Sarga 109
सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे एकोनदशाधिकशततमः सर्गः जाबालिना प्रदत्तस्य व्यवहारोपदेशस्य प्रति रामेण दीर्घं धर्मनिष्ठं प्रत्युत्तरं निरूपयति। रामः प्रथमं तस्योपदेशे सत्कारभावं स्वीकृत्यापि, धर्ममर्यादाविरुद्धत्वात् तं हितविरुद्धं मन्यते। स राजधर्मस्य नित्याधारं सत्येऽहिंसायां च स्थापयति, सत्येन जगतः स्थितिः, सत्यं देवर्षिभिः परमं पुण्यं प्रशस्यते इति च प्रतिपादयति। असत्यं लोकनिन्द्यं परलोकघातकं च इति दर्शयन्, दानयज्ञतपांसि वेदाश्च सर्वे सत्यप्रतिष्ठा इति वदति। ततः स्ववृत्तान्ते नियमं योजयति—पितुः पुरतः वनवासं प्रतिज्ञाय सत्यसेतुम् न भेत्स्यामि; लोभमोहनाज्ञानादिभिः प्रेरितो न भविष्यामि इति। असत्यशीलानां चञ्चलानां च देवपितृभिः हविर्न गृह्यते इति चेतयित्वा, सत्पुरुषाचारानुगुणं वनवासं पुण्यभाररूपेण स्वीकुरुते। अन्ते (केषाञ्चिद् मते प्रक्षिप्तत्वेन निर्दिष्टे) नास्तिकयुक्तिनिन्दारूपः प्रकरणः दृश्यते। तदा जाबालिः स्वपूर्ववचनं केवलं प्रसङ्गोपशमनार्थं प्रलोभनरूपं कृतम् इति निवेद्य, स्वस्य आस्तिकभावं पुनः प्रतिपादयति, रामं शमयितुं हितोपदेशमार्गे च नेतुम् अभ्यर्थयते।
Shlokas
Verse 1
जाबालेस्तु वचश्श्रुत्वा राम स्सत्यात्मनां वरः।उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया।।2.109.1।।
जाबालेर्वचः श्रुत्वा रामः सत्यात्मनां वरः। परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया प्रत्युवाच॥
Verse 2
भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान्।अकार्यं कार्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मतम्।।2.109.2।।
भवता मम प्रियकामार्थं यदिहोक्तं वचनम्। तत् कार्यसङ्काशमप्यकार्यं, पथ्यसम्मतमप्यपथ्यमेव॥
Verse 3
निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः।मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः।।2.109.3।।
निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः। मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः॥
Verse 4
कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम्।चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाऽशुचिम्।।2.109.4।।
कुलीनोऽकुलीनो वा, वीरः पुरुषमानिनो वा, शुचिर्वाऽशुचिर्वा—एतत्सर्वं चारित्रमेव प्रकाशयति।
Verse 5
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
अनार्यः सन् आर्यसङ्काशः, शौचाद्दीनोऽपि शुचिरिव, अलक्षण्योऽपि लक्षण्यवानिव, दुश्शीलोऽपि शीलवानिव यदि स्याम्।
Verse 6
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
शुभं हित्वा धर्मवेशेणाधर्ममिमं लोकसङ्करं, क्रियाविधिविवर्जितं यदि अभिपत्स्ये।
Verse 7
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
कार्याकार्यविचक्षणः कश्चित् चेतनः पुरुषो लोके मां दुर्वृत्तं लोकदूषणं बहुमंस्येत किम्।
Verse 8
कस्य दास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम्।आनया वर्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया।।2.109.8।।
अनेन वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया वर्तमानः, कस्याहं वृत्तं दास्यामि? केन वा स्वर्गमाप्नुयाम्?
Verse 9
कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्न स्समुपवर्तते।यद्वृत्ता स्सन्ति राजानस्तद्वृत्ता स्सन्ति हि प्रजाः।।2.109.9।।
कामवृत्तोऽयम् अखिलो लोकः स्वेच्छानुसारी समुपवर्तते। यद्वृत्ताः सन्ति राजानः तद्वृत्ताः खलु प्रजाः॥
Verse 10
सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम्।तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः।।2.109.10।।
सत्यमेव चानृशंस्यं च राजवृत्तं सनातनम्। तस्मात् सत्यात्मकं राज्यं; सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः॥
Verse 11
ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे।सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम्।।2.109.11।।
ऋषयश्च देवाश्च सत्यमेव परं मेनिरे। सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन् परं पदं गच्छति॥
Verse 12
उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः।धर्म स्सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते।।2.109.12।।
उद्विजन्ते यथा सर्पान् नरादनृतवादिनः। धर्मः सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते॥
Verse 13
सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्माश्रिता सदा।सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्।।2.109.13।।
सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्माश्रिता सदा। सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्॥
Verse 14
दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च।वेदा स्सत्यप्रतिष्ठाना स्तस्मात्सत्यपरो भवेत्।।2.109.14।।
दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च। वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात् सत्यपरो भवेत्॥
Verse 15
एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम्।मज्जत्येको हि निरय एक स्स्वर्गे महीयते।।2.109.15।।
एकः पालयते लोकम् एकः पालयते कुलम्। मज्जत्येको हि निरये एकः स्वर्गे महीयते॥
Verse 16
सोऽहं पितुर्नियोगं तु किमर्थं नानुपालये।सत्यप्रतिश्रव स्सत्यं सत्येन समयीकृतः।।2.109.16।।
सोऽहं पितुर्नियोगं तु किमर्थं नानुपालये। सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समयीकृतः॥
Verse 17
नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोऽन्वितः।सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो स्सत्यप्रतिश्रवः।।2.109.17।।
नैव लोभान्न मोहाद्वा नाज्ञानात्तमसान्वितः। गुरोः सत्यप्रतिश्रवः सन् सत्यस्य सेतुं न भेत्स्यामि॥
Verse 18
असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः।नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम्।।2.109.18।।
असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः। तस्य देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम्॥
Verse 19
प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम्।भार स्सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते।।2.109.19।।
प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम्। सत्पुरुषैश्चरितं भारमपि तदर्थमभिमन्ये॥
Verse 20
क्षात्रं धर्ममहंत्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम्।क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः।।2.109.20।।
क्षात्रं धर्ममिति यदधर्मं धर्मसंहितम्। क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च पापकर्मभिः सेवितं तदहं त्यक्ष्ये॥
Verse 21
कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत्। अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्मपातकम्।।2.109.21।।
मनसा पापं सम्यक् संकल्प्य, कायेन तदाचरति; जिह्वया चानृतं वदति—एवं त्रिविधं कर्मपातकं भवति।
Verse 22
भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि। सत्यं समनुवर्तने सत्यमेव भजेत तत:।।2.109.22।।
भूमिः कीर्तिः यशो लक्ष्मीश्च पुरुषं प्रार्थयन्ति; तस्मात् आचरणे सत्यं समनुवर्त्य सत्यमेव सेवेत।
Verse 23
श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम्।आह युक्ति करैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह।।2.109.23।।
भवान् यद् ‘श्रेष्ठम्’ इति ममावधार्य, युक्तिकरैर्वाक्यैः ‘इदं भद्रं कुरुष्व’ इत्याह—तद् ह्यनार्यमेव स्यात्।
Verse 24
कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरॊ:। भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः।।2.109.24।।
गुरोः पितुः सन्निधौ वनवासं प्रतिज्ञाय, कथं भरतस्य वचः करिष्यामि, गुरोर्वचो हित्वा?
Verse 25
स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ।प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा।।2.109.25।।
गुरुसन्निधौ मया स्थिरा प्रतिज्ञा प्रतिज्ञाता; तदा सा देवी कैकेयी प्रहृष्यमाणा अभवत्।
Verse 26
वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः। मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।। सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये। अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।
एवं वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः। मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पितॄन् देवांश्च तर्पयामि॥
Verse 27
वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः।मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।।सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये।अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।
सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये। अकुहः श्रद्धधानः सन् कार्याकार्यविचक्षणः॥
Verse 28
कर्मभूमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम्।अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः।।2.109.28।।
कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम्। अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः॥
Verse 29
शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः।तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः।।2.109.29।।
शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः। तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः॥
Verse 30
अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजाः निशम्य तं नास्तिकवाक्यहेतुम्।अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य।।2.109.30।।
अमर्षयन् पुनरपि उग्रतेजाः तं नास्तिकवाक्यनिबद्धहेतुम्। श्रुत्वा न सोढुं शकवान्; ततस्तं नृपतनयः तस्य वचनानि विगर्हयन् अब्रवीत्।।
Verse 31
सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च।द्विजातिदेवातिधिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः।।2.109.31।।
सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च। द्विजातिदेवातिथिपूजनं च—एष पन्थाः त्रिदिवस्य इति सन्तः आहुः।।
Verse 32
तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः।धर्मं चरन्त स्सकलं यथावत्काङ्क्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः।।2.109.32।।
तस्मादेवं यथावदर्थं विदित्वा एकोदयं सम्यक् उपगम्य विप्राः। यथावद् अखिलं धर्मं चरन्तः अप्रमत्ताः लोकागमं काङ्क्षन्ति।।
Verse 33
निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम्। बुद्ध्याऽनयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम्।।2.109.33।।
निन्दाम्यहं पितुः कर्म तत्—यस्त्वां विषमस्थबुद्धिं अगृह्णात्। एवंविधया बुद्ध्या चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम्।।
Verse 34
यथा हि चोर: स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि। तस्माद्धि य: शङ्क्यतमः प्रजानाम् न नास्तिकेनाभिमुखो बुध: स्यात्।।2.109.34।।
यथा हि चोरः स तथा हि बुद्धः; तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि। तस्माद्यः शङ्क्यतमः प्रजानां, न नास्तिकेनाभिमुखो बुधः स्यात्।।
Verse 35
त्वत्तो जनाः पूर्वतरे द्विजाच्श्र शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः। जित्वा सदेमं च परं च लोकं तस्माव्दिजा स्वस्ति हुतं कृतं च।।2.109.35।।
त्वत्तोऽपि पूर्वतराः जनाः, हे द्विजश्रेष्ठ, बहूनि शुभानि कर्माणि चक्रुः। तैः इह लोकं परं च लोकं जित्वा, तस्माद् द्विजाः स्वस्त्यर्थं हुतं च कृतं च विधिवत् आचरन्ति॥
Verse 36
धर्मे रता: सत्पुरुषै: समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः। अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः।।2.109.36।।
धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेताः तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः। अहिंसकाः वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः॥
Verse 37
इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम्। उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वच: सानुनयं च विप्रः।।2.109.37।।
इति सरोषं वचनं ब्रुवन्तं रामं महात्मानम् अदीनसत्त्वम्। विप्रः पुनः पथ्यं च आस्तिक्ययुक्तं सत्यं वचः सानुनयं च उवाच॥
Verse 38
न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन।समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः।।2.109.38।।
न नास्तिकानां वचनं ब्रवीमि; न नास्तिकोऽहं, न च नास्ति किञ्चन। समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं; भवेय काले पुनरेव नास्तिकः॥
Verse 39
न चापि कालोऽय मुपागतश्शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता।निवर्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम्।।2.109.39।।
न चापि कालोऽयम् उपागतः शनैः यथा मया नास्तिकवागुदीरिता। निवर्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं च मयैतद् उदीरितम्॥
Frequently Asked Questions
Rāma faces the dilemma of whether to accept persuasive counsel to return (a pragmatic, outcome-driven option) or to uphold his sworn commitment to forest exile made before his father; he chooses vow-keeping as the decisive dharmic action.
The chapter teaches that satya is not merely personal honesty but the metaphysical and civic foundation of rājadharma: truth sustains social trust, religious efficacy, and moral authority, and therefore cannot be compromised even under pressure or seemingly beneficial arguments.
The principal cultural landmark is the institution of वनवास (forest-exile) as a dharmic discipline, along with Vedic-ritual culture (yajña/kratu, dāna, tapas, Vedas) and the cosmological destinations of स्वर्ग and नरक used to frame consequences of truth and untruth.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.