Sarga 91
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे एकनवतितमे सर्गे राजधर्मस्य तपोवनमर्यादायाश्च समन्वयः प्रदर्श्यते। भरतः भरद्वाजाश्रमं प्रति गत्वा रात्रौ तत्रैव वस्तुम् निश्चिनोति, मुनिश्च तस्मै दिव्यमातिथ्यं प्रतिजानाति। मुनिना पृष्टः—किमर्थं सैन्यं दूरं स्थापयसीति—भरतः प्रत्युवाच, आश्रमस्य वृक्षान् जलं भूमिं कुटीराश्च न व्यथयितुम्, तपस्विजनानां समीपे राजसैन्यस्य निग्रह एव धर्म इति; अतः स एकाकी समुपागतः। ततः मुनिवचनात् सैन्यं समाहूयते। अथ भरद्वाजोऽग्निशालां प्रविश्य शौचं विधाय विश्वकर्माणं त्वष्टारं च सृष्ट्युपकरणार्थं समाह्वयति; दिक्पालान् नदीः गन्धर्वान् अप्सरसः कुबेरवनं सोमं च बह्वन्नपानसमृद्धये प्रार्थयते। ततः शीतलवायवः पुष्पवृष्टिः दिव्यसंगीतं निनादश्च प्रादुरभवन्। सैन्यं विश्वकर्मनिर्मितं समतलं फलभारितवृक्षान् दिव्यनदीं अश्वशालाः तोरणानि रत्नमयमहाराजभवनं च ददर्श। अनन्तरं पयसरसाः, गृहाणि, सहस्रशः स्त्रियः अप्सरसश्च, गन्धर्वराजगानं, स्नानाभ्यङ्गौ, पशूनां तृप्तिः, अन्नपानभाजनवस्त्रशस्त्रादिसमृद्धिः इत्यादि विस्तरेण निरूप्यते। सैनिकाः स्वप्नवत् विस्मिताः रात्रिं यावत् प्रमुदिताः; प्रभाते तु समाहूताः दिव्यजनाः अनुज्ञाताः स्वस्थानं ययुः, गन्धान् स्रग्भिश्च चिह्नानि अवशिष्टानि। अत्रोपदेशः—आतिथ्यं धर्मरूपा शक्तिः, या बलं विनयेन बध्नाति; तपोवनानां पावनता च, तेषां हिंसावर्जनं राज्ञो नित्यकर्तव्यमिति।
Shlokas
Verse 1
कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा।भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत्।।।।
तत्रैव निवासाय कृतबुद्धिं कैकयीपुत्रं भरतं तदा। स मुनिः आतिथ्येन अन्यमन्त्रयत्॥
Verse 2
अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम्।पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते।।।।
भरत उवाच—ननु भवता कृतमेवेदम्; वने यदुपपद्यते तत् पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं च प्रदत्तम्।
Verse 3
अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव।जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित्।।।।
अथ भरद्वाजः भरतं प्रहसन्निव उवाच— त्वां प्रीतिसंयुक्तं जाने; येन केनचित् दत्तेन त्वं तुष्यसि।
Verse 4
सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम्।मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ।।।।
तवैतस्याः सेनायाः सर्वस्याः भोजनं कर्तुमिच्छामि। मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्होऽसि मनुजर्षभ॥
Verse 5
किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः।कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः।।।।
किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः। कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभ॥
Verse 6
भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम्।ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात्।।।।
भरतः प्राञ्जलिः तं तपोधनं प्रत्युवाच— भगवन्, भगवद्भयात् ससैन्यः न उपयातोऽस्मि।
Verse 7
राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा।यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः।।।।
भगवन्, राज्ञा वा राजपुत्रेण वा नित्यं यत्नतः विषयेषु तपस्विनः परिहर्तव्याः, येषां तपो न विघ्न्येत॥
Verse 8
वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः।प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम्।।।।
भगवन्, वाजिमुख्याः मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः पृष्ठतो मामनुयान्ति; महतीं भूमिं प्रच्छाद्य विस्तीर्णां कुर्वन्ति।
Verse 9
ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा।न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः।।।।
वृक्षान् उदकं भूमिं आश्रमेषु कुटजान् च ते न हिंस्युः—इति मनसि कृत्वा, तेनाहम् एक एव अत्र समागतः॥
Verse 10
आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा।ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम्।।।।
‘आनीयतामितः सेना’ इति परमर्षिणा आज्ञप्तः। ततः भरतः सेनायाः समुपागमं चक्रे॥
Verse 11
अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च।आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत्।।।।
अग्निशालां प्रविश्याथ आचम्य परिमृज्य च। आतिथ्यक्रियासिद्ध्यर्थं विश्वकर्माणमाह्वयत्॥
Verse 12
आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्।।।।
आह्वये विश्वकर्माणं त्वष्टारं चाप्यहं विभो। आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्॥
Verse 13
आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्।।।।
आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखानपि। आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्॥
Verse 14
प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च।पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः।।।।
प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च। पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः॥
Verse 15
अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम्।अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम्।।।।
अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्याः सुविष्ठिताम्। अपराश्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम्॥
Verse 16
आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून्।तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः।।।।
आह्वयेऽहं देवगन्धर्वान्—विश्वावसुं हहाहुहूञ्च; तथैव सर्वतः अप्सरसः देवीः गन्धर्वीश्च समाह्वये।
Verse 17
घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलंबुसाम्।नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम्।।।।
घृताचीं च विश्वाचीं च मिश्रकेशीमलम्बुसाम्। नागदन्तां च हेमां च हिमां चाद्रिनिवासिनीम् समाह्वये।
Verse 18
शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः।सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः।।।।
याश्च शक्रमुपतिष्ठन्ति याश्च ब्रह्माणं योषितः। सर्वास्ताः तुम्बुरुणा सार्धं सपरिच्छदाः समाह्वये।
Verse 19
वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत्।दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च।।।।
कुरुषु यद्दिव्यं वनं कौबेरं वासोभूषणपत्रवत्। यत्र दिव्यनारीफलम् शश्वत्, तदिहैव आगच्छतु।
Verse 20
इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम्।भक्ष्यंभोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु।।।।
इह मे भगवान् सोमोऽन्नमुत्तमं विधत्ताम्—भक्ष्यं भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु।
Verse 21
विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च।सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च।।।।
विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च; सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च।
Verse 22
एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च।शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः।।।।
एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च; शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः।
Verse 23
मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः।आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक्।।।।
मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः; आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक्।
Verse 24
मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः।उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः।।।।
मलयं दर्दुरं चैव ततः स्वेदनुदोऽनिलः; उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः।
Verse 25
ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः।दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे।।।।
ततः घनाः दिव्याः मेघाः कुसुमवृष्टिं सम्यग् अभ्यवर्षन्; सर्वासु दिक्षु दिव्यदुन्दुभिघोषश्च शुश्रुवे।
Verse 26
प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः।जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान्।।।।
उत्तमाः वाताः प्रववुः; अप्सरोगणाः ननृतुः; देवगन्धर्वाः जगुः; वीणाः स्वरान् प्रमुमुचुः।
Verse 27
स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च।विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः।।।।
सः शब्दः श्लक्ष्णोच्चरितः समः लयसमन्वितश्च, द्यां भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च विवेश।
Verse 28
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम्।ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः।।।।
तस्मिन् दिव्ये श्रोत्रसुखे शब्दे उपरते, भरतस्य सैन्यं विश्वकर्मणः विधानं इव अददर्श।
Verse 29
बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना।शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः।।।।
समन्तात् पञ्चयोजनपर्यन्तं भूमिः समा बभूव; नीलवैढूर्यसन्निभैः बहुभिः शाद्वलैः सा सर्वथा आच्छन्ना बभूव।
Verse 30
तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः।आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः।।।।
तस्मिन् बिल्वाः कपित्थाश्च पनसाः बीजपूरकाः। आमलक्यश्च चूताश्च फलैरेव विभूषिताः बभूवुः॥
Verse 31
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत्।आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता।।।।
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यः दिव्योपभोगवतः वनात् दिव्या नदी आजगाम; सा तीरजैः बहुभिः वृक्षैः परिवृता बभूव।
Verse 32
चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम्।हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च।।।।
चतुश्शालानि शुभ्राणि तथा गजवाजिनां शालाः। हर्म्यप्रासादसम्बाधाः शुभानि तोरणानि च बभूवुः॥
Verse 33
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।।।
सितमेघनिभं सुतोरणं राजवेश्म च बभूव। दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्॥ चतुरश्रं विशालं च शयनासनयानवत्। दिव्यैः सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्॥ उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्। क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत् स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्॥
Verse 34
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.33।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।2.91.34।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।2.91.35।।
सितमेघनिभं सुतोरणं राजवेश्म च बभूव। दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्॥ चतुरश्रं विशालं च शयनासनयानवत्। दिव्यैः सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्॥ उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्। क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत् स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्॥
Verse 35
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.33।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।2.91.34।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।2.91.35।।
सितमेघनिभं सुतोरणं राजवेश्म च बभूव। दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्॥ चतुरश्रं विशालं च शयनासनयानवत्। दिव्यैः सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्॥ उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्। क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत् स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्॥
Verse 36
प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा।वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः।।।।
महर्षिणानुज्ञातो महाबाहुः कैकयीसुतः। भरतस्तद्वेश्म प्रविवेश रत्नसम्पूर्णम्॥
Verse 37
अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः।बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम्।।।।
अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणः सपुरोहिताः। वेश्मसंविधिं दृष्ट्वा ते मुदा समन्विताः॥
Verse 38
तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च।भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत्।।।।
तत्र दिव्यं राजासनं व्यजनं छत्रमेव च। भरतो मन्त्रिभिः सार्धं राजवत् समुपाविशत्॥
Verse 39
आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च।वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने।।।।
रामायाभिप्रणम्य स आसनं तस्येव पूजयामास। ततः वालव्यजनम् आदाय सचिवासने न्यषीदत्॥
Verse 40
आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः।ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः।।।।
आनुपूर्व्येण सर्वे मन्त्रिणः पुरोहिताश्च निषेदुः। ततः पश्चात् सेनापतिः, प्रशास्ता च निषेदतुः॥
Verse 41
तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः।उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
ततः तत्र मुहूर्तेन पायसकर्दमाः नद्य उपातिष्ठन्त भरतम्। भरद्वाजस्य शासनात्॥
Verse 42
तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः।रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजा:।।।।
तासां नदीनाम् उभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः। रम्याः दिव्याः आवसधाः प्रादुर्भूताः, ब्रह्मणः प्रसादजाः॥
Verse 43
तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः।आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः।।।।
तेनैव च मुहूर्तेन दिव्याभरणभूषिताः। ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियो विंशतिसाहस्राः समागमन्॥
Verse 44
सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः।आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः।।।।
सुवर्णमणिमुक्तप्रवालैश्च विराजिताः। कुबेरप्रहिताः स्त्रियो विंशतिसाहस्राः समागमन्॥
Verse 45
याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते।आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः।।।।
याभिर्गृहीतः पुरुषः सोन्माद इव लक्ष्यते। नन्दनादप्सरोगणाः विंशतिसाहस्रा समागमन्॥
Verse 46
नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः।एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः।।।।
नारदस्तुम्बुरुर्गोपः प्रवराः सूर्यवर्चसः। एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः॥
Verse 47
अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना।उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
अथ भरद्वाजस्य शासनानुसारं अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीका वामना च भरतस्य समीपे उपानृत्यन्।
Verse 48
यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने।प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
देवेषु यानि माल्यानि चैत्ररथे वने च यानि, तानि प्रयागे भरद्वाजस्य शासनात् प्रत्यक्षाणि बभूवुः।
Verse 49
बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः।अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
भरद्वाजस्य शासनात् बिल्वा मार्दङ्गिका आसन्, विभीतकाः शम्याग्राहाः, अश्वत्थाश्च नर्तकाः अभवन्।
Verse 50
ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः।प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः।।।।
ततः सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः च प्रहृष्टाः सन्तः तत्र कुब्जा भूत्वा अथ वामनाः भूत्वा सम्पेतुः।
Verse 51
शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताःमालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः।प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन्।।।।
शिंशुपामलकीजम्ब्वः याश्चान्याः काननेषु ताः, मालती मल्लिका जातिः याश्चान्याः कानने लताः—प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमे अवदन्।
Verse 52
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।।।मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ।।।।
सुरापाः सुरां पिबन्तु, बुभुक्षिताः पायसं पिबन्तु। सुमेध्यानि मांसानि च यावदिच्छन्ति तावद् भक्ष्यन्ताम्॥
Verse 53
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।2.91.52।।मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ।।2.91.53।।
सुरापाः सुरां पिबन्तु, बुभुक्षिताः पायसं पिबन्तु। सुमेध्यानि मांसानि च यावदिच्छन्ति तावद् भक्ष्यन्ताम्॥
Verse 54
उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु।अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च।।।।
वल्गुषु नदीतीरेषु तान् उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म। अपि च एकैकं पुरुषं सप्ताष्टौ प्रमदाः पर्युपासन्ति स्म॥
Verse 55
संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः।परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः।।।।
रुचिरलोचनाः नार्यः संवाहनार्थं समापेतुः। वराङ्गनाः परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति स्म॥
Verse 56
हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान्।अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि।।।।
हयान् गजान् खारान् उष्ट्रान् तथा सुरभेस्सुतान्। तेषां वाहानपाः भोज्यं यथाविधि अभोजयन्॥
Verse 57
इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान्।इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबला:।।।।
महाबलाः परिचारकाः इक्ष्वाकुवरयोधानां वाहनानि इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्तः स्म चोदयन्ति स्म।
Verse 58
नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः।मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ।।।।
तत्र सा चमूः मत्तप्रमत्तमुदिता दीप्तिमती संबभौ; अश्वबन्धः अश्वं न आजानात्, कुञ्जरग्रहः गजं न आजानात्।
Verse 59
तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः।अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन्।।।।
ते सर्वकामैः तर्पिताः रक्तचन्दनरूषिताः, अप्सरोगणसंयुक्ताः सैन्याः वाचम् उदैरयन्।
Verse 60
नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान्।कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम्।।।।
नैव अयोध्यां गमिष्यामः, न गमिष्याम दण्डकान्; भरतस्य कुशलं अस्तु, रामस्य तथा सुखम्।
Verse 61
इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः।अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन्।।।।
इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः। अनाथा इव तं सत्कारविधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन्॥
Verse 62
संम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः।भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन्।।।।
सम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः। भरतस्यानुयातारः ‘स्वर्गोऽयम्’ इति चाब्रुवन्॥
Verse 63
नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाःसमन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सहस्रशः।।।।
नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः। समन्तात् परिधावन्ति माल्योपेताः सहस्रशः॥
Verse 64
ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम्।दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः।।।।
ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम्। दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यांस्तान् अभवद्भक्षणे मतिः॥
Verse 65
प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः।बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः।।।।
प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः। बभूवुस्ते भृशं दृप्ताः सर्वे चाहतवाससः॥
Verse 66
कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः।बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत्।।।।
तत्र कुञ्जराः खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणश्च सुभृताः समभवन्; न हि कश्चिदन्यं प्रति विघातं चकार, न चान्योऽन्यमकल्पयत्॥
Verse 67
नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा।रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत।।।।
तस्मिन् जनसमूहे न कश्चिन्नरः अशुक्लवासा दृश्यते स्म; न क्षुधितो न मलिनो न रजसा ध्वस्तकेशोऽपि कश्चिददृश्यत॥
Verse 68
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः।फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः।।।।पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः।ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः।।।।
अजैश्च वाराहैश्च निष्ठानवरसञ्चयैः फलनिर्यूहसंसिद्धैः गन्धरसान्वितैः सूपैश्च सह, शुक्लस्यान्नस्य चाभितः पूर्णाः पुष्पध्वजवत्यो लौहीः सहस्रशो भाण्डाः तत्र नरा विस्मिताः ददृशुः॥
Verse 69
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः।फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः।।2.91.68।।पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः।ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः।।2.91.69।।
अजैश्च वाराहैश्च निष्ठानवरसञ्चयैः फलनिर्यूहसंसिद्धैः गन्धरसान्वितैः सूपैश्च सह, शुक्लस्यान्नस्य चाभितः पूर्णाः पुष्पध्वजवत्यो लौहीः सहस्रशो भाण्डाः तत्र नरा विस्मिताः ददृशुः॥
Verse 70
बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः।ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः।।।।
वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः समभवन्; ताश्च कामदुघा गावो द्रुमाश्च मधुश्च्युतः आसन्॥
Verse 71
वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः।प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः।।।।
वाप्यः मैरेयपूर्णाः सन्ति, मृष्टमांसचयैः परितो वृताः। मार्गे च प्रतप्तपिठराः स्थापिता, मृगमांस-मयूर-कौक्कुटैः समुपेताः॥
Verse 72
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।।।
पात्रीणां सहस्राणि, स्थालीनां नियुतानि च। न्यर्बुधानि च पात्राणि, शातकुम्भमयानि च॥
Verse 73
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।2.91.72।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।2.91.73।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।2.91.74।।
स्थाल्यः कुम्भ्यः करम्भ्यश्च दधिपूर्णाः सुसंस्कृताः। यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः॥
Verse 74
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।2.91.72।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।2.91.73।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।2.91.74।।
ह्रदाः केचित् रसालस्य पूर्णाः, दध्नः श्वेतस्य चापरे। बभूवुः पायसस्यान्ये, शर्करायावसञ्चयाः॥
Verse 75
कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च।ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः।।।।
तीर्थेषु सरितां तत्र नराः स्नानोपकरणान्यनेकविधानि ददृशुः—कल्कान् चूर्णकषायांश्च तथा भाजनस्थानानि च सर्वशः।
Verse 76
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।।।
तत्र शुक्लान् अंशुमतः दन्तधावनसञ्चयान्, शुक्लांश्चन्दनकल्कान् समुद्गेष्ववतिष्ठतः, दर्पणान् परिमृष्टान्, वाससां सञ्चयान्, पादुकोपानहयुग्मानि सहस्रशः, आञ्जनीः कङ्कतान् कूर्चान्, शस्त्राणि धनूंषि च, मर्मत्राणानि चित्राणि, शयनान्यासनानि च; खरोष्ट्रगजवाजिनां प्रतिपानह्रदान् पूर्णान्, अवगाह्यसुतीर्थान् ह्रदान् सोत्पलपुष्करान्, आकाशवर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान् सुखप्लवान्, नीपवैडूर्यवर्णान् मृदून् यवससञ्चयान्—पशूनां निर्वापार्थान् सर्वशो ददृशुः।
Verse 77
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
तत्र शुक्लान् अंशुमतः दन्तधावनसञ्चयान्, शुक्लांश्चन्दनकल्कान् समुद्गेष्ववतिष्ठतः, दर्पणान् परिमृष्टान्, वाससां सञ्चयान्, पादुकोपानहयुग्मानि सहस्रशः, आञ्जनीः कङ्कतान् कूर्चान्, शस्त्राणि धनूंषि च, मर्मत्राणानि चित्राणि, शयनान्यासनानि च; खरोष्ट्रगजवाजिनां प्रतिपानह्रदान् पूर्णान्, अवगाह्यसुतीर्थान् ह्रदान् सोत्पलपुष्करान्, आकाशवर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान् सुखप्लवान्, नीपवैडूर्यवर्णान् मृदून् यवससञ्चयान्—पशूनां निर्वापार्थान् सर्वशो ददृशुः।
Verse 78
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
तत्र शुक्लान् अंशुमतः दन्तधावनसञ्चयान्, शुक्लांश्चन्दनकल्कान् समुद्गेष्ववतिष्ठतः, दर्पणान् परिमृष्टान्, वाससां सञ्चयान्, पादुकोपानहयुग्मानि सहस्रशः, आञ्जनीः कङ्कतान् कूर्चान्, शस्त्राणि धनूंषि च, मर्मत्राणानि चित्राणि, शयनान्यासनानि च; खरोष्ट्रगजवाजिनां प्रतिपानह्रदान् पूर्णान्, अवगाह्यसुतीर्थान् ह्रदान् सोत्पलपुष्करान्, आकाशवर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान् सुखप्लवान्, नीपवैडूर्यवर्णान् मृदून् यवससञ्चयान्—पशूनां निर्वापार्थान् सर्वशो ददृशुः।
Verse 79
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
तत्र शुक्लान् अंशुमतः दन्तधावनसञ्चयान्, शुक्लांश्चन्दनकल्कान् समुद्गेष्ववतिष्ठतः, दर्पणान् परिमृष्टान्, वाससां सञ्चयान्, पादुकोपानहयुग्मानि सहस्रशः, आञ्जनीः कङ्कतान् कूर्चान्, शस्त्राणि धनूंषि च, मर्मत्राणानि चित्राणि, शयनान्यासनानि च; खरोष्ट्रगजवाजिनां प्रतिपानह्रदान् पूर्णान्, अवगाह्यसुतीर्थान् ह्रदान् सोत्पलपुष्करान्, आकाशवर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान् सुखप्लवान्, नीपवैडूर्यवर्णान् मृदून् यवससञ्चयान्—पशूनां निर्वापार्थान् सर्वशो ददृशुः।
Verse 80
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
तत्र शुक्लान् अंशुमतः दन्तधावनसञ्चयान्, शुक्लांश्चन्दनकल्कान् समुद्गेष्ववतिष्ठतः, दर्पणान् परिमृष्टान्, वाससां सञ्चयान्, पादुकोपानहयुग्मानि सहस्रशः, आञ्जनीः कङ्कतान् कूर्चान्, शस्त्राणि धनूंषि च, मर्मत्राणानि चित्राणि, शयनान्यासनानि च; खरोष्ट्रगजवाजिनां प्रतिपानह्रदान् पूर्णान्, अवगाह्यसुतीर्थान् ह्रदान् सोत्पलपुष्करान्, आकाशवर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान् सुखप्लवान्, नीपवैडूर्यवर्णान् मृदून् यवससञ्चयान्—पशूनां निर्वापार्थान् सर्वशो ददृशुः।
Verse 81
व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम्।दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा।।।।
व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम्। दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा॥
Verse 82
इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने।भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत।।।।
इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने। भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत॥
Verse 83
प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम्।भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः।।।।
प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम्। भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः॥
Verse 84
तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागरुचन्दनोक्षिताः।तथैव दिव्या विविधास्स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः।।।।
गन्धर्वेषु गतेष्वपि मदिरामत्ताः नराः तथैव स्थिताः; दिव्यागरुचन्दनलेपेन देहाः तथैव सुगन्धिताः। नानाविधाः दिव्याः उत्तमस्रजश्च मनुजैः प्रमर्दिताः पृथक् पृथक् प्रकीर्णाः शेरते स्म॥
Frequently Asked Questions
Bharata must balance military necessity with āśrama-safety: he deliberately keeps the army away to prevent harm to huts, trees, land, and water, embodying rājadharma as non-intrusion into ascetic domains (2.91.5–9).
Hospitality is presented as a disciplined, dharmic institution: the sage’s ātithya transforms a potentially disruptive force into an ordered community, while Bharata’s deference shows that power gains legitimacy through restraint and reverence for tapas.
The setting is Bharadvāja’s hermitage (traditionally associated with Prayāga), with invoked cosmic geographies such as Kubera’s forest in Kuru land and the directional guardians; culturally, the chapter highlights Vedic-style purification, agniśālā rites, and formal guest-offerings (pādya, arghya).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.