Sarga 104
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning)
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे राज्याधिकारः, दोषनिर्णयः, आज्ञापालनं च विषयीकृत्य सुबद्धो संवादः प्रवर्तते। लक्ष्मणस्य सन्निधौ रामः भरतं सान्त्वयित्वा पृच्छति—किमर्थं त्वं तापसवेषेणागतः? भरतः दशरथस्य निधनं निवेदयति—रामवनवासरूपेण ‘अशक्यकर्मणा’ शोकाकुलः स राजा प्राणान् त्यक्तवान् इति। स कैकेयीं प्रेरिकां निन्दन्, विधवाभूतानां राज्ञीनां प्रजाजनस्य च तुष्ट्यर्थं रामस्य शीघ्राभिषेकं याचते। ज्येष्ठाधिकारं, प्रजासम्मतिं, मन्त्रिसमर्थनं च आधारयन् भरतः प्रणिपत्य रामपादौ गृहीत्वा विनयेन निवेदयति। रामः तु भरतस्य महात्म्यं प्रशंसन् तस्मिन् दोषाभावं प्रतिपादयति, मातरं प्रति बालिशनिन्दां निषेधति, शास्त्रेषु वृद्धानां पत्नीपुत्रादिषु स्वातन्त्र्यं स्मारयति, पितुराज्ञां च अवश्यपालनीयं मन्यते। दशरथेन सार्वजनिकतया कृतं विभागं—भरतः अयोध्यां पालयेत्, रामः चतुर्दशवर्षाणि दण्डकारण्ये वसेत्—इति प्रामाण्येन गृह्णन्, धर्मस्यैव अधिपत्यं स्वेच्छाभिलाषात् परं स्थापयति।
Shlokas
Verse 1
तं तु राम स्समाश्वास्य भ्रातरं गुरवत्सलम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
तं भ्रातरं गुरुवत्सलं समाश्वास्य रामः, लक्ष्मणेन सह, भ्रात्रा सह च, प्रष्टुं समुपचक्रमे॥
Verse 2
किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया।यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनः।।।।
किमिदं त्वया प्रव्याहृतं श्रोतुमहं कामये। केन हेतुनाऽस्मिन् देशे त्वं चीरजटाजिनधरोऽभ्यागतः॥
Verse 3
यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः।हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि।।।।
कृष्णाजिनजटाधरः त्वं राज्यं हित्वा यन्निमित्तम् इमं देशं प्रविष्टः, तत् सर्वं वक्तुम् अर्हसि॥
Verse 4
इत्युक्तः कैकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना।प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।।।
एवं महात्मना काकुत्स्थेनोक्तः कैकयीपुत्रो भरतः। पुनर्बलवदात्मानं समालम्ब्य प्राञ्जलिर्वाक्यमिदमब्रवीत्॥
Verse 5
आर्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम्।गत: स्वर्ग महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः।।।।
आर्य, त्वां परित्यज्य सुदुष्करं कर्म कृत्वा महाबाहुः पिता पुत्रशोकाभिपीडितः स्वर्गं गतः॥
Verse 6
स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परन्तप।चकार सा महत्पापमिदमात्मयशोहरम्।।।।
परन्तप राम, स्त्रिया नियुक्ता मम माता कैकेयी महत्पापमिदमात्मयशोहरं चकार॥
Verse 7
सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता।पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम।।।।
राज्यफलमप्राप्य शोककर्शिता विधवा मम जननी महाघोरे निरये पतिष्यति॥
Verse 8
तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि।अभिषिञ्चस्व चाद्येव राज्येन मघवानिव।।।।
दासभूतस्य मे प्रसादं कर्तुमर्हसि; अद्यैव मघवानिव राज्येनाभिषिञ्चस्व॥
Verse 9
इमाः प्रकृतय स्सर्वा विधवा मातरश्च याः।त्वत्सकाशमनुप्राप्ता प्रसादं कर्तुमर्हसि।।।।
इमाः सर्वाः प्रजाः तथा विधवा मातरश्च याः। त्वत्सकाशमनुप्राप्ताः; तासां प्रसादं कर्तुमर्हसि॥
Verse 10
तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद।राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान्सुहृदः कुरु।।।।
तदनुपूर्व्यया युक्तं युक्तं चात्मनि मानद। राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान् सुहृदः कुरु॥
Verse 11
भवत्वविधवा भूमि स्समग्रा पतिना त्वया।शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा।।।।
भवत्वविधवा भूमिः समग्रा पतिना त्वया। शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा॥
Verse 12
एभिश्च सचिवैस्सार्धं शिरसा याचितो मया।भ्रातु शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि।।।।
एभिश्च सचिवैः सार्धं शिरसा याचितो मया। भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि॥
Verse 13
तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं प्रकृतिमण्डलम्।पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्हसि।।।।
तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं प्रकृतिमण्डलम्। पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्हसि॥
Verse 14
एवमुक्त्वा महाबाहु स्सबाष्पः कैकयीसुतः।रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरत: पुन:।।।।
एवमुक्त्वा महाबाहुः सबाष्पः कैकयीसुतः। रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरतः पुनः॥
Verse 15
तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुन पुनः।भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत्।।।।
तं मत्तमिव मातङ्गं पुनः पुनर्निःश्वसन्तं भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्य, इदमब्रवीत्।
Verse 16
कुलीन:सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः।राज्यहेतोः कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जनः।।।।
कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः। राज्यहेतोः कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जनः॥
Verse 17
न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन।न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि।।।।
न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन। न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि॥
Verse 18
कामकारो महाप्राज्ञ गुरूणां सर्वदाऽनघ।उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते।।।।
कामकारो महाप्राज्ञ गुरूणां सर्वदाऽनघ। उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते॥
Verse 19
वयमस्य यथा लोके सङ्ख्याता: सौम्य साधुभिः।भार्याः पुत्राश्च शिष्याश्च त्वमनुज्ञातुमर्हसि।।।।
वयमस्य यथा लोके सङ्ख्याताः सौम्य साधुभिः। भार्याः पुत्राश्च शिष्याश्च त्वमनुज्ञातुमर्हसि॥
Verse 20
वने वा चीरवसनं सौम्य कृष्णाजिनाम्बरम्।राज्ये वाऽपि महाराजो मां वासयितुमीश्वरः।।।।
वने वा चीरवसनः सौम्य कृष्णाजिनाम्बरः। राज्ये वाऽपि महाराज एव मां वासयितुमीश्वरः॥
Verse 21
यावत पितरि धर्मज्ञे गौरवं लोकसत्कृतम्।तावद्धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम्।।।।
यावत् पितरि धर्मज्ञे लोकसत्कृते गौरवं भवेत्। तावदेव धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम्॥
Verse 22
एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव।मातापितृभ्यामुक्तोऽहं कथमन्यत्समाचरे।।।।
एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां ‘वनं गच्छ’ इति राघव उक्तोऽहम्। मातापितृभ्यामुक्तः कथमन्यत् समाचरेयम्॥
Verse 23
त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम्।वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा।।।।
त्वया लोकसत्कृतेऽयोध्यायां राज्यं प्राप्तव्यं धार्यं च। मया तु दण्डकारण्ये वल्कलवाससा वस्तव्यम्॥
Verse 24
एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसन्निधौ।व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गतः।।।।
एवं लोकसन्निधौ विभागं कृत्वा महातेजा महाराजो दशरथः आज्ञां व्यादिश्य दिवं गतः॥
Verse 25
स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव।पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि।।।।
स धर्मात्मा लोकगुरुः तव पिता राजा प्रमाणं; तस्मात् पित्रा दत्तं यथाभागं त्वम् उपभोक्तुम् अर्हसि॥
Verse 26
चतुर्दश समास्सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः।उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना।।।।
सौम्य, अहं चतुर्दश समाः दण्डकारण्यम् आश्रितः, महात्मना पित्रा दत्तं भागं उपभोक्ष्ये॥
Verse 27
यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः।तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वर भावमप्ययम्।।।।
नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः यद् अब्रवीत्, तदेव अहं परमात्मनः हितं मन्ये; अयं सर्वलोकेश्वरभावो न व्यपयातु॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Rama should accept kingship to satisfy subjects and ministers (as Bharata urges) or adhere to the binding parental command of exile; Rama chooses dharma as articulated through the father’s public proclamation and vow-consistency.
Authority is not merely political but moral: a righteous command (pramāṇa) and vow-keeping outweigh opportunistic power. The sarga also teaches filial and maternal reverence—avoid imputing blame impulsively, and preserve social order through disciplined restraint.
Ayodhya functions as the locus of legitimate rule and civic consent (prakṛti-maṇḍala), while Dandaka forest signifies the ascetic domain of vow-fulfilment; culturally, the scene foregrounds ministerial counsel, public proclamation, and the ritual of pāda-grahaṇa as markers of dharmic polity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.