Sarga 73
भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः — Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमे सर्गे भरतः पितुः दशरथस्य निधनं रामलक्ष्मणयोर्वनवासं च श्रुत्वा शोकाकुलः सन् धर्मयुक्त्या कैकेयीं तीव्रं निन्दति। पितृवियोगेन ज्येष्ठभ्रातृवियोगेन च राज्यं तस्य निरर्थकं भवतीति स प्रतिपद्यते; कौसल्यासुमित्रयोः शोकं वर्धयित्वा कुलनाशकारिणी त्वमेवेति कैकेयीं दोषयति। रामो हि कैकेयीं स्वमातरमिव सततं मानयामासेति तस्य शीलं प्रशंसति। अनन्तरं स कुलधर्मं निरूपयति—इक्ष्वाकूणां परम्परायां ज्येष्ठ एव राज्येऽभिषिच्यते, कनिष्ठाश्च विनयेन तं सेवन्ते; कैकेय्याः कर्म तु राजधर्मस्य पितृपैतामहकीर्तेश्च विच्छेद इति दर्शयति। कैकेय्याः पुत्रराज्यलालसां न पूरयिष्यामीति प्रतिजानीते, निर्दोषं जनप्रियं रामं वनात् आनयिष्यामीति निश्चिनोति, अन्तःकरणेन दृढया भक्त्या तमेव सेवितुम् उद्यतः। सर्गान्ते भरतः शोकवेगेन सिंह इव गिरिगुहायां नदन् रुरोद—यत्र करुणा च धर्मनिन्दा च एकत्र संमिलिते।
Shlokas
Verse 1
सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्।।।।
सश्रुत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ। भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 2
किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः।विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च।।।।
इह मम हतस्य शोकाकुलस्य राज्येन किं प्रयोजनम्। पित्रा च विहीनस्य, भ्रात्रा च पितृसमेन॥
Verse 3
दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः।राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्।।।।
दुःखे मे दुःखमकरोः, व्रणे क्षारमिवादधाः। राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा, रामं च तापसं कृतवती॥
Verse 4
कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता।अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्।।।।
कुलस्य विनाशाय त्वं कालरात्रिरिवागता। अङ्गारमिव त्वां समुपगूह्य पिता मे नाबुबोध हि॥
Verse 5
मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि।सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि।।।।
त्वया मे पापदर्शिनि पिता मृत्युमुपापितः। मोहात् सुखं परिहृतं कुलेऽस्मिन् कुलपांसनि॥
Verse 6
त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः।तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः।।।।
त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः। तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो दशरथो नृपो गतः॥
Verse 7
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः।।।।
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः। कस्मात् प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः॥
Verse 8
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते।दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम।।।।
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते। दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम॥
Verse 9
ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम्।वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते।।।।
ननु त्वार्यः धर्मात्मा रामो गुरुवृत्तिज्ञः, त्वयि मातरिव अनुत्तमां शुद्धां च वृत्तिमेव वर्तितवान्।
Verse 10
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी। त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते॥
Verse 11
तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि।।।।
तस्याः पुत्रं कृतात्मानं चीरवल्कलवाससं वनवासाय प्रस्थाप्य, हे पापे, कथं न शोचसि नानुतप्यसे?
Verse 12
अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्।प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम्।।।।
अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनं चीरवसनं प्रव्राज्य, किन्नु कारणं पश्यसि?
Verse 13
लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति।तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम्।।।।
लुब्धाया ते, मन्ये, न मे राघवं प्रति भक्तिर्विदिता; राज्यार्थं हि त्वया महान् अयमनर्थः आनीतः।
Verse 14
अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ।केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे।।।।
अहं हि पुरुषव्याघ्रौ रामलक्ष्मणौ अपश्यन्, केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे?
Verse 15
तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः।उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा।।।।
स धर्मात्मा महाबलः महाराजः नित्यं बलवन्तं रामम् उपाश्रितोऽभूत्, मेरुः मेरुवनं यथा।
Verse 16
सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम्।दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा।। ।।
सोऽहं कथमेतं भारं महाधुर्यसमुद्धृतं वहितुं शक्नुयाम्। दम्योधुरमिवासाद्य, केनचिदौजसा वहेयम्॥
Verse 17
अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा।सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्।।।।
अथवा मे योगैर्बुद्धिबलेन वा शक्तिर्भवेत्। तथापि त्वां पुत्रगर्धिनीं सकामां न करिष्याम्यहम्॥
Verse 18
न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा।।।।
यदि रामस्य त्वयि मातृवत्सदा नावेक्षा स्यात्, तदा त्वां पापनिश्चयां त्यक्तुं मे विकाङ्क्षा न जायेत॥
Verse 19
उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि।साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता।।।।
उत्पन्ना तु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि। साधुचारित्रविभ्रष्टे, पूर्वेषां नो विगर्हिता॥
Verse 20
अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः।।।।
अस्मिन्कुले हि पूर्वपरम्परया ज्येष्ठ एव राज्येऽभिषिच्यते। अन्ये भ्रातरस्तस्मिन्समाहिताः सन्तो निष्ठया प्रवर्तन्ते॥
Verse 21
न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्।।।।
न हि मन्ये, नृशंस त्वं राजधर्ममवेक्षसे। राजवृत्तस्य शाश्वतीं गतिं फलञ्च न विजानासि॥
Verse 22
सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः।।।।
सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते। एष धर्मः समो राज्ञां, विशेषेण तु इक्ष्वाकूणाम्॥
Verse 23
तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्।।।।
तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलाचारविभूषिताम्। अद्य त्वां प्राप्य चारित्रशौण्डीर्यं विनिवर्तितम्॥
Verse 24
तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः।बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः।।।।
तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः। कथं बुद्धौ तवायं गर्हितो मोहः सम्भूतः॥
Verse 25
न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम।।।।
न तु तव कामं करिष्याम्यहं पापनिश्चये नारी। त्वयैव मम जीवितान्तकरं व्यसनं प्रवर्तितम्॥
Verse 26
एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्।निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्।।।।
अथेदानीमेव तवाप्रियार्थं, अनघं स्वजनप्रियं भ्रातरं वनान्निवर्तयिष्यामि॥
Verse 27
निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना।।।।
रामं दीप्ततेजसं निवर्तयित्वा, अहं सुस्थिरेणान्तरात्मना तस्य दासभूतो भविष्यामि॥
Verse 28
इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्।शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः।।।।
इत्युक्त्वा महात्मा भरतः प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्ताम् तुदन्। शोकातुरोऽपि भूयः ननाद, पर्वतगह्वरस्थः सिंहो यथा॥
Frequently Asked Questions
Bharata confronts the legitimacy of kingship obtained through coercive boons and exile: he refuses to accept a kingdom secured by adharma, and instead commits to restoring the rightful eldest heir (Rāma) in alignment with Ikṣvāku succession custom.
The sarga teaches that political authority must be grounded in dharma and lineage norms, not desire; grief does not negate ethical reasoning, and true loyalty may require rejecting personal gain to preserve moral order and public legitimacy.
Culturally, the Ikṣvāku rājavṛtta (royal custom) of crowning the eldest is foregrounded; symbolically, Mount Meru and the lion-in-cave simile frame Rāma as the dynasty’s stabilizing power and Bharata’s grief as both natural and morally forceful.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.