Sarga 2

Verse 1

ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः।हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः।।2.2.1।।

ततः वसुधाधिपः सर्वां परिषदं समामन्त्र्य हितमुद्धर्षणं च प्रथितं वचः एवम् उवाच।

Verse 2

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना। स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्।।2.2.2।। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च। उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्।।2.2.3।।

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान् उवाच॥

Verse 3

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना। स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्।।2.2.2।। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च। उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्।।2.2.3।।

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान् उवाच॥

Verse 4

विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम्।पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैस्सुतवत्परिपालितम्।।2.2.4।।

विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम्। पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैः सुतवत्परिपालितम्॥

Verse 5

सोऽहमिक्ष्वाकुभि स्सर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम्।श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत्।।2.2.5।।

सोऽहं सर्वैः इक्ष्वाकुवंशीयैः नरेन्द्रैः चिरं परिपालितं, सुखार्हम् अखिलं जगत् श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि।

Verse 6

मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता। प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः।।2.2.6।।

मया अपि पूर्वैः आचरितं पन्थानम् अनुगच्छता, प्रजाः नित्यं अनिद्रेण यथाशक्ति अभिरक्षिताः।

Verse 7

इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्।पाण्डुरस्याऽतपत्रस्यच्छायायां जरितं मया।।2.2.7।।

कृत्स्नस्य लोकस्य हितं चरता मया, पाण्डुरस्य आतपत्रस्य छायायां इदं शरीरं जरितम्।

Verse 8

प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः।जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये।।2.2.8।।

बहूनि वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः। अस्य जीर्णस्य शरीरस्य विश्रान्तिम् अभिरोचये॥

Verse 9

राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः।परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन्।।2.2.9।।

अजितेन्द्रियैः जनैः लोकपालनरूपा राजप्रभावसमन्विता गुर्वी धर्मधुरा दुर्वहा; तां वहन् अहं परिश्रान्तोऽस्मि।

Verse 10

सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते।सन्निकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान्।।2.2.10।।

अहं प्रजाहिते पुत्रं कृत्वा विश्रममिच्छामि; सन्निकृष्टान् इमान् सर्वान् द्विजर्षभान् अनुमन्य।

Verse 11

अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः।पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरञ्जयः।।2.2.11।।

मम ज्येष्ठ आत्मजः रामः सर्वैर्गुणैरनुजातः; वीर्ये पुरन्दरसमः, परपुरञ्जयः।

Verse 12

तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम्।यौवराज्ये नियोक्ताऽस्मि प्रीतः पुरुषपुङ्गवम्।।2.2.12।।

धर्मभृतां वरं पुरुषपुङ्गवं तं पुष्येण युक्तं चन्द्रमिव प्रीतः यौवराज्ये नियोक्ताऽस्मि।

Verse 13

अनुरूपस्स वै नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः।त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम्।।2.2.13।।

अनुरूप एव स नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः। येन नाथेन त्रैलोक्यमपि नाथवत्तरं स्यात्॥2.2.13॥

Verse 14

अनेन श्रेयसा सद्यस्संयोज्यैवमिमां महीम्।गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै।।2.2.14।।

अनेन श्रेयसा सद्यः संयोज्यैवमिमां महीम्। तस्मिन् सुते निवेश्य वै गतक्लेशो भविष्यामि॥2.2.14॥

Verse 15

यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्।भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम्।।2.2.15।।

यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्। भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम्॥2.2.15॥

Verse 16

यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम्।अन्या मध्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया।।2.2.16।।

यद्यप्येषा मम प्रीतिः हितमन्यद्विचिन्त्यताम्। अन्या मध्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया॥2.2.16॥

Verse 17

इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम्।वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः।।2.2.17।।

इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम्। वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः॥2.2.17॥

Verse 18

स्निग्धोऽनुनादी संजज्ञे तत्र हर्षसमीरितः।जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव।।2.2.18।।

तत्र हर्षसमीरितः स्निग्धोऽनुनादी महान् निनादः संजज्ञे। जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव बभूव॥

Verse 19

तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः।ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह।।2.2.19।।समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः।ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्।।2.2.20।।

तस्य धर्मार्थविदुषो नृपस्य भावमाज्ञाय सर्वशः। ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदैः सह समेत्य मन्त्रयित्वा समतागतबुद्धयः। मनसा निर्णीत्य वृद्धं दशरथं नृपम् ऊचुः॥

Verse 20

तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः।ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह।।2.2.19।।समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः।ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्।।2.2.20।।

तस्य धर्मार्थविदुषो नृपस्य भावमाज्ञाय सर्वशः। ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदैः सह समेत्य मन्त्रयित्वा समतागतबुद्धयः। मनसा निर्णीत्य वृद्धं दशरथं नृपम् ऊचुः॥

Verse 21

अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव।स रामं युवराजानमभिषिञ्चिस्व पार्थिवम्।।2.2.21।।

अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव। तस्मात् रामं युवराजानम् अभिषिञ्चस्व पार्थिवम्॥

Verse 22

इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्।गजेन महताऽयान्तं रामं छत्रावृताननम्।।2.2.22।।

इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्। गजेन महताऽयान्तं रामं छत्रावृताननम्॥

Verse 23

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियं।अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत्।।2.2.23।।

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम्। अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत्॥

Verse 24

श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ।राजान स्संशयोऽयं मे किमिदं ब्रूत तत्त्वतः।।2.2.24।।

श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ। राजानः संशयोऽयं मे किमिदं ब्रूत तत्त्वतः॥

Verse 25

कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति।भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम्।।2.2.25।।

कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति। भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम्॥

Verse 26

ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैस्सह।बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते।।2.2.26।।

ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैस्सह। बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते॥

Verse 27

गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः।प्रियानानन्दनान्कृत्स्नान्प्रवक्ष्यामोऽद्य तान् शृणु।।2.2.27।।

देव! देवकल्पस्य धीमतः गुणवतः कुमारस्य ये गुणाः सर्वप्रियाः सर्वानन्दनाश्च, तान् कृत्स्नान् अद्य प्रवक्ष्यामः; शृणु।

Verse 28

दिव्यैर्गुणैश्शक्रसमो रामस्सत्यपराक्रमः।इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशांपते।।2.2.28।।

दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः। इक्ष्वाकुभ्यः सर्वेभ्यः अपि ह्यतिरिक्तो विशांपते।

Verse 29

राम स्सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः।साक्षाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह।।2.2.29।।

लोके रामः सत्पुरुषः सत्यधर्मपरायणः। साक्षाद् रामादेव धर्मः श्रिया सह विनिर्वृत्त इव।

Verse 30

प्रजासुखत्त्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः।बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः।।2.2.30।।

प्रजाः सुखयितुं चन्द्र इव, क्षमायां वसुधेव; बुद्ध्या बृहस्पतिसमः, वीर्ये तु साक्षाच्छचीपतिरिव।

Verse 31

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः। क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः।।2.2.31।।

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः। क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः॥

Verse 32

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः।प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः।।2.2.32।।बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता।तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते।।2.2.33।।

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः। प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः॥ बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता। तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते॥

Verse 33

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः।प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः।।2.2.32।।बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता।तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते।।2.2.33।।

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः। प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः॥ बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता। तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते॥

Verse 34

देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः।सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।।2.2.34।।

देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः। सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्॥

Verse 36

द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः।यदा व्रजति सङ्ग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा।।2.2.36।।गत्वा सौमित्रिसहितो नाऽविजित्य निवर्तते।

द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः। यदा व्रजति सङ्ग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा॥ गत्वा सौमित्रिसहितो नाऽविजित्य निवर्तते।

Verse 37

सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा।2.2.37।।पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।।पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च।2.2.38।।निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान्।।

सङ्ग्रामात् पुनरागत्य कुञ्जरेण रथेन वा। पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति॥

Verse 38

सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा।2.2.37।।पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।।पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च।2.2.38।।निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान्।।

सङ्ग्रामात् पुनरागत्य कुञ्जरेण रथेन वा। पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति॥

Verse 39

शुश्रूषन्ते च व श्शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः।।2.2.39।।इति नः पुरुषव्याघ्र स्सदा रामोऽभिभाषते।

शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः। इति नः पुरुषव्याघ्रः सदा रामोऽभिभाषते॥

Verse 40

व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः।।2.2.40।।उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति।

व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः। उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति॥

Verse 41

सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः।।2.2.41।।स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः।

सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः। स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः॥

Verse 42

सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः।।2.2.42।।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।

सम्यक् श्रेयस्करं वक्ति, भेदजनककथासु नास्य रुचिः। उत्तरोत्तरयुक्तिषु च वाचस्पतिरिव स निपुणो वक्ता॥

Verse 43

सुभ्रूः आयतताम्राक्षः साक्षाद्विष्णुरिव स्वयम्।।2.2.43।। रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः।

सुभ्रूः आयतताम्राक्षः साक्षाद्विष्णुरिव स्वयम्। शौर्यवीर्यपराक्रमैर्लोकाभिरामोऽयं राघवः॥

Verse 44

प्रजापालनतत्त्वज्ञो न रागोपहतेन्द्रियः।।2.2.44।।शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं किन्नु महीमिमाम्।

प्रजापालनतत्त्वज्ञो न रागोपहतेन्द्रियः। एकः शक्तस्त्रैलोक्यमपि भोक्तुं किन्नु महीमिमाम्॥

Verse 45

नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन।।2.2.45।।हन्त्येव नियमाद्वध्यानवध्ये न च कुप्यति।

नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन। नियमाद्वध्यान् हन्त्येव न चावध्ये कुप्यति॥

Verse 46

युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति।।2.2.46।।शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम्।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः।।2.2.47।।

यत्र स तुष्यति तत्र प्रहृष्टः सन् अर्थैः युनक्ति। सर्वप्रजाकान्तैः नृणां प्रीतिसञ्जननैः शान्तैः गुणैः रामः दीप्तः सूर्यः अंशुभिः इव विरुरुचे।

Verse 47

युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति।।2.2.46।।शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम्।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः।।2.2.47।।

यत्र स तुष्यति तत्र प्रहृष्टः सन् अर्थैः युनक्ति। सर्वप्रजाकान्तैः नृणां प्रीतिसञ्जननैः शान्तैः गुणैः रामः दीप्तः सूर्यः अंशुभिः इव विरुरुचे।

Verse 48

तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्।लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।।2.2.48।।

एवंगुणसम्पन्नं सत्यपराक्रमं रामं, लोकपालोपमं नाथम् मेदिनी अकामयत।

Verse 49

वत्सश्श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्याऽसौ तव राघव।दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव काश्यपः।।2.2.49।।

राघव, दिष्ट्या ते वत्सः श्रेयसि जातः; दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तः, काश्यपस्य मारीच इव।

Verse 50

बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च।।2.2.50।। आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा। आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः।।2.2.51।।

रामस्य विदितात्मनः बलमारोग्यमायुश्च सर्वे जनाः कामयन्ते। देवा असुरा मनुष्याश्च गन्धर्वोरगसहिताः; तथा राष्ट्रे पुरवरे च आभ्यन्तरबाह्याः पौरजानपदा जनाः सर्वेऽपि तदाशंसन्ते॥

Verse 51

बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च।।2.2.50।। आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा। आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः।।2.2.51।।

राघव, दिष्ट्या ते वत्सः श्रेयसि जातः; दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तः, काश्यपस्य मारीच इव।

Verse 52

स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातस्समाहिताः।सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः।।2.2.52।।

स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातः समाहिताः। यशस्विनो रामस्यार्थे सर्वान् देवान् नमस्यन्ति॥

Verse 53

तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम्।राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्।।2.2.53।।पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम्।

तेषाम् आयाचितं देव त्वत्प्रसादात् समृद्ध्यताम्। इन्दीवरश्यामं रामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्। पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम्॥

Verse 54

तं देव देवोपममात्मजं तेसर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम्।हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टंमुदाऽभषेक्तुं वरद त्वमर्हसि।।2.2.54।।

वरद, त्वं मुदाऽविलम्बेन सर्वलोकहिते निविष्टं देवोपमं ते आत्मजं उदारगुणजुष्टम्। अस्माकं हिताय यौवराज्येऽभिषेक्तुमर्हसि॥