Sarga 34
रामदर्शनार्थं दारानयनम् — The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे राजभवने क्रमशः प्रवृत्तं दृश्यं शनैः चेतनासङ्कटं भवति। रामः सुमन्त्रं प्रेषयति—मम आगमनं दशरथाय निवेदय इति। सुमन्त्रः प्रविश्य शोकक्षीणं नृपतिं पश्यति; सूर्यग्रहणवद्, भस्मच्छन्नाग्निवद्, शुष्कतडागवच्च तस्य दशा उपमाभिः निरूप्यते। राजाज्ञया सुमन्त्रः अन्तःपुरस्त्रियः आह्वयति; कौसल्या बहुपरिवारवृता आगच्छति, सर्वेषां शोकसमूहं सूचयन्ती। ततः दशरथः रामं प्रवेशयितुमाज्ञापयति। रामं कराञ्जलिं कृत्वा समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा राजा उत्थाय वेगेनाभिमुखं धावति, किन्तु तं प्राप्यापि न शक्नोति—मूर्च्छितः पतति। अन्तःपुरे बहूनां स्त्रीणां विलापः, भूषणानां झङ्कारश्च, महाविपत्तेः शब्दचिह्नं भवति। रामलक्ष्मणसीताः तं शय्यायां समुद्धृत्य स्थापयन्ति; चेतनां लब्ध्वा रामः दण्डकारण्यगमनाय पितुः अनुज्ञां याचते, लक्ष्मणसीतयोः सहगमनं च प्रार्थयते। सत्यपाशेन बद्धः कैकेय्या च प्रेरितः दशरथः प्रतिविधानं करोति—रामः राज्यं गृह्णीयात् इति, व्रतभङ्गपरिहारार्थं विपर्ययमिव। रामः तद् नाङ्गीकरोति; सत्यं पुनः प्रतिष्ठाप्य राज्यसुखभोगान् परित्यजति, वरदानां पूर्णपालनमेव ब्रूते, भरताय राज्यं दातव्यमिति च। दशरथः कदाचित् आशीर्वदति कदाचित् विलपति; न्यूनातिन्यूनं एकरात्रिं स्थातुमपि याचते। रामः पितरं देवानामपि देवतामिव मन्यते, स्वनिश्चयस्य अचलत्वं वदति, चतुर्दशवर्षानन्तरं प्रत्यागमनं प्रतिजानाति। अन्ते दशरथः पुनः शोकवेगेन रामं परिष्वज्य मूर्च्छां गच्छति; कैकेयीं विना रान्यः, सुमन्त्रश्च, सर्वे विलपन्तो मूर्च्छन्ति—धर्मदुःखस्य सामूहिकं देहशब्दविघटनं इव।
Shlokas
Verse 1
ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्।उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति।।।।
ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् रामः सूतं तमुवाच—“पितरं मम आगमनं निवेदय, मामाख्याहि” इति॥
Verse 2
स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः।प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ।।।।
स रामप्रेषितः सूतः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः। प्रविश्य नृपतिं ददर्श निश्वसन्तं ह॥
Verse 3
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्।।।।
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्। तटाकमिव निस्तोयं जगतीपतिमपश्यत्॥
Verse 4
आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम्।राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्।।।।
आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम्। राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्॥
Verse 5
तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा।भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत्।।।।
सूतो राजानं पूर्वं जयाशिषा वर्धयित्वा, भयविक्लबया मन्दया श्लक्ष्णया च वाचा अब्रवीत्॥
Verse 6
अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः।ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम्।।।।
अयं स पुरुषव्याघ्रः ते सुतो रामः द्वारि तिष्ठति; ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा, सर्वेभ्यश्च उपजीविनेभ्यः सर्वं च वितीर्य॥
Verse 7
स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः।सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते।।1.34.7।।
भद्रं ते—सत्यपराक्रमो रामस्त्वां पश्यतु। सर्वान् सुहृदः आपृच्छ्य स इदानीं त्वां दिदृक्षते॥
Verse 8
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते।वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः।।।।
महारण्यं गमिष्यति—तं पश्य, जगतीपते। सर्वै राजगुणैर्वृतम् आदित्यमिव रश्मिभिः॥
Verse 9
स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः।आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्।।।।
स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्येण सागरोपमः। आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः तम् प्रत्युवाच॥
Verse 10
सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः।दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।
सुमन्त्र, इह ये केचिन्मम दाराः सन्ति तान् आनय; सर्वैर्दारैः परिवृतः सन् धर्मात्मानं रामं द्रष्टुमिच्छामि॥
Verse 11
सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्।आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्।।।।
स सुमन्त्रः अन्तःपुरमतीत्य स्त्रीस्ताः अब्रवीत्—“आर्याः, राजा वो आह्वयति; तत्र गम्यतां, मा चिरम्” इति॥
Verse 12
एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया।प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्।।।।
एवं सुमन्त्रेण नृपाज्ञया उक्ताः सर्वाः स्त्रियः भर्तुराज्ञाशासनं ज्ञात्वा तद्भवनं प्रति प्रचक्रमुः॥
Verse 13
अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः।कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः।।।।
अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदाः ताम्रलोचनाः, कौसल्यां परिवार्य, धृतव्रताः शनैर्जग्मुः॥
Verse 14
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः।उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम्।।।।
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः। उवाच राजा तं सूतं—सुमन्त्र, आनय मे सुतम्॥
Verse 15
स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा।जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः।।।।
तदा सूतः राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं च। तूर्णमभिमुखो जगाम जगतीपतेः सकाशम्॥
Verse 16
स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्।उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः।।।।
दूरात् पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा कृताञ्जलिं नृपः। आर्तः स्त्रीजनसंवृतः आसनात् तूर्णमुत्पपात॥
Verse 17
सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः।तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः।।।।
रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः वेगेनाभिदुद्राव सः। तमसंप्राप्य दुःखार्तो भुवि मूर्छितः पपात॥
Verse 18
तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः।विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा।।।।
तं नृपतिं दुःखेन विसंज्ञमिव सशोकं दृष्ट्वा रामो लक्ष्मणश्च महारथः क्षिप्रमभ्यपतताम्।
Verse 19
स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि।हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः।।।।
राजवेश्मनि सहसा स्त्रीसहस्रनिनादोऽभवत्—“हा हा रामेति” इति; भूषणध्वनिमूर्छितश्च स नादः संजज्ञे।
Verse 20
तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ।पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्।।।।
तं बाहुभ्यां परिष्वज्य रामलक्ष्मणौ तावुभौ, सीतया सार्धं रुदन्तः, पर्यंङ्के समवेशयन्।
Verse 21
अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम्।उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्।।।।
अथ मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं शोकार्णवपरिप्लुतं महीपतिं प्रति रामः प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच।
Verse 22
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः।प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्।।।।
आपृच्छे त्वां महाराज; सर्वेषामीश्वरोऽसि नः। दण्डकारण्यं प्रस्थितं मां कुशलेन पश्य त्वम्।
Verse 23
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम्।कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः।।।।
लक्ष्मणमप्यनुजानीहि; सीता च मां वनमनुगन्तुमेव दृढं निश्चिता। अहं तु बहुभिः सत्यैः युक्तैश्च कारणैः वार्यमाणौ अपि, तौ निवर्तितुं नाशक्नुवम्।
Verse 24
अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद।लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः।।।।
मानद, शोकमुत्सृज्य अस्मान् सर्वान् अनुजानीहि—लक्ष्मणं मां च सीतां च—प्रजापतिरिव प्रजाः।
Verse 25
प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः।उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्।।।।
प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः। सम्प्रेक्ष्य राघवं राजा वनवासाय उवाच॥
Verse 26
अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः।अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्।।।।
अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः। निगृह्य मां त्वमेवाद्य अयोध्यायां भव राजा॥
Verse 27
एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः।प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः।।।।
एवं नृपतिना प्रोक्तो रामो धर्मभृतां वरः। अञ्जलिं कृत्वा पितरं प्रत्युवाच वाक्यकोविदः॥
Verse 28
भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः।अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम्।।।।
भवान् वर्षसहस्राय पृथिव्याः नृपते पतिः। अहं तु अरण्ये वत्स्यामि; न मे कार्यं त्वया अनृतम्॥
Verse 29
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते।पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप।।।।
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते। पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप॥
Verse 30
रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः।कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्।।।।
रुदन् आर्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः। कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्॥
Verse 31
श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च।गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्।।।।
श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च। गच्छस्वारिष्टम् अव्यग्रः पन्थानम् अकुतोभयम्॥
Verse 32
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव।विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन।।।।
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनसस्तव । विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन ॥
Verse 33
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा।एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्।।।।
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा । एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम् ॥
Verse 34
मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्।तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि।।।।।
मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् । तर्पितः सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि ॥
Verse 35
दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया।मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम्।।।।
दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया । मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम् ॥
Verse 36
न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव।छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया।।।।
न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव । छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया ॥
Verse 37
वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि।अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः।।.।।
या वञ्चना मे लब्धा, तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि। अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः॥
Verse 38
न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम।अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि।।।।
न चैतदाश्चर्यतमं यत् त्वं ज्येष्ठः सुतो मम। अपानृतकथं, पुत्र, पितरं कर्तुमिच्छसि॥
Verse 39
अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्।।।।
अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्॥
Verse 40
प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति।अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे।।।।
प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्, को मे श्वस्तान् प्रदास्यति। अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे॥
Verse 41
इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला।मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्।।।।
इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला वसुधा मया विसृष्टा; सा भरतायैव सम्यक् प्रदीयताम्॥
Verse 42
वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति।यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया।।।।दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव।
वनवासकृता मे बुद्धिर्नाद्य चलिष्यति। त्वया तुष्टेन कैकेय्यै यो वरो दत्तः, स निखिलेनैव दीयताम्; सत्यस्त्वं भव पार्थिव॥
Verse 43
अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्।।।।चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह।
अहं भवतो यथोक्तं निदेशमनुपालयन्, चतुर्दश समा वने वनचरैः सह वत्स्ये॥
Verse 44
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।।।
मा विमर्शः; वसुमती भरताय प्रदीयताम्। न हि मे राज्यं काङ्क्षितं, नात्मनि सुखं प्रियम्; तवैव यथानिदेशं कर्तुं मे प्रियतमा, रघुनन्दन॥
Verse 45
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।2.34.44।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।2.34.45।।
मा विमर्शः; वसुमती भरताय प्रदीयताम्। न हि मे राज्यं काङ्क्षितं, नात्मनि सुखं प्रियम्; तवैव यथानिदेशं कर्तुं मे प्रियतमा, रघुनन्दन॥
Verse 46
अपगच्छतु ते दु:खं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः।न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः।।।।
अपगच्छतु ते शोकः; मा भूर्बाष्पपरिप्लुतः। न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः॥
Verse 47
नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्।नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम्।।।।
नैवाहं राज्यं कामये, न सुखं न च मेदिनीम्। न सर्वानिमान् कामान्, न स्वर्गं, नैव जीवितम्॥
Verse 48
त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ।प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे।।।।
त्वामहं सत्ये स्थापयितुमिच्छामि, नानृते पुरुषर्षभ। प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे॥
Verse 49
न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः।।।।
न च शक्यं मया तात, प्रभो, क्षणमपि स्थातुम्। एतं शोकं धारयस्व; न हि मेऽस्ति विपर्ययः॥
Verse 50
अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव।मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये।।।।
अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या—‘वनं गच्छेति राघव’। मया चोक्तं ‘व्रजामी’ति; तत्सत्यमनुपालये॥
Verse 51
मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते।।।।
मा चोत्कण्ठां कृथा देव; वने वयं रंस्यामहे। प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते॥
Verse 52
पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्।तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः।।।।
पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्। तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः॥
Verse 53
चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम।पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम्।।।।
चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम। पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम्॥
Verse 54
येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः।स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः।।।।
येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः। स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः॥
Verse 55
पुरं च राष्ट्रं च मही च केवलामया निसृष्टा भरताय दीयताम्।अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्।।।।
पुरं च राष्ट्रं च मही च केवलामया निसृष्टा भरताय दीयताम्। अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्॥
Verse 56
मया निसृष्टां भरतो महीमिमांसशैलषण्डां सपुरां सकाननाम्।शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलंत्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत्।।।।
मया परित्यक्ता एषा शुभा मही—इमांशशैलषण्डैः सपुरा सकानना सुसीमा च—भरतः केवलं अनुशास्तु। नृपते, त्वया यदुक्तं तत् तथैवास्तु॥
Verse 57
न मे तथा पार्थिव धीयते मनोमहत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये।यथा निदेशे तव शिष्टसम्मतेव्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ।।।।
पार्थिव, महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये मे मनः तथा न रमते; यथा तव निदेशे शिष्टसम्मते। अनघ, मत्कृते तव दुःखं व्यपैतु॥
Verse 58
तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययंन सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम्।न जीवितं त्वामनृतेन योजयन्वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा।।।।
तस्मादद्य, अनघ, न राज्यं अव्ययं न सर्वकामान् न सुखं न मैथिलीम्, न जीवितं त्वामनृतेन योजयन् वृणीयाम्। सत्यं व्रतं ते यथोक्तं तथैवास्तु॥
Verse 59
फलानि मूलानि च भक्षयन्वनेगिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च।वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपम्सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः।।।।
वने फलानि मूलानि च भक्षयन्, गिरीन् सरितः सरांसि च पश्यन्, विचित्रपादपं वनं प्रविश्यैव सुखी भविष्यामि। तव निर्वृतिरस्तु॥
Verse 60
एवं स राजा व्यसनाभिपन्नःशोकेन दुःखेन च ताम्यमानः।आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञोमोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित्।।।।
एवं स राजा व्यसनाभिपन्नः शोकदुःखाभ्यां परितप्यमानः। पुत्रं समालिङ्ग्य सुविनष्टसंज्ञो मोहं जगाम, न किञ्चिदपि चेष्टितवान्॥
Verse 61
देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेतास्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्।रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छांहाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्।।।।
ततः देव्यः समेताः कैकेयीं नरदेवपत्नीं वर्जयित्वा समरुरुदुः। सुमन्त्रः अपि रुदन् मूर्छां जगाम; तत्र सर्वं हाहाकृतं बभूव॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a king may escape a pledged boon by reversing succession. Daśaratha urges Rāma to imprison him and take the throne, but Rāma rejects any remedy that would make the father’s promise untrue, insisting the boons to Kaikeyī be honored fully.
Dharma is shown as fidelity to truth under emotional pressure: Rāma prioritizes satya over sovereignty, pleasure, and even life, and treats the father’s command as divine authority, modeling maryādā as disciplined adherence to rightful order.
The palace complex (inner apartments, audience space, throne/couch) functions as the cultural setting for royal protocol, while Daṇḍakāraṇya is named as the destination that transforms the narrative from courtly governance to forest-based dharma and ascetic endurance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.