Sarga 51
अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः · Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament (Night on the riverbank)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डस्य एकपञ्चाशे सर्गे निषादराजस्य गुहस्य सौहृदं लक्ष्मणस्य च धर्मशोकः रात्रौ तटे समागच्छतः। रामरक्षणे लक्ष्मणस्य अनिद्रां दृष्ट्वा गुहः शय्यां सुसज्जां दत्त्वा स्वबान्धवैः सह शस्त्रधारिभिः रात्रिं यावत् रक्षां प्रतिजानाति; स च सौहृदं धर्मकर्तव्यत्वेन मन्यते। लक्ष्मणस्तु सुखं नाङ्गीकरोति—“रामो मे प्राणसमः, सीतया सह कुशशय्यायां शयाने तस्मिन् मम निद्रा भोगाश्च न सम्भवन्ति” इति निश्चयं दर्शयति। ततः स शोकवचनैः राजधर्मनययोः परिणामं चिन्तयन् दाशरथिं प्रति अनिष्टं पूर्वानुमन्यते—अभिषेकाकाङ्क्षाविघातात् दशरथस्य मरणं, कौसल्यायाः पतनं, अयोध्यायाः नगरध्वनिनां शमं च शोकक्लान्त्या कल्पयति। मध्ये क्षणं नगरस्य पूर्वसमृद्धिं उत्सवशोभां च स्मारयन्, तस्याः शीघ्रं शून्यतां शोकं च अधिकं तीव्रयति। रात्रिः शोकमग्नेन लक्ष्मणेनैव नीयते; जनहितार्थं सत्यं वदन्तं तं श्रुत्वा गुहोऽपि सहदुःखभारात् अश्रूणि मुञ्चति—सौहृदं तत्र सामुदायिककरुणायाः धर्मैक्यस्य च सेतुः भवति।
Shlokas
Verse 1
तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम् ।गुहः सन्तापसन्तप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥१॥
तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम्। गुहः सन्तापसन्तप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 2
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम् ॥२॥
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता; अस्यां साध्वि प्रत्याश्वसिहि, राजपुत्र, यथासुखम्।
Verse 3
उचितोऽयं जनस्सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः ।गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम् ॥३॥
उचितोऽयं जनस्सर्वः क्लेशानां, त्वं तु सुखोचितः। तस्मात् काकुत्स्थरक्षार्थं वयं निशां जागरिष्यामः॥
Verse 4
न हि रामात्प्रियतमो ममास्ति भुवि कश्चन ।ब्रवीम्येतदहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे ॥४॥
न हि रामात् प्रियतमो मम भुवि कश्चन। एतदहं सत्यं ब्रवीमि, सत्येनैव च ते शपे॥
Verse 5
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेस्मिन् सुमुहद्यशः ।धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च केवलम् ॥५॥
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहत् यशः। धर्मावाप्तिं च विपुलाम्, अर्थावाप्तिं च केवलम्॥
Verse 6
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वतो ज्ञातिभि स्सह ॥६॥
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया। धनुष्पाणिः सज्ञातिभिः सर्वतो रक्षिष्यामि॥
Verse 7
न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरतस्सदा ।चतुरङ्गं ह्यपिबलं सुमहत्प्रसहेमहि ॥७॥
न हि मेऽविदितं किञ्चिद् वनेऽस्मिन् चरतः सदा। चतुरङ्गं ह्यपि बलं सुमहत् प्रसहेमहि॥
Verse 8
लक्ष्मणस्तं तदोवाच रक्ष्यमाणास्त्वयानघ ।नात्र भीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥८॥
ततः लक्ष्मणस्तं प्रत्युवाच— “अनघ! त्वया धर्ममेवानुपश्यता रक्ष्यमाणाः वयं सर्वेऽत्र किञ्चिदपि न भीताः।”
Verse 9
कथं दशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥९॥
दशरथात्मजे रामे सीतया सह भूमौ शयाने मया कथं निद्रा लभ्येत? जीवितं वा सुखानि वा कथं मे स्यात्?
Verse 10
यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि ।तं पश्य सुखसंविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥१०॥
पश्यत—यो देवासुरैः सर्वैः संयुक्तैरपि युधि न प्रसहितुं शक्यः, स तृणेषु सीतया सह सुखं शयितः।
Verses 11-12
यो मन्त्रतपसा लब्धो विविधैश्च पराश्रमैः ।एको दशरथस्येष्टः पुत्रः सदृशलक्षणः ॥११॥अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥१२॥
मन्त्रतपसा विविधैश्च पराश्रमैः लब्धः स दशरथस्य एक एव इष्टः पुत्रः सदृशलक्षणः। अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति; मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव विधवा भविष्यति।
Verse 13
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।निर्घोषोपरतं चातो मन्ये राजनिवेशनम् ॥१३॥
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः; निर्घोषोपरतं चातो मन्ये राजनिवेशनम्।
Verse 14
कौशल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीमिमाम् ॥१४॥
कौशल्या च महाराजो मम च जननी तथा। नाशंसे सर्व एतेऽद्य रात्रिमिमां समास्यन्ति॥
Verse 15
जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।तद्दुःखं यत्तु कौशल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥१५॥
शत्रुघ्नान्ववेक्षया मे माता जीवेत कदाचन। कौशल्या तु महादुःखं वीरसूर्विनशिष्यति॥
Verse 16
अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा ।राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति ॥१६॥
अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा; राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति।
Verse 17
कथं पुत्रं महात्मानं ज्येष्ठं प्रियमपश्यतः ।शरीरं धारयिष्यन्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः ॥१७॥
कथं पुत्रं महात्मानं ज्येष्ठं प्रियमपश्यतः; शरीरं धारयिष्यन्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः।
Verse 18
विनष्टे नृपतौ पश्चात्कौसल्या विनशिष्यति ।अनन्तरं च माताऽपि मम नाशमुपैष्यति ॥१८॥
विनष्टे नृपतौ पश्चात्कौसल्या विनशिष्यति; अनन्तरं च माताऽपि मम नाशमुपैष्यति।
Verse 19
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥१९॥
अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् एव। मम पिता राज्ये रामम् अनिक्षिप्य मनोरथम् अनवाप्य विनशिष्यति।
Verse 20
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्कालेऽप्युपस्थिते ।प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥२०॥
ये तस्मिन्काले पितुः समीपे उपस्थिताः, भूमिपतेः सर्वाणि प्रेतकार्याणि संस्करिष्यन्ति, ते सिद्धार्था भविष्यन्ति।
Verses 21-23
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् ।हर्म्यप्रासादसम्पन्नाम् गणिकावरशोभिताम् ॥२१॥रथाश्वगजसम्बाधां तूर्यनादविनादिताम् ।सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥२२॥आरामोद्यानसम्पन्नां समाजोत्सवशालिनीम् ।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥२३॥
एष एव अयोध्याया विस्तीर्णः शुभवर्णनप्रबन्धः पुनः संनिविष्टः—सुव्यवस्थिते समृद्धे तूर्यनादोत्सवसमाकुले नगरे जनाः सुखिता विचरन्ति।
Verse 24
अपि जीवेद्दशरथो वनवासात्पुनर्वयम् ।प्रत्यागम्य महात्मानमपि पश्येम सुव्रतम् ॥२४॥
अपि दशरथो जीवेत्? वनवासात् पुनरागत्य वयं सुव्रतं महात्मानं तं नृपं पुनरपि पश्येम इति।
Verse 25
अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् ।निवृत्ते वनवासेऽस्मिन्नयोध्यां प्रविशेमहि ॥२५॥
सत्यप्रतिज्ञेन कुशलिना रामेण सार्धं, अस्मिन् वनवासे निवृत्ते, वयं किमपि पुनरयोध्यां प्रविशेमहि?
Verse 26
परिदेवयमानस्य दुखार्तस्य महात्मनः ।तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत ॥२६॥
परिदेवयमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः राजपुत्रस्य तिष्ठतः सा शर्वरी अत्यवर्तत।
Verse 27
तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते नरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद्गुहः ।मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः ॥२७॥
एवं सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते नरेन्द्रपुत्रे, गुरुसौहृदात् गुहः व्यसनाभिपीडितः बाष्पं मुमोच— ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः।
Inside Sarga 51
Voices in this sarga
- Guha
- Lakṣmaṇa
Frequently Asked Questions
The central action is Lakṣmaṇa’s refusal of comfort and sleep while Rāma rests on grass with Sītā. The dilemma is whether personal relief is permissible when one’s duty of protection and solidarity (rakṣā-dharma and brotherly loyalty) remains active.
The chapter teaches that dharma is expressed through embodied vigilance: Guha’s hospitality and armed readiness, and Lakṣmaṇa’s self-denial, both serve the same moral end—protecting the righteous and sustaining truth-bound commitments even amid grief.
Ayodhyā is evoked through a cultural-urban portrait: broad roads, squares, palaces, courtesan quarters, vehicles and animals in circulation, musical processions, gardens, and public festivals—used as a literary counterpoint to the exile camp’s austerity and the palace’s ensuing silence.
Ask anything about Sarga 51 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
