “राम राम” इति क्रोशन्ती, “हा सीते लक्ष्मणे” इति च; नेत्रजं वारि स्रवन्ती—रामः असकृत् मातरं प्रैक्षत, सा शोकवेगेन नृत्यन्तीमिव व्याकुला बभूव।

Verse 46

तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा।।।।

“तिष्ठ तिष्ठ” इति राजा चुक्रोश; “याहि याही” इति राघवः। सुमन्त्रस्य तदा आत्मा चक्रयोरिव चान्तरा बभूव।

Verse 47

नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्।।।।

“नाश्रौषम्” इति राजानम् उपालब्धोऽपि वक्ष्यसि; दुःखं चिरं कर्तुं पापिष्ठम् इति रामः तम् अब्रवीत्।

Verse 48

रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः।।।।

रामस्य वचः कुर्वन् स सारथिः तं जनम् अनुज्ञाप्य, व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास।

Verse 49

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्।।।।

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्। मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्॥

Verse 50

यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्।इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः।।।।

यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्। इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः॥

Verse 51

तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नंप्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।निशम्य राजा कृपणः सभार्योव्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः।।।।

तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः। निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः॥