Sarga 45

Verse 1

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः।।।।

महात्मनि सत्यपराक्रमे रामे अनुरक्ताः प्रजाः, तं वनवासाय प्रयान्तं पृष्ठतः समनुजग्मुः।

Verse 2

निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि।नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम्।।।।

बलात् निवर्तितेऽपि राजनि सुहृद्वर्गे च, ये रामस्यानुगता रथम्, ते तु नैव संन्यवर्तन्त; रामरथमनुगच्छन्त एव॥

Verse 3

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः।बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः।।।।

अयोध्यानिलयानां पुरुषाणां स महायशाः रामो गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः बभूव॥

Verse 4

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा।कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत।।।।

स काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिः तदा याच्यमानोऽपि, पितुः सत्यं कर्तुम् उद्यतः वनमेवान्वपद्यत।

Verse 5

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव।उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव।।।।

सस्नेहं तान् अवेक्षमाणः, चक्षुषा प्रपिबन्निव, रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव उवाच।

Verse 6

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्।मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम्।।।।

या प्रीतिः बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्, मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम्।

Verse 7

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः।करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च।।।।

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः; करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च।

Verse 8

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः।अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः।।।।

ज्ञानवृद्धोऽपि वयोबालो मृदुश्च वीर्यगुणान्वितः। अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः॥

Verse 9

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः।अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम्।।।।

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः। अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम्॥

Verse 10

न च सन्तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि।महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया।।।।

मयि वनवासं गते, महाराजो यथा न सन्तप्येत, मम प्रियचिकीर्षया तथा कार्यं त्वया।

Verse 11

यथा यथा दाशरथि र्धर्म एवास्थितोऽभवत्।तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन्।।।।

यथा यथा दाशरथिः केवलं धर्मेऽवस्थितोऽभवत्, तथा तथा प्रकृतयः रामं पतिं नृपं चाकामयन्।

Verse 12

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह।चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुरनिवासिनम्।।।।

बाष्पपिहितदीनं पुरनिवासिजनं, सौमित्रिणा सह रामो गुणैर्बद्ध्वेव पृष्ठतः चकर्ष।

Verse 13

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा।वयः प्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः।।।।

ते द्विजाः ज्ञानवयोऽौजसां त्रिविधवृद्धाः, वयःप्रकम्पशिरसो दूरात् स्थित्वेदं वचः ऊचुः।

Verse 14

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः।निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि।।।।

हे भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः, रामं वहन्तो जवना यूयं निवर्तध्वम्। मा गच्छत, न गन्तव्यम्; स्वभर्तरि हिताः भवत॥

Verse 15

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः।यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः।।।।

कर्णवन्ति हि भूतानि, विशेषेण तुरङ्गमाः। तस्मात् यूयं याचनां प्रतिवेदिताः निवर्तध्वम्॥

Verse 16

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः।उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम्।।।।

स धर्मतः विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः। वो भर्ता पुराद् वनं नापवाह्यः, उपवाह्यस्तु पुनः॥

Verse 17

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान्।अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह।।।।

एवम् आर्तप्रलापान् तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् अवेक्ष्य, रामः सहसा रथाद् अवततार ह॥

Verse 18

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीत स्सहलक्ष्मणः।सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः।।।।

ततः ससीतः सहलक्ष्मणश्च रामो वनपरायणः। पद्भ्यामेव शनैः शनैः सन्निकृष्टपदन्यासो जगाम॥

Verse 19

द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः।न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः।।।।

द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामो धर्मवत्सलः। घृणाचक्षुर्न शशाक रथेन परिमोक्तुम्॥

Verse 20

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः।ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः।।।।

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः। परमसन्तप्ताः प्रोचुर्द्विजा राममिदं वचः॥

Verse 21

ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति।द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी।।।।

ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति। द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी॥

Verse 22

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः।पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये।।।।

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः। पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये॥

Verse 23

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते।एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः।।।।

अनवाप्तातपत्रस्य ते रश्मिसन्तापितस्य च। एभिः स्वैर्वाजपेयिकैश्छत्रैः छायां करिष्यामः॥

Verse 24

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी।त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी।।।।

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी। त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी॥

Verse 25

हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम्।वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः।।।।

हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम्। वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः॥

Verse 26

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः।त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम्।।।।

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः। त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम्॥

Verse 27

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः।शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः।।।।

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः। शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः॥

Verse 28

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः।तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने।।।।

बहूनां द्विजानां येऽत्र समागताः, तेषां विस्तीर्णा यज्ञाः प्रवृत्ताः। तेषां समाप्तिः, वत्स, तव निवर्तने एव आयत्ता॥

Verse 29

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च।याचमानेषु राम त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय।।।।

राम, जङ्गमाजङ्गमानि सर्वभूतानि हि त्वयि भक्तिमन्ति। याचमानेषु तेषु, भक्तेषु त्वमपि भक्तिं दर्शय॥

Verse 30

अनुगन्तुमशक्ता स्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः।उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः।।।।

मूलैः बद्धत्वात् त्वामनुगन्तुमशक्ताः पादपाः। वायुवेगेन उन्नता उद्धतवेगिन इव विक्रोशन्तीव दृश्यन्ते॥

Verse 31

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः।पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम्।।।।

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षेष्वेकस्थाने निषण्णाः। पक्षिणोऽपि सर्वभूतानुकम्पिनं तं प्रयाचन्त इव दृश्यन्ते॥

Verse 32

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने।ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम्।।।।

एवं द्विजातीनां निवर्तने विक्रोशतां तेषां मध्ये तत्र तमसा नदी ददृशे, यथा सा अपि राघवं वारयन्तीव।

Verse 33

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्यश्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम्।पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गानचारयद्वै तमसाविदूरे।।।।

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्य श्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम्। पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गानचारयद्वै तमसाविदूरे॥