Sarga 67
अयोध्यायां शोक-रात्रिः तथा अराजक-राष्ट्रस्य नीतिविचारः (The Night of Lamentation in Ayodhya and the Political Ethics of a Kingless Realm)
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे अयोध्यायाः रात्रिः ‘आक्रन्दित-निरानन्दा’ इति वर्ण्यते। दशरथस्य निधनानन्तरं रामस्य वनवासे च नगरं शोकाकुलं, जनाः निःशब्दा इव, सर्वत्र विलाप-ध्वनिः प्रसृतः। प्रातःकाले राजाभिषेक-कर्तारो द्विजातयः सभां प्रविशन्ति। वसिष्ठं राजपुरोहितं प्रति मार्कण्डेय-प्रमुखा ब्राह्मणाः तथा अमात्याश्च पृथक् पृथक् मतानि निवेदयन्ति, ‘अराजक’ स्थितेः महादोषं च प्रतिपादयन्ति। राजा विना वर्षा-नियमः, कृषिः, धन-सुरक्षा, न्याय-व्यवहारः, यज्ञ-प्रवृत्तिः, उत्सव-संस्कृतिः, व्यापार-मार्ग-सुरक्षा, सैन्य-प्रतिरोधश्च क्षीयन्ते इति क्रमशः दर्श्यते। उपमान-श्रृङ्खलया—अनुदका नद्यः, अतृणं वनम्, अगोपाला गावः—राज्यस्य ‘पालक’ तत्त्वं स्पष्टं भवति। अन्ते राजा सत्य-धर्मयोः प्रभवः, माता-पितृ-तुल्यः प्रजाहितकरश्च इति राजधर्म-मीमांसा स्थाप्यते। तस्माद् इक्ष्वाकु-कुले कश्चित् कुमारः शीघ्रमभिषेचनीय इति वसिष्ठं प्रति प्रार्थना क्रियते।
Shlokas
Verse 1
आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकण्ठजनाकुला।अयोध्यायामवतता सा व्यतीयाय शर्वरी।।।।
आयोध्यायां आक्रन्दितनिरानन्दा, सास्रकण्ठजनाकुला, सा शर्वरी दीर्घतया अवतता इव व्यतीयाय।
Verse 2
व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः।समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः।।।।
व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः। राजाभिषेककर्मकर्तारो द्विजातयः समेत्य सभां जग्मुः॥
Verse 3
मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।।।एते द्विजा स्सहामात्यैः पृथग्वा च मुदीरयन्।वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्।।।।
अथ मार्कण्डेयो मौद्गल्यो वामदेवः काश्यपः कात्यायनो गौतमश्च महायशा जाबालिश्च—एते द्विजाः सहामात्यैः पृथग्वा मतानि मुदीरयन्तः वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम् उपजग्मुः।
Verse 4
मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।2.67.3।।एते द्विजा स्सहामात्यैः पृथग्वा च मुदीरयन्।वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्।।2.67.4।।
अथ मार्कण्डेयो मौद्गल्यो वामदेवः काश्यपः कात्यायनो गौतमश्च महायशा जाबालिश्च—एते द्विजाः सहामात्यैः पृथग्वा मतानि मुदीरयन्तः वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम् उपजग्मुः।
Verse 5
अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा।अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे।।।।
अस्माकं दुःखमयी शर्वरी अतीता, या वर्षशतोपमा; पुत्रशोकेन पार्थिवे पञ्चत्वमापन्ने।
Verse 6
स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः।लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतस्सह।।।।
महाराजः स्वर्गतः; रामोऽरण्यमाश्रितः; तेजस्वी लक्ष्मणोऽपि रामेण सहैव गतः।
Verse 7
उभौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु परन्तपौ।पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने।।।।
परन्तपौ भरतशत्रुघ्नौ उभौ केकयेषु, रम्ये राजगृहे पुरे, मातामहनिवेशने वसतः।
Verse 8
इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम्।अराजकं हि नो राष्ट्रं विनाशं समवाप्नुयात्।।।।
अतः इह अद्यैव इक्ष्वाकूणां कश्चिद्राजा विधीयताम्; अराजकं हि नो राष्ट्रं विनाशं समवाप्नुयात्।
Verse 9
नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः।अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा।।।।
अराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः पर्जन्यो दिव्येन वारिणा महीं नाभिवर्षति।
Verse 10
नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते।नाराजके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे।।।।
नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः अपि न सम्यक् प्रकीर्यते; नाराजके पितुः वशे पुत्रो भार्या वा न तिष्ठति।
Verse 11
नाराजके धनं चास्ति नास्ति भार्या प्यराजके।इद मत्याहितं चान्यत्कुतस्सत्य मराजके।।।।
नाराजके धनं न स्थिरं, नाराजके भार्या अपि न सुरक्षिताः; अन्यच्च महद्भयं—नाराजके सत्यं कुत्र प्रतिष्ठेत?
Verse 12
नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः।उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च।।।।
नाराजके जनपदे नराः सभां न कारयन्ति; हृष्टाः रम्याण्युद्यानानि पुण्यगृहाणि च न निर्मापयन्ति॥
Verse 13
नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः।सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणा स्संशितव्रताः।।।।
नाराजके जनपदे यज्ञशीला दान्ता ब्राह्मणाः संशितव्रताः सत्राणि नान्वासते॥
Verse 14
नाराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः।ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः।।।।
नाराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वानः वसुसम्पन्ना ब्राह्मणाः आप्तदक्षिणाः न विसृजन्ति॥
Verse 15
नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः।उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः।।।।
नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः; उत्सवाः समाजाश्च राष्ट्रवर्धनाः न वर्धन्ते॥
Verse 16
नाराजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः।कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः।।।।
नाराजके जनपदे व्यवहारिणः सिद्धार्था न भवन्ति; कथाशीलाश्च कथाप्रियैः सह कथाभिरनुरज्यन्ते न हि।
Verse 17
नाराजके जनपदे उद्यानानि समागताः।सायाह्ने क्रीडितुं यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः।।।।
नाराजके जनपदे हेमभूषिताः कुमार्यः समागताः सन्त्यपि सायाह्ने क्रीडितुमुद्यानानि न यान्ति।
Verse 18
नाराजके जनपदे वाहनै शशीघ्रगामिभिः।नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिस्सह कामिनः।।।।
नाराजके जनपदे शीघ्रगामिभिर्वाहनैः कामिनो नराः नारीभिः सह अरण्यानि विहारार्थं न निर्यान्ति।
Verse 19
नाराजके जनपदे धनवन्तस्सुरक्षिताः।शेरते विवृतद्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः।।।।
नाराजके जनपदे कृषिगोरक्षजीविनो धनवन्तोऽपि सुरक्षिताः विवृतद्वाराः शयितुं न शक्नुवन्ति।
Verse 20
नाराजके जनपदे बद्धघण्टाविषाणिनः।अटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जरा षष्टिहायनाः।।।।
नाराजके जनपदे बद्धघण्टाविषाणिनः षष्टिहायनाः कुञ्जराः राजमार्गेषु न अटन्ति।
Verse 21
नाराजके जनपदे शरान्सन्ततमस्यताम्।श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने।।।।
नाराजके जनपदे शरान् सन्ततमस्यतां न श्रूयते तलनिर्घोषः; इष्वस्त्राणामुपासनेऽपि शैथिल्यं जायते॥
Verse 22
नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः।गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपण्यसमाचिताः।।।।
नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः बहुपण्यसमाचिताः; क्षेममध्वानं गन्तुं न शक्नुवन्ति॥
Verse 23
नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी।भावयन्नात्मनाऽत्मानं यत्र सायंगृहो मुनिः।।।।
नाराजके जनपदे वशी मुनिरपि एकचरो यः आत्मनाऽत्मानं भावयन् चरति; सायं गृहमपि यत्र न लभते, तत्र न विचरति॥
Verse 24
नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते।नचाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि।।।।
नाराजके जनपदे योगक्षेमं न प्रवर्तते; अराजके च सेना शत्रून् युधि न विषहते॥
Verse 25
नाराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः।नरास्संयान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः।।।।
नाराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः रथैः परिमण्डिताः नराः सहसा न संयान्ति; उत्साहः प्रजासु नश्यति॥
Verse 26
नाराजके जनपदे नराश्शास्त्रविशारदाः।संवदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च।।।।
नाराजके जनपदे शास्त्रविशारदा नराः वनेषु उपवनेषु च संवदन्तोऽपि निश्चिन्तं नावतिष्ठन्ते; विद्यापि तत्र न सुरक्षितं आश्रयं लभते।
Verse 27
नाराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः।देवताभ्यर्चनार्थाय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः।।।।
नाराजके जनपदे नियतैर्जनैः देवताभ्यर्चनार्थं माल्य-मोदक-दक्षिणाः सम्यक् न कल्प्यन्ते।
Verse 28
नाराजके जनपदे चन्दनागरुरूषिताः।राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः।।।।
नाराजके जनपदे चन्दनागरुरूषिताः राजपुत्रा अपि न विराजन्ते; वसन्ते शाखिन इव पुष्पहीना इव दृश्यन्ते।
Verse 29
यथा ह्यनुदका नद्यः यथा वाऽप्यतृणं वनम्।अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम्।।।।
यथा अनुदका नद्यः, यथा अतृणं वनम्, यथा अगोपाला गावः; तथा अराजकं राष्ट्रं—जीवनाधार-नेतृत्वविहीनम्।
Verse 30
ध्वजो रथस्य प्रज्ञानं धूमो ज्ञानं विभावसोः।तेषां यो नो ध्वजो राजा स देवत्वमितो गतः।।2.66.30।।
ध्वजेन रथः प्रज्ञायते, धूमेन च विभावसुः। एवं नः परिच्छेदकः स राजा ध्वज इवाभवत्; स चेदानीं देवलोकं गतः।।
Verse 31
नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित्।मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम्।।।।
अरजके जनपदे कस्यचित् स्वकं न भवति। मत्स्या इव नराः नित्यं परस्परं भक्षयन्ति।।
Verse 32
ये हि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः।तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः।।।।
ये हि सम्भिन्नमर्यादाः नास्तिकाः छिन्नसंशयाः। तेऽपि राजदण्डनिपीडिताः भावाय कल्पन्ते।।
Verse 33
यथा दृष्टि श्शरीरस्य नित्यमेव प्रवर्तते।तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवस्सत्यधर्मयोः।।।।
यथा शरीरस्य दृष्टिः नित्यमेव प्रवर्तते। तथा नरेन्द्रः राष्ट्रस्य सत्यधर्मयोः प्रभवः।।
Verse 34
राजा सत्यं च धर्मश्च राजा कुलवतां कुलम्।राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम्।।।।
राजा सत्यं च धर्मश्च, राजा कुलवतां कुलम्। राजा माता पिता चैव, राजा हितकरो नृणाम्।।
Verse 35
यमो वैश्रवण श्शक्रः वरुणश्च महाबलः।विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महता ततः।।।।
ततः स नरेन्द्रः स्वमहावृत्तेन यमं वैश्रवणं शक्रं वरुणं च महाबलानपि विशेष्यते।
Verse 36
अहो तम इवेदं स्यान्नप्रज्ञायेत किञ्चन।राजा चे न्न भवे ल्लोके विभज साध्वसाधुनी।।।।
राजा लोके न भवेत् चेत्, इदं जगत् तम इव स्यात्; किञ्चन न प्रज्ञायेत, साध्वसाधुनी कर्मणी न विभज्येताम्।
Verse 37
जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम्।नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः।।।।
महाराजे जीवत्यपि वयं सर्वे तव वचनं नातिक्रमामहे; सागरः वेलां प्राप्य इव स्वसीमां न लङ्घयति।
Verse 38
स न स्समीक्ष्य द्विजवर्य वृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम्।कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषिञ्च।।।।
अतः, द्विजवर्य, नृपं विना राज्यं अरण्यभूतं वृत्तं च समीक्ष्य, वदान्यं कुमारम् इक्ष्वाकुसुतं त्वमेव इह राजानम् अभिषिञ्च।
Frequently Asked Questions
The dilemma is immediate succession after Dasaratha’s death: elders argue that a kingdom without a king (arājaka) collapses into insecurity and moral disorder, so Vasistha should consecrate an Ikshvaku prince to prevent systemic breakdown.
The sarga teaches that rājā is an institutional guardian of satya and dharma: through danda (lawful punishment) and protection, even those inclined to transgress are restrained, enabling agriculture, ritual life, commerce, and truthful social relations to function.
Ayodhya and its sabhā (assembly hall) frame the political discourse; Kekaya’s Rajagriha is noted as Bharata and Shatrughna’s location; culturally, the text highlights abhiṣeka rites, yajña institutions, and public assemblies/utsavas as markers of an ordered polity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.