Sarga 15
अभिषेकसज्जा तथा सुमन्त्रस्य प्रेषणम् (Coronation Preparations and Sumantra’s Commission)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे पञ्चदशे सर्गे श्रीरामस्य युवराजाभिषेकाय सर्वतोऽभिषेकमण्डपस्य नगरस्य च सामग्री-सम्पन्नता वर्ण्यते। वेदविदो ब्राह्मणाः पुरोहिताश्च जागरणं कृत्वा मण्डपे समवेताः; मन्त्रिणो बलमुख्याः श्रेणिपतयश्च हृष्टाः समागच्छन्ति। पुष्यनक्षत्रे कर्कटलग्ने, रामजन्मनक्षत्रानुगुणे शुभे मुहूर्ते अभिषेककालः निश्चितः। गङ्गायमुनासङ्गमात् तथा नद्यः सरांसि कूपाः समुद्राश्च समाहृताः पवित्राः सलिलाः; सुवर्णरजतपात्राणि पद्मालङ्कृतानि; मधु दधि घृतं क्षीरं दर्भाः पुष्पाणि च; चामरं शशिसदृशं श्वेतच्छत्रं, पाण्डुरो वृषभः अश्वश्च, आरूढ्ययोग्यो महागजश्च सज्जीकृताः। अष्टौ भूषिताः कन्यकाः, वादकाः स्तुतिपाठकाश्च समुपस्थिताः। तथापि सूर्योदयात् परं समागताः महाजनाः दशरथं न पश्यन्ति। सुमन्त्रः अन्तःपुरं प्रविश्य वंशं प्रशंसन् देवतान् जयार्थं समाह्वयन् राजानं प्रबोधयितुं दर्शनोपक्रमं च कर्तुं प्रार्थयते। जाग्रतः सन्तप्तो दशरथः कैकेय्याः आज्ञा—रामं आनयेत्—किमर्थं न कृतमिति पृच्छति, पुनरेव सुमन्त्रं रामानयनाय नियुङ्क्ते। सुमन्त्रः पताकाभिरलङ्कृताभिः राजमार्गैः प्रयाति, नागरिकानां अभिषेककथाः शृणोति, रत्नमयविस्तरेण वर्णितं रामभवनं प्राप्नोति। तत्र नगरजनैः ग्राम्यैश्च उपहारभारैः समाकीर्णे प्रासादे सः प्रविश्य अन्ते रामस्य निजान्तःकक्षं प्रविशति।
Shlokas
Verse 1
ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः।उपतस्थुरुपस्थानं सह राजपुरोहिताः।।2.15.1।।
ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः। उपस्थानमुपतस्थुः सह राजपुरोहितैः॥
Verse 2
अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च।राघवस्याभिषेकार्थे प्रियमाणास्तु संगताः।।2.15.2।।
राघवस्याभिषेकार्थं अमात्याः बलमुख्याश्च, निगमस्य मुख्या ये च, हर्षपूर्णाः संगताः।
Verse 3
उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि।लग्ने कर्कटके प्राप्ते जन्म रामस्य च स्थिते।।2.15.3।।अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम्।
उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि। लग्ने कर्कटके प्राप्ते रामजन्मलग्नसंस्थिते॥ अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम्॥
Verse 4
काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलंकृतम्।।2.15,4।।रथः च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व्याघ्रचर्मणा।
काञ्चनाः जलकुम्भाश्च स्वलंकृतं भद्रपीठं च सज्जीकृतम्; रथश्च भास्वता व्याघ्रचर्मणा सम्यगास्तीर्णः आसीत्।
Verse 5
गङ्गायमुनयोःपुण्यात्सङ्गमादाहृतं जलम्।।2.15.5।।याश्चान्या स्सरितः पुण्या ह्रदाः कूपा स्सरांसि च।प्राग्वाहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहा स्समाहिताः।।2.15.6।।ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः।
गङ्गायमुनयोः पुण्यात् सङ्गमादाहृतं जलम्। अन्याभ्यश्च पुण्यसरितो ह्रदकूपसरांसि च, प्राग्वाहोर्ध्ववाहतिर्यग्वाहाः समाहिताः। ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः॥
Verse 6
गङ्गायमुनयोःपुण्यात्सङ्गमादाहृतं जलम्।।2.15.5।।याश्चान्या स्सरितः पुण्या ह्रदाः कूपा स्सरांसि च।प्राग्वाहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहा स्समाहिताः।।2.15.6।।ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः।
सलाजाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः। पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा॥
Verse 7
सलाजाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः।।2.15.7।।पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा।
सलाजाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः। पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा॥
Verse 8
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भा स्सुमनसः पयः।।2.15.8।।वेश्याश्चैव शुभाचारा स्सर्वाभरणभूषिताः।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजाः दर्भाः सुमनसः पयः च समुपन्यस्ताः; वेश्याश्च शुभाचाराः सर्वाभरणभूषिताः सेवायां समुपस्थिताः।
Verse 9
चन्द्रांशुविकचप्रख्यं काञ्चनं रत्नभूषितम्।।2.15.9।।सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम्।
चन्द्रांशुविकचप्रख्यं काञ्चनं रत्नभूषितम्; रामस्य सज्जं तिष्ठत्युत्तमं वालव्यजनम्।
Verse 10
चन्द्रमण्डलसङ्काशमातपत्रं च पाण्डुरम्।।2.15.10।।सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्कृतम्।
चन्द्रमण्डलसङ्काशं पाण्डुरं चातपत्रकम्। सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्कृतम्॥
Verse 11
पाण्डुरश्च वृषस्सज्जः पाण्डुरोऽश्वश्च सुस्थितः।।2.15.11।।प्रसृतश्च गजःश्रीमानौपवाह्यः प्रतीक्षते।
पाण्डुरश्च वृषः सज्जः पाण्डुरोऽश्वश्च सुस्थितः। प्रसृतश्च गजः श्रीमान् औपवाह्यः प्रतीक्षते॥
Verse 12
अष्टौ च कन्या माङ्गल्या स्सर्वाभरणभूषिताः।।2.15.12।।वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिनश्च तथाऽपरे।
अष्टौ च कन्या माङ्गल्याः सर्वाभरणभूषिताः। वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिनश्च तथाऽपरे॥
Verse 13
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्।।2.15.13।।तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम्।ते राजवचनात्तत्र समवेतामहीपतिम्।।2.15.14।।अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत्।न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः।।2.15.15।।यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः।
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्। तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम्॥ ते राजवचनात्तत्र समवेतामहीपतिम्। अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत्॥ न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः। यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः॥
Verse 14
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्।।2.15.13।।तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम्।ते राजवचनात्तत्र समवेतामहीपतिम्।।2.15.14।।अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत्।न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः।।2.15.15।।यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः।
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्। तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम्॥ ते राजवचनात्तत्र समवेतामहीपतिम्। अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत्॥ न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः। यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः॥
Verse 15
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्।।2.15.13।।तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम्।ते राजवचनात्तत्र समवेतामहीपतिम्।।2.15.14।।अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत्।न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः।।2.15.15।।यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः।
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्। तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम्॥ ते राजवचनात्तत्र समवेतामहीपतिम्। अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत्॥ न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः। यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः॥
Verse 16
इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान् महीपतीन्।।2.15.16।।अब्रवीत्तानिदं सर्वान्सुमन्त्रो राजसत्कृतः।
एवं तेषु सार्वभौमेषु महीपतिषु तथा ब्रुवाणेषु, राजसत्कृतः सुमन्त्रः सर्वान् तान् इदं वचनम् अब्रवीत्।
Verse 17
रामं राज्ञो नियोगेन त्वरया प्रस्थितोऽस्म्यहम्।।2.15.17।।पूज्या राज्ञो भवन्तस्तु रामस्य च विशेषतः।
राज्ञो नियोगेनाहं त्वरया रामं प्रति प्रस्थितोऽस्मि; भवन्तस्तु राज्ञः पूज्याः, रामस्य च विशेषतः।
Verse 18
अयं पृच्छामि वचनात्सुखमायुष्मतामहम्।।2.15.18।।राज्ञः संप्रति बुद्धस्य यच्चागमनकारणम्।
भवद्वचनात् अहम् आयुष्मतां सुखम् पृच्छामि; संप्रति बुद्धस्य राज्ञः यच्च आगमनकारणं तत् अपि पृच्छामि।
Verse 19
इत्युक्त्वाऽन्तः पुरद्वारमाजगाम पुराणवित्।।2.15.19।।सदाऽसक्तं च तद्वेश्म सुमन्त्रः प्रविवेश ह।
इत्युक्त्वा पुराणवित् सुमन्त्रः अन्तःपुरद्वारम् आजगाम; सदाऽसक्तं तद्वेश्म प्रविवेश च।
Verse 20
तुष्टावास्य तदा वंशं प्रविश्य स विशांपतेः।।2.15.20।।शयनीयं नरेन्द्रस्य तदाऽऽसाद्य व्यतिष्ठत।
तदा स विशांपतेरन्तःपुरं प्रविश्य वंशं प्रशशंस; नरेन्द्रस्य शयनीयं समासाद्य तत्रैव स्थितवान्।
Verse 21
सोऽत्यासाद्य तु तद्वेश्म तिरस्करणिमन्तरा।।2.15.21।।आशीर्भिर्गुणयुक्ताभि रभितुष्टाव राघवम्।
स तु तद्वेश्म अत्यासाद्य तिरस्करण्यन्तरे स्थित्वा गुणयुक्ताभिराशीर्भिः राघवं अभितुष्टाव।
Verse 22
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।2.15.22।।वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।
हे काकुत्स्थ, सोमसूर्यौ च शिववैश्रवणौ तथा; वरुणोऽग्निरिन्द्रश्च ते विजयम् प्रदिशन्तु।
Verse 23
गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम्।।2.15.23।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।
गता भगवती रात्रिः, शिवमहरुपस्थितम्; बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल, कुरु कार्यमनन्तरम्।
Verse 24
ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागता नृप।।2.15.24।।दर्शनं तेऽभिकांक्षन्ते प्रतिबुध्यस्व राघव।
ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागता नृप; दर्शनं तेऽभिकाङ्क्षन्ते, प्रतिबुध्यस्व राघव।
Verse 25
स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्।।2.15.25।।प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत्।
तदा स्तुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्। प्रतिबुध्य राजा दशरथ इदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 26
राममानय सूतेति यदस्यभिहितोऽनया।।2.15.26।।किमिदं कारणं येन ममाज्ञा प्रतिहन्यते।
‘राममानय सूते’ इत्यस्या वचनं त्वया श्रुतम्। किमिदं कारणं येन ममाज्ञा प्रतिहन्यते॥
Verse 27
न चैव संप्रसुप्तोऽहमानयेहाशु राघवम्।।2.15.27।।इति राजा दशरथ स्सूतं तत्रान्वशात्पुनः।
न चैव संप्रसुप्तोऽहं; आनयेहाशु राघवम्। इति राजा दशरथः सूतं तत्र पुनरन्वशात्॥
Verse 28
स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम्।।2.15.28।।निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत्।
स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम्। निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत्॥
Verse 29
प्रसन्नो राजमार्गं च पताकाध्वजशोभितम्।।2.15.29।।हृष्टः प्रमुदित स्सूतो जगामाशु विलोकयन्।
प्रसन्नहृदयः प्रमुदितश्च सूतः पताकाध्वजविभूषितं राजमार्गं विलोकयन् शीघ्रमेव जगाम।
Verse 30
स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः।।2.15.30।।अभिषेचनसंयुक्तास्सर्वलोकस्य हृष्टवत्।
तत्र सूतः सर्वलोकस्य हृष्टवत् अभिषेचनसंयुक्ताः रामाधिकरणाः कथाः शुश्राव।
Verse 31
ततो ददर्श रुचिरं कैलासशिखरप्रभम्।।2.15.31।।रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम्।
ततः सुमन्त्रः कैलासशिखरप्रभं शक्रवेश्मसमप्रभं रुचिरं रामवेश्म ददर्श।
Verse 32
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमन्त्रः रामवेश्म ददर्श—महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितं, काञ्चनप्रतिमाभिरलंकृतं मणिविद्रुमतोरणं; शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमं, वरमाल्यैर्मणिभिश्च समुहद्भिरलंकृतं, मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरुधूपितं, मनोज्ञगन्धान् विसृजद् दार्दुरशिखरमिव; सारसैर्मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितं, सुकृतैर्हामृगाकीर्णं भक्तिभिश्च सुकीर्णं; तिग्मतेजसा भूतानां मनश्चक्षुश्च हरन्तं, चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमं, महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलं; मेरुशृङ्गसमं, अञ्जलिकारिभिरुपस्थितैर्जनैरुपादायोपहारैश्च जानपदैः समाकीर्णं, रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतं; महामेघसमप्रख्यं उदग्रं सुविभूषितं, नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतं।
Verse 33
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमन्त्रः रामवेश्म ददर्श—महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितं, काञ्चनप्रतिमाभिरलंकृतं मणिविद्रुमतोरणं; शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमं, वरमाल्यैर्मणिभिश्च समुहद्भिरलंकृतं, मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरुधूपितं, मनोज्ञगन्धान् विसृजद् दार्दुरशिखरमिव; सारसैर्मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितं, सुकृतैर्हामृगाकीर्णं भक्तिभिश्च सुकीर्णं; तिग्मतेजसा भूतानां मनश्चक्षुश्च हरन्तं, चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमं, महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलं; मेरुशृङ्गसमं, अञ्जलिकारिभिरुपस्थितैर्जनैरुपादायोपहारैश्च जानपदैः समाकीर्णं, रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतं; महामेघसमप्रख्यं उदग्रं सुविभूषितं, नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतं।
Verse 34
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमन्त्रः रामवेश्म ददर्श—महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितं, काञ्चनप्रतिमाभिरलंकृतं मणिविद्रुमतोरणं; शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमं, वरमाल्यैर्मणिभिश्च समुहद्भिरलंकृतं, मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरुधूपितं, मनोज्ञगन्धान् विसृजद् दार्दुरशिखरमिव; सारसैर्मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितं, सुकृतैर्हामृगाकीर्णं भक्तिभिश्च सुकीर्णं; तिग्मतेजसा भूतानां मनश्चक्षुश्च हरन्तं, चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमं, महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलं; मेरुशृङ्गसमं, अञ्जलिकारिभिरुपस्थितैर्जनैरुपादायोपहारैश्च जानपदैः समाकीर्णं, रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतं; महामेघसमप्रख्यं उदग्रं सुविभूषितं, नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतं।
Verse 35
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमन्त्रः रामवेश्म ददर्श—महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितं, काञ्चनप्रतिमाभिरलंकृतं मणिविद्रुमतोरणं; शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमं, वरमाल्यैर्मणिभिश्च समुहद्भिरलंकृतं, मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरुधूपितं, मनोज्ञगन्धान् विसृजद् दार्दुरशिखरमिव; सारसैर्मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितं, सुकृतैर्हामृगाकीर्णं भक्तिभिश्च सुकीर्णं; तिग्मतेजसा भूतानां मनश्चक्षुश्च हरन्तं, चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमं, महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलं; मेरुशृङ्गसमं, अञ्जलिकारिभिरुपस्थितैर्जनैरुपादायोपहारैश्च जानपदैः समाकीर्णं, रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतं; महामेघसमप्रख्यं उदग्रं सुविभूषितं, नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतं।
Verse 36
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमन्त्रः रामवेश्म ददर्श—महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितं, काञ्चनप्रतिमाभिरलंकृतं मणिविद्रुमतोरणं; शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमं, वरमाल्यैर्मणिभिश्च समुहद्भिरलंकृतं, मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरुधूपितं, मनोज्ञगन्धान् विसृजद् दार्दुरशिखरमिव; सारसैर्मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितं, सुकृतैर्हामृगाकीर्णं भक्तिभिश्च सुकीर्णं; तिग्मतेजसा भूतानां मनश्चक्षुश्च हरन्तं, चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमं, महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलं; मेरुशृङ्गसमं, अञ्जलिकारिभिरुपस्थितैर्जनैरुपादायोपहारैश्च जानपदैः समाकीर्णं, रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतं; महामेघसमप्रख्यं उदग्रं सुविभूषितं, नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतं।
Verse 37
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमन्त्रः रामवेश्म ददर्श—महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितं, काञ्चनप्रतिमाभिरलंकृतं मणिविद्रुमतोरणं; शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमं, वरमाल्यैर्मणिभिश्च समुहद्भिरलंकृतं, मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरुधूपितं, मनोज्ञगन्धान् विसृजद् दार्दुरशिखरमिव; सारसैर्मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितं, सुकृतैर्हामृगाकीर्णं भक्तिभिश्च सुकीर्णं; तिग्मतेजसा भूतानां मनश्चक्षुश्च हरन्तं, चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमं, महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलं; मेरुशृङ्गसमं, अञ्जलिकारिभिरुपस्थितैर्जनैरुपादायोपहारैश्च जानपदैः समाकीर्णं, रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतं; महामेघसमप्रख्यं उदग्रं सुविभूषितं, नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतं।
Verse 38
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमन्त्रः रामवेश्म ददर्श—महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितं, काञ्चनप्रतिमाभिरलंकृतं मणिविद्रुमतोरणं; शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमं, वरमाल्यैर्मणिभिश्च समुहद्भिरलंकृतं, मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरुधूपितं, मनोज्ञगन्धान् विसृजद् दार्दुरशिखरमिव; सारसैर्मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितं, सुकृतैर्हामृगाकीर्णं भक्तिभिश्च सुकीर्णं; तिग्मतेजसा भूतानां मनश्चक्षुश्च हरन्तं, चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमं, महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलं; मेरुशृङ्गसमं, अञ्जलिकारिभिरुपस्थितैर्जनैरुपादायोपहारैश्च जानपदैः समाकीर्णं, रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतं; महामेघसमप्रख्यं उदग्रं सुविभूषितं, नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतं।
Verse 39
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमन्त्रः रामवेश्म ददर्श—महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितं, काञ्चनप्रतिमाभिरलंकृतं मणिविद्रुमतोरणं; शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमं, वरमाल्यैर्मणिभिश्च समुहद्भिरलंकृतं, मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरुधूपितं, मनोज्ञगन्धान् विसृजद् दार्दुरशिखरमिव; सारसैर्मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितं, सुकृतैर्हामृगाकीर्णं भक्तिभिश्च सुकीर्णं; तिग्मतेजसा भूतानां मनश्चक्षुश्च हरन्तं, चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमं, महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलं; मेरुशृङ्गसमं, अञ्जलिकारिभिरुपस्थितैर्जनैरुपादायोपहारैश्च जानपदैः समाकीर्णं, रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतं; महामेघसमप्रख्यं उदग्रं सुविभूषितं, नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतं।
Verse 40
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमन्त्रः रामवेश्म ददर्श—महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितं, काञ्चनप्रतिमाभिरलंकृतं मणिविद्रुमतोरणं; शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमं, वरमाल्यैर्मणिभिश्च समुहद्भिरलंकृतं, मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरुधूपितं, मनोज्ञगन्धान् विसृजद् दार्दुरशिखरमिव; सारसैर्मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितं, सुकृतैर्हामृगाकीर्णं भक्तिभिश्च सुकीर्णं; तिग्मतेजसा भूतानां मनश्चक्षुश्च हरन्तं, चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमं, महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलं; मेरुशृङ्गसमं, अञ्जलिकारिभिरुपस्थितैर्जनैरुपादायोपहारैश्च जानपदैः समाकीर्णं, रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतं; महामेघसमप्रख्यं उदग्रं सुविभूषितं, नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतं।
Verse 41
स वाजियुक्तेन रथेन सारथिःनराकुलं राजकुलं विराजयन्।वरूथिना रामगृहाभिपातिना पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्षयन्।।2.15.41।।
स वाजियुक्तेन रथेन सारथिः वरूथिना रामगृहाभिपातिना। नराकुलं राजकुलं विराजयन् पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्षयन्॥
Verse 42
ततस्समासाद्य महाधनं महत्प्रहृष्टरोमा स बभूब सारथिः। मृर्गैर्मयूरैश्च समाकुलोल्बणं गृहं वरार्हस्य शचीपतेरिव।।2.15.42।।
ततः स सारथिः प्रहृष्टरोमा महाधनं महद् गृहम् उपससाद। मृगैर्मयूरैश्च समाकुलोल्बणं शचीपतेरिवेन्द्रस्य सद्मसमं विभ्राजमानम्॥
Verse 43
स तत्र कैलासनिभास्स्वलंकृताःप्रविश्य कक्ष्यास्त्रिदशालयोपमाः।प्रियान्वरान् राममते स्थितान् बहून्व्यपोह्य शुद्धान्तमुपस्थितो रथी।।2.15.43।।
स तत्र कैलासनिभाः सुविभूषिताः कक्ष्याः प्रविश्य त्रिदशालयोपमाः। राममते स्थितान् प्रियान् वरान् बहून् व्यपोह्य शुद्धान्तमुपस्थितो रथी॥
Verse 44
स तत्र शुश्राव च हर्षयुक्ताःरामाभिषेकार्थकृता जनानाम्।नरेन्द्रसूनोरभिमङ्गलार्थाःसर्वस्य लोकस्य गिरः प्रहृष्टः।।2.15.44।।
स तत्र हर्षयुक्तः शुश्राव जनानां गिरः—रामाभिषेकार्थकृताः, नरेन्द्रसूनोरभिमङ्गलार्थाः, सर्वलोकस्य प्रहृष्टाः॥
Verse 45
महेन्द्रसद्मप्रतिमं तु वेश्मरामस्य रम्यं मृगपक्षि जुष्टम्।ददर्श मेरोरिव श्रुङ्गमुच्चंविभ्राजमानं प्रभया सुमन्त्रः।।2.15.45।।
सुमन्त्रः रामस्य रम्यं वेश्म ददर्श—मृगपक्षिजुष्टं, महेन्द्रसद्मप्रतिमम्; मेरोरिवोच्चं शृङ्गं प्रभया विभ्राजमानम्॥
Verse 46
उपस्थितैरञ्जलिकारकैश्चसोपायनैर्जानपदैर्जनैश्च।कोट्या परार्धैश्च विमुक्तयानैःसमाकुलं द्वारपथं ददर्श।।2.15.46।।
स उपस्थितैः अञ्जलिकारकैः सोपायनैः जानपदैः जनैश्च, कोट्या परार्धैश्च विमुक्तयानैः समाकुलं द्वारपथं ददर्श॥
Verse 47
ततो महामेघमहीधराभं प्रभिन्नमत्यङ्कुशमत्यसह्यम्।रामौपवाह्यं रुचिरं ददर्शशत्रुञ्जयं नागमुदग्रकायम्।।2.15.47।।
ततः स महामेघमहीधराभं प्रभिन्नमदोत्कटगण्डदेशम्। अत्यङ्कुशासह्यमतीव दुर्धर्षं रामार्हवाह्यं रुचिरं शत्रुञ्जयं नागमुदग्रकायम् ददर्श॥
Verse 48
स्वलङ्कृतान् साश्वरथान् सकुञ्जरानमात्य मुख्यांश्च ददर्श वल्लभान्।व्यपोह्य सूतस्सहितान् समन्ततःसमृद्धमन्तःपुरमाविवेश ह।।2.15.48।।
स स्वलङ्कृतान् साश्वरथान् सकुञ्जरान् अमात्यमुख्यान् नृपवल्लभान् ददर्श। ततः सूतः समन्ततो जनसमूहं व्यपोह्य समृद्धमन्तःपुरं प्रविवेश॥
Verse 49
तदन्द्रिकूटाचलमेघसन्निभं महाविमानोपमवेश्मसंयुतम्।अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिःप्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम्।।2.15.49।।
तदिन्द्रकीटाचलमेघसन्निभं महाविमानोपमवेश्मसंयुतम्। अवार्यमाणः सारथिः प्रविवेश, प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the court’s full readiness for Rāma’s consecration while Daśaratha is unexpectedly absent; the tension emerges when the king reiterates the command (linked to Kaikeyī’s instruction) to bring Rāma immediately, signaling a disruption between public ritual expectation and private palace decisions.
Public rites depend on inner moral clarity: even perfectly arranged auspicious ceremonies require the ruler’s accountable presence and right intention, illustrating how rājyadharma is enacted through timely, transparent action rather than material splendor alone.
The text highlights the Gaṅgā–Yamunā saṅgama as a premier sacred water-source, references a pan-Indian ritual geography (waters from rivers and seas), and uses cultural-cosmological comparanda—Kailāsa, Meru, Kubera’s and Indra’s abodes—to frame Ayodhyā’s palatial architecture and coronation culture.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.