Sarga 66
अयोध्यायां शोकविलापः · Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
अयोध्याकाण्ड
दशरथस्य स्वर्गारोहणानन्तरं शोकः संहृतरूपेण प्रवर्तते। कौसल्या दुःखविह्वला राज्ञः शिरः स्वाङ्के निधाय कैकेयीं प्रति दोषारोपयुक्तं विलापं करोति। सा विपत्तिं तीव्रदृष्टान्तैः प्रकाशयति—निर्वापिताग्निरिव, निर्जलोदधिरिव, तेजोहीनसूर्य इव च अयोध्या जातेत्याह। तस्याः वाक्ये दुःखपरिधिः विस्तरति—सीताया अरण्यभयेषु असहायता, जनकस्य शोकात् पतनसम्भावना च। कौसल्या पतिवियोगदुःखात् देहत्यागपर्यन्तं निश्चयं दर्शयति—पत्युः देहेन सह अग्निं प्रवेष्टुमिच्छतीति। दासीगणाः तां निवार्य नयन्ति। मन्त्रिणः वरिष्ठानां आदेशेन तैलद्रोण्यां राजदेहं स्थापयित्वा पुत्रागमनपर्यन्तं अन्त्येष्टिं स्थगयन्ति—वंश-श्राद्धविधिपरम्परां स्पष्टयन्तः। अन्तःपुरस्त्रियः समवेताः विलपन्ति, अयोध्या च चन्द्रहीनरात्रिरिव, सूर्यहीनदिवस इव मलिनाकुला दृश्यते। जनभावना कैकेयीं प्रति निन्दारूपेण प्रवर्तते, यथा राजगृहस्य निर्णयः नगरस्य सामूहिकशोकं नैतिकनिर्णयं च जनयति।
Characters and places
Shlokas
Verses 1-2
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ॥१॥कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता ।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥२॥
तमग्निमिव संशान्तम् अम्बुहीनमिवार्णवम्। हतप्रभमिवादित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्॥ कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधशोककर्शिता। उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत॥
Verse 3
सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥३॥
सकामा भव कैकेयि, भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्; त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा, नृशंसे दुष्टचारिणि॥
Verse 4
विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम ।विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे ॥४॥
विहाय मां रामो गतः, मम भर्ता च स्वर्गं गतः। विपथे सार्थहीनेव, नाहं जीवितुमुत्सहे॥
Verse 5
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः ।इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥५॥
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः। इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः॥
Verse 6
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन् ।कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम् ॥६॥
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन्। कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम्॥
Verse 7
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम् ।सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा ॥७॥
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम्। सभार्यं जनकः श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा॥
Verse 8
स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः ।रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः ॥८॥
स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः। रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः॥
Verse 9
विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी ।दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥९॥
विदेहराजसुता सीता तपस्विनी च दुःखस्यानुचिता, वने दुःखेन परितप्तचित्ता अत्यन्तं व्याकुली भविष्यति।
Verse 10
नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम् ।निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥१०॥
निशासु मृगपक्षिणां भीमघोषान् नदतां निशम्य। सन्त्रस्ता सीता नूनं राघवं संश्रयिष्यति॥
Verse 11
वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन् ।सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥११॥
वृद्धश्च अल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन्। शोकसमाविष्टः सोऽपि नूनं जीवितं त्यक्ष्यति॥
Verse 12
साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता ।इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥१२॥
साऽहं पतिव्रता नारी अद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि। इदं शरीरम् आलिङ्ग्य हुताशनं प्रवेक्ष्यामि॥
Verse 13
तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् ।व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥१३॥
तां विलपन्तीं तपस्विनीं कौसल्यां ततः सम्परिष्वज्य। सुदुःखार्तां व्यपनीय व्यावहारिकाः स्त्रियो निन्युः॥
Verse 14
तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम् ।राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम् ॥१४॥
अथामात्याः आज्ञाताः जगतीपतिं तैलद्रोण्यां सम्वेश्य। राज्ञः सर्वाणि कर्माण्यनन्तरं यथाविधि चक्रुः॥
Verse 15
न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥१५॥
पुत्रेण विना राज्ञः सङ्कलनं कर्तुं मन्त्रिणो न ईषुः। सर्वज्ञास्ते ततो भूमिपं रक्षन्ति स्म॥
Verse 16
तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम् ।हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन् ॥१६॥
तैलद्रोण्यां सचिवैः शायितं तं नराधिपम्। ‘हा मृतोऽयम्’ इति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन्॥
Verse 17
बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः ।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥१७॥
बाहून्नुद्यम्य कृपणाः, नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः। शोकसन्तप्ताः रुदन्त्यः, कृपणं पर्यदेवयन्॥
Verse 18
हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना ।विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः ॥१८॥
हा महाराज! रामेण सततं प्रियवादिना सत्यसन्धेन विहीनाः स्मः; किमर्थं त्वमपि नः विजहासि?॥
Verse 19
कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः ।कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम् ॥१९॥
कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः स्मः; पतिघ्नया समीपे विधवा वयं कथं वत्स्याम?॥
Verse 20
स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान् ।वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम् ॥२०॥
स हि नाथः सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान्। वनं रामो गतः श्रीमान् विहाय नृपतिश्रियम्॥
Verse 21
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः ॥२१॥
त्वया तेन च रामवीरेण विना व्यसनशोकमोहिताः। कथं वयं जीवेम कैकेय्या च पराभूताः॥
Verse 22
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति ॥२२॥
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः। सीतया सह सन्त्यक्ताः सा कं नाम न हास्यति॥
Verse 23
ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च ।व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः ॥२३॥
ता बाष्पेण च संवीताः शोकेन विपुलेन च। व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः॥
Verse 24
निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता ।पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥२४॥
निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता। पुरी न राजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना॥
Verse 25
बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना ।शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥२५॥
बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना। शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम्॥
Verse 26
गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च ।निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता ॥२६॥
नराधिपे शोकवशात् त्रिदिवं गते, महीतलशायिन्यः नृपाङ्गनाश्च; सहसा रविरिव निवृत्तचारोऽभूत्, प्रवृत्तचारा च रजनी समुपस्थिता॥
Verse 27
ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः ।इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम् ॥२७॥
पुत्राभावे तु महीपतेर्दहनं न रोचयन्ति सुहृदः समागताः; इतीव चिन्तयित्वा तं राजानम्, अचिन्त्यदर्शनं शयने न्यवेशयन्॥
Verse 28
गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा ॥२८॥
भास्करं विना द्यौरिव गतप्रभा, नक्षत्रगणव्यपेतशर्वरीव; महात्मना रहिता पुरी बभासे, अश्रुकण्ठैश्चाकुलमार्गचत्वरा॥
Verse 29
नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे ॥२९॥
नरनार्यः सङ्घशः समेत्य, भरतस्य मातरं विगर्हमाणाः; नरदेवसङ्क्षये तदा नगर्यां, आर्ता बभूवुर्न च शर्म लेभिरे॥
Inside Sarga 66
Core principles
- Śoka and royal bereavement as civic event
- Dharma of rites (antyeṣṭi) contingent on lineage presence
- Maryādā under crisis: speech-ethics, blame, and public accountability
Voices in this sarga
- Kausalyā
Frequently Asked Questions
The sarga highlights the dharma-protocol of antyeṣṭi: ministers refuse to perform the king’s funeral obsequies without the presence of a son, so they preserve the body in a tailadroṇī (oil trough) while awaiting rightful ritual agency.
Grief is portrayed as both personal and political: private choices (boons, exile) generate cascading suffering across family, allies, and city; the text implies that dharma must be safeguarded even amid emotional collapse, yet it records the moral cost of adharma through communal lament.
Ayodhyā is the central civic landmark, depicted through deserted squares and courtyards; culturally, the oil-trough preservation of the corpse and the deferred cremation rites foreground courtly funerary practice tied to dynastic legitimacy.
Ask anything about Sarga 66 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
