Sarga 52

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥१॥

प्रभाते शर्वर्यां जातायां पृथुवक्षा महायशाः रामः सौमित्रिं शुभलक्षणं लक्ष्मणमिदं वचः उवाच।

Verse 2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥२॥

तात लक्ष्मण, भगवती निशा गता; अयं भास्करोदयकालः। असौ सुकृष्णः कोकिलविहगः कूजति।

Verse 3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥३॥

वने नदतां बर्हिणानां निर्घोषः श्रूयते। सौम्य, शीघ्रगां सागरगामिनीं जाह्नवीं तराम।

Verse 4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥४॥

रामस्य वचो विज्ञाय सौमित्रिर्मित्रनन्दनः; गुहमामन्त्र्य सूतं च, सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः।

Verse 5

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥५॥

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च। स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत्॥

Verse 6

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥६॥

तीर्थे शीघ्रम् उपाहर—वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभां सुप्रतारां दृढां नावम्।

Verse 7

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥७॥

तदाज्ञां श्रुत्वा गुहस्य महामात्यगणः समुत्थाय रुचिरां नावमुपोह्य गुहाय न्यवेदयत्—आज्ञा कृतैवेति॥

Verse 8

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥८॥

ततः स गुहः प्राञ्जलिर्भूत्वा राघवमब्रवीत्— “देव, नौः सज्जा; भूयः किं ते सेवां करवाणि?”

Verse 9

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥९॥

अमरपुत्रप्रख्य सुव्रत पुरुषव्याघ्र! सागरगां नदीं तर्तुं तेऽयं नौः; त्वं तामारोह।

Verse 10

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥१०॥

अथ महातेजा रामो गुहं प्रति इदं वचः उवाच—भवता कृतकार्यः अस्मि; शीघ्रम् आरोह्यताम् इति।

Verse 11

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥११॥

ततः तौ धन्विनौ कलापान् सन्नह्य खड्गौ च बद्ध्वा, सीतया सह राघवौ यत्र गङ्गा तत्र जग्मतुः।

Verse 12

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥१२॥

अथ सूतः धर्मज्ञं राममेव उपगम्य विनीतवत् प्राञ्जलिः अब्रवीत्—किम् अहं करवाणीति।

Verse 13

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥१३॥

ततः स दाशरथिः श्रीरामः सुमन्त्रं उत्तमेन दक्षिणकरेण मृदु स्पृष्ट्वा उवाच— “सुमन्त्र, शीघ्रं पुनरेव याहि; राज्ञः सकाशे तिष्ठ, सेवायां चाप्रमत्तो भव।”

Verse 14

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥१४॥

“निवर्तस्व” इत्युवाच; “एतावद्धि मम कृतं त्वया। रथं विहाय तु पद्भ्यां अहं महावनं गमिष्यामि।”

Verse 15

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥१५॥

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्य शोकपीडितः सारथिः सुमन्त्रः। पुरुषव्याघ्रं राममैक्श्वाककुलतिलकं प्रति इदं वचनमब्रवीत्॥

Verse 16

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥१६॥

लोकेऽस्मिन् केनचित् पुरुषेण नातिक्रान्तमिदं कर्म; यत् त्वं सभ्रातृभार्यः प्राकृतवद् वने वासं करोषि॥

Verse 17

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥१७॥

यदि ब्रह्मचर्ये स्वाध्याये मार्दवेऽर्जवे च सति अपि त्वयि व्यसनमागतम्, तर्हि न मन्ये तेषां गुणानां फलोदयः॥

Verse 18

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥१८॥

हे राघव वीर! वैदेह्या सह भ्रात्रा च वने वसन्, त्वं त्रीन् लोकान् जयन्निव शुभां गतिं प्राप्स्यसि॥

Verse 19

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥१९॥

राम! वयं खलु हताः, ये त्वयापि उपवञ्चिताः; पापाया कैकेय्याः वशमेष्यामः, दुःखभागिनः॥

Verse 20

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥२०॥

इति ब्रुवन् आत्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा। दूरगतं रामं दृष्ट्वा दुःखार्तः चिरं रुरोद।

Verse 21

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥२१॥

ततः विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम्। रामः मधुरं वाक्यं तं पुनः पुनरुवाच।

Verse 22

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥२२॥

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये। यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु।

Verse 23

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥२३॥

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः। कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते।

Verse 24

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥२४॥

यत्किञ्चिदपि स महात्मा महीपतिः कैकेय्याः प्रियकामार्थं यदाज्ञापयेत्, तत्सर्वं त्वया अविकाङ्क्षया निर्विघ्नं कर्तव्यम्।

Verse 25

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥२५॥

एतदेव कारणं हि नरेश्वराः राज्यानि प्रशासन्ति—यत् स्वकृत्येषु तेषां मनः केनचित् विघ्नेन न प्रतिहन्यते।

Verse 26

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥२६॥

यथा स महाराजः नालीकं न अधिगच्छति, न च दुःखेन ताम्यति—सुमन्त्र, तथा त्वं तत् कुरु।

Verse 27

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥२७॥

अदृष्टदुःखं वृद्धम् आर्यं जितेन्द्रियं राजानम् अभिवाद्य एव, मम हेतोः इदं वचः त्वं ब्रूयाः।

Verse 28

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥२८॥

नैव अहम् अनुशोचामि, न लक्ष्मणः, न च मैथिली—अयोध्यायाः च्युताः इति वा, वने वत्स्यामः इति वा।

Verse 29

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥२९॥

चतुर्दशवर्षाणि यदा समाप्स्यन्ति, तदा त्वं लक्ष्मणं सीतां च मां च शीघ्रमागतान् द्रक्ष्यसि, पुनः पुनरपि दर्शनसौभाग्यं लप्स्यसे।

Verses 30-31

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥३०॥आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥३१॥

एवम् उक्त्वा राजानं मातरं च सुमन्त्र मम अन्याः देव्यः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः आरोग्यं ब्रूहि। कौशल्याम् पादाभिवन्दनं ब्रूहि। सीतायाः मम च आर्यस्य लक्ष्मणस्य च वचनात्।

Verse 32

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥३२॥

महाराजं ब्रूयाश्च—भरतं क्षिप्रम् आनय। आगतश्चापि भरतः नृपमते पदे स्थाप्यः।

Verse 33

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥३३॥

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च। अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति॥

Verse 34

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥३४॥

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे। तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः॥

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः ।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः ॥३५॥

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः। तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः॥

Verse 36

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥३६॥

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता। लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम्॥

Verse 37

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥३७॥

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः। तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत्॥

Verse 38

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥३८॥

यदहं स्नेहादविक्लबः सख्योपचारवर्जितं वचनं ब्रूयाम्, तद्भक्तिमानिति मन्यमानस्त्वं तावदेतद्वाक्यं क्षन्तुमर्हसि।

Verse 39

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥३९॥

त्वद्विहीनोऽहं कथं तां पुरीं प्रतियास्यामि? तव तावद्वियोगेन सा पुरी पुत्रशोकाकुलामिव जननीव भवेत्।

Verse 40

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥४०॥

तदा जनः सरामं मे रथं दृष्ट्वा, विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येत; सा पुरीऽपि शोकात् विदीर्येत इव।

Verse 41

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥४१॥

इमं शून्यं रथं दृष्ट्वा नगरी दैन्यं गच्छेत्; स्वं सैन्यं सूतावशेषं हतवीरमिवाऽहवे।

Verse 42

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥४२॥

दूरेऽपि त्वयि निवसति प्रजाः मनसा त्वामग्रतः स्थितमिव धृत्वा अद्य नूनं त्वामेव चिन्तयन्त्यः निराहाराः कृताः।

Verse 43

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥४३॥

राम, त्वत्प्रवासकाले त्वयैव तद् दृष्टम्—प्रजानां त्वच्छोकक्लान्तचेतसां सङ्कुलं वृत्तं यादृशं जातम्।

Verse 44

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥४४॥

त्वद्विप्रवासने पौरैर्मुक्तो य आर्तनादः, स रथेन मां निशाम्यैव ततः शतगुणं कुर्युः।

Verse 45

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥४५॥

अहं देवीं किं चापि वक्ष्यामि—‘तव सुतो मया मातुलकुलं नीतः, सन्तापं मा कृथाः’ इति?

Verse 46

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥४६॥

असत्यमीदृशं वचनं नैवाहं ब्रूयाम्; इदं तु सत्यमपि वचः कथमहमप्रियमेव ब्रूयाम्?

Verse 47

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥४७॥

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः। कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः॥

Verse 48

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥४८॥

तस्मान्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ। वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि॥

Verse 49

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥४९॥

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि। सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया॥

Verse 50

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥५०॥

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते। रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव॥

Verse 51

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥५१॥

त्वत्प्रसादेन पूर्वं मया रथचर्यया कृतं सुखम् अवाप्तम्। तेनैव त्वत्कृतेऽहं वनवासेऽपि सुखं प्राप्स्यामि इति आशंसे॥

Verse 52

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥५२॥

प्रसीद; अहम् अरण्ये ते प्रत्यनन्तरः भवितुम् इच्छामि। प्रीत्या उक्तं श्रोतुम् इच्छामि—‘भव मे प्रत्यनन्तरः’ इति॥

Verse 53

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥५३॥

वीर, इमे हयाः अपि यदि ते वनवासिनः सन्तः परिचर्यां करिष्यन्ति, ते परमां गतिं प्राप्स्यन्ति॥

Verse 54

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥५४॥

वने वसन् अहं मूर्ध्ना तव शुश्रूषणं करिष्यामि। तदर्थं अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहामि॥

Verse 55

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥५५॥

त्वया विना मया सा अयोध्या प्रवेष्टुं न शक्या। यथा दुष्कृतकर्मणा महेन्द्रस्य राजधानी प्रवेष्टुं न शक्या॥

Verse 56

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥५६॥

वनवासस्य क्षये प्राप्ते ममैष एव मनोरथः—अनेनैव रथेन त्वां पुनः पुरीं नयेयम्।

Verse 57

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥५७॥

त्वया सह वने स्थितस्य मे चतुर्दश वर्षाणि क्षणभूतानि यास्यन्ति; अन्यथा तु शतसङ्ख्यानि इव दीर्घाणि भविष्यन्ति।

Verse 58

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥५८॥

भृत्यवत्सल! भर्तुः पुत्रगते पथि अहं तिष्ठामि; भक्तो भृत्यः स्वधर्मे स्थितः मां त्वं न परित्यक्तुमर्हसि।

Verse 59

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥५९॥

एवं सुमन्त्रः पुनः पुनः बहुविधं दीनं याचमानः; रामः भृत्यानुकम्पी तं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 60

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥६०॥

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल। शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः॥

Verse 61

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥६१॥

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी। कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः॥

Verse 62

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥६२॥

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि। राजानं नातिशङ्केत मिथ्यावादीति धार्मिकम्॥

Verse 63

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥६३॥

एष मे प्रथमः संकल्पः—यन्मम यवीयस्याम्बा भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात्।

Verse 64

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥६४॥

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज; सन्दिष्टोऽसि यानर्थान् तान् तान् यथावद् ब्रूयाः।

Verse 65

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥६५॥

इत्युक्त्वा सूतं वचनैः पुनः पुनः सान्त्वयित्वा, अक्लीबो रामो गुहं हेतुमद्वचनमब्रवीत्।

Verse 66

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥६६॥

नेदानीं गुह, सजने वने मे वासो योग्यो न; आश्रमे वास एवावश्यं कर्तव्यः, तत्रगतः विधिः सम्यगनुष्ठेयः।

Verse 67

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥६७॥जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।

सोऽहं नियमं गृहीत्वा तपस्विजनभूषणं, पितुर्हितकामः सीताया लक्ष्मणस्य च; जटाः कृत्वा गमिष्यामि—न्यग्रोधक्षीरमानय।

Verse 68

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥६८॥लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः शीघ्रमुपाहरत्। तेन रामो लक्ष्मणश्च स्वात्मनः जटां चकारतुः॥

Verses 69-70

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥६९॥तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥७०॥

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो रामो जटिलत्वमधारयत्। तदा तौ चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ऋषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ विराजेताम्॥

Verse 71

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥७१॥

ततः सह लक्ष्मणेन वैखानसं मार्गमास्थाय, व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमिदमब्रवीत्॥

Verse 72

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥७२॥

बले कोशे दुर्गे जनपदे चाप्रमत्तो भव; गुह, राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम्॥

Verse 73

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥७३॥

ततः गुहं समनुज्ञाय इक्ष्वाकुनन्दनः सभार्यः सह लक्ष्मणेन तूर्णमव्यग्रः जगाम॥

Verse 74

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥७४॥

स तु नदीतीरे स्थितां नावं दृष्ट्वा इक्ष्वाकुनन्दनः। शीघ्रगां गङ्गां तितीर्षुः लक्ष्मणमिदं वचनमब्रवीत्॥

Verse 75

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥७५॥

नरव्याघ्र! त्वं शनैः स्थितां इमां नावमारोह। मनस्विनीं सीतां च अवक्षं परिगृह्य आरॊपय॥

Verse 76

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥७६॥

भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन्। पूर्वं मैथिलीमारोप्य ततः स्वयमारुरोह सः आत्मवान्॥

Verse 77

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥७७॥

अथ तेजस्वी लक्ष्मणपूर्वजः स्वयं नावमारुरोह। ततः निषादाधिपतिः गुहो ज्ञातीन् अचोदयत्॥

Verse 78

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥७८॥

राघवोऽपि महातेजाः तां नावमारुह्य ततः। ब्रह्मवत् क्षत्रवत् चैव हितमात्मनः जजाप॥

Verse 79

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥७९॥

यथाशास्त्रमाचम्य स सीतया सह तां नदीं प्रणनाम; लक्ष्मणोऽपि अमितप्रभः प्रीतिसंहृष्टः सादरं नमस्कृतवान्।

Verse 80

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥८०॥

सुमन्त्रं च सबलं गुहं च अनुज्ञाय रामो नावमारुह्य नाविकान् चोदयामास।

Verse 81

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥८१॥. ॥

ततः तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता; शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात्।

Verse 82

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥८२॥

भागीरथ्याः मध्यं समनुप्राप्य वैदेहीऽनिन्दिता प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत्।

Verses 83-85

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥८३॥चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥८४॥ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥८५॥

हे गङ्गे! त्वया परिरक्षितोऽयं धीमतः महाराजस्य दशरथस्य पुत्रः एतं निदेशं सम्यक् पारयिष्यति। चतुर्दश समग्राणि वर्षाणि कानने वसित्वा भ्रात्रा सह मया च पुनः प्रत्यागमिष्यति। ततः देवि सुभगे! क्षेमेण पुनरागता त्वां प्रमुदिता यक्ष्ये, सर्वकामसमृद्धिनि।

Verse 86

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥८६॥

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे। लोकेऽस्मिन् चोदधिराजस्य भार्येति सम्प्रदृश्यसे॥

Verses 87-88

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥८७॥गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥८८॥

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने। प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते। गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्। ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया॥

Verse 89

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥८९॥

हे देवि! पुरीं पुनरुपागता प्रयता च सती, सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च त्वां यक्ष्ये।

Verse 90

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥९०॥

यानी त्वत्तीरवासीनि दैवतानि सन्ति, तानि सर्वाणि यक्ष्यामि; तीर्थानि चायतनानि च।

Verse 91

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥९१॥

अनघे! महाबाहुरनघो रामः मया भ्रात्रा च पुनः सङ्गतः, वनवासात् परं पुनरयोध्यां प्रविशतु।

Verse 92

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥९२॥

एवं सम्भाषमाणा सा अनिन्दिता सीता गङ्गां प्रति; नौः क्षिप्रमेव दक्षिणं तीरं शुभं समभ्युपागमत्।

Verse 93

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥९३॥

तीरं समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः परन्तपः रामः सह भ्रात्रा वैदेह्या च प्रातिष्ठत।

Verse 94

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥९४॥

अथ महाबाहुः रामः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं प्रति अब्रवीत्— “सजने विजनेऽपि वा संरक्षणार्थं सदा सावधानो भव।”

Verse 95

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥. ॥९५॥

अदृष्टे विजने वनेऽस्मिन् अवश्यं रक्षणं कार्यम्। अग्रतो गच्छ सौमित्रे; सीता त्वामनुगच्छतु॥

Verse 96

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥९६॥

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि, त्वां च सीतां च पालयन्। अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या, पुरुषर्षभ॥

Verse 97

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥९७॥

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया। अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति॥

Verse 98

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥९८॥

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम्। विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति॥

Verse 99

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥९९॥

रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणोऽग्रतः प्रतस्थे। सीताया अनन्तरं राघवो रघुनन्दनः पृष्ठतः जगाम॥

Verse 100

गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥१००॥

रामं तु गङ्गापारं शीघ्रं गतं सुमन्त्रः सततं निरीक्ष्य। अध्वप्रकर्षाद् विनिवृत्तदृष्टिः शोकव्यथितः स तपस्वी बाष्पं मुमोच॥

Verse 101

स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥१०१॥

स लोकपालप्रतिमप्रभाववान् महात्मा वरदो महानदीं तीर्त्वा। ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितान् उपागमत्॥

Verse 102

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥१०२॥

तौ बुभुक्षितौ तत्र चतुरो महामृगान्—वराहम्, ऋश्यं, पृषतं, महारुरुं च—हत्वा। मेध्यं मांसम् आदाय त्वरितं, वासाय काले वनस्पतिं ययतुः॥