Sarga 36

Verse 1

ततस्सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया ।सबाष्पमतिनिश्श्वश्य जगादेदं पुनः पुनः ॥१॥

ततः प्रतिज्ञया अत्र पीडितः ऐक्ष्वाकः दशरथः सुमन्त्रं ददर्श। स बाष्पपूर्णनयनः अतिनिश्श्वस्य पुनः पुनः इदं वचनं जगाद।

Verse 2

सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः ।राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥२॥

हे सूत! रत्नैः सुसम्पूर्णा चतुर्विधबला च चमूः। राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम्॥

Verse 3

रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः ।शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः ॥३॥

रूपाजीवाः वादिन्यश्च महाधनाः वणिजश्च सुप्रसारितैः स्ववस्तुभिः कुमारस्य वाहिनीं शोभयन्तु॥

Verse 4

ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः ।तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ॥४॥

ये च एनम् उपजीवन्ति, ये च वीर्यतः तेन सह रमन्ते, तेषां बहुविधं दत्त्वा तानपि अत्र नियोजय॥

Verse 5

आयुधानि च मुख्यानि नागरा श्शकटानि च ।अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्य गोचराः ॥५॥

मुख्यानि आयुधानि, नागराः शकटानि च काकुत्स्थमनुगच्छन्तु; व्याधाश्च आरण्यगोचराः अपि सह यान्तु॥

Verse 6

निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु ।नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यस्य स्मरिष्यति ॥६॥

मृगान् कुञ्जरांश्च निघ्नन्, आरण्यकं मधु पिबन्, विविधा नदीः पश्यन्, सः राज्यं न स्मरिष्यति॥

Verse 7

धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः ।तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥७॥

मम यः कश्चित् धान्यकोशः, यश्च धनकोशः—तौ उभौ निर्जने वने वसन्तं राममनुगच्छेताम्॥

Verse 8

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजं श्चाप्तदक्षिणाः ।ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥८॥

पुण्येषु देशेषु यजनं कृत्वा यथोचितदक्षिणाः प्रदाय, ऋषिभिः सह समागम्य, स वने सुखेन प्रवत्स्यति।

Verse 9

भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति ।सर्वकामैः सह श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ॥९॥

महाबाहुः भरतः अयोध्यां पालयिष्यति; श्रीमान् रामश्च सर्वकामैः सह यथावत् संसाध्यतामिति।

Verse 10

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भय मागतम् ।मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत ॥१०॥

एवं काकुत्स्थे दशरथे ब्रुवति कैकेय्याः भयमागतम्। मुखं च शोषमगमत् पाण्डुतां च, स्वरश्चापि न्यरुध्यत॥

Verse 11

सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता ।राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥११॥

सा विषण्णा सन्त्रस्ता च मुखेन परिशुष्यता। राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 12

राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव ।निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥१२॥

राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव। निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते॥

Verse 13

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम् ।राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम् ॥१३॥

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम्। राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम्॥

Verse 14

वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते ।अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः ॥१४॥

वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते। अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः॥

Verse 15

तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना ।कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत् ॥१५॥

तस्य क्रोधसमन्वितं वचनं श्रुत्वा वराङ्गना कैकेयी द्विगुणं कोपं जगाम, ततः राजानमिदं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 16

वैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत् ।असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति ॥१६॥

तव वंशे एव सगरो ज्येष्ठं पुत्रम् असमञ्ज इति ख्यातम् उपारुधत्; तथैव अयं रामोऽपि गन्तुमर्हति।

Verse 17

एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत् ।व्रीडितश्च जनस्सर्व स्सा च तं नावबुध्यत ॥१७॥

एवमुक्तो राजा दशरथो ‘धिक्’ इत्येव अब्रवीत्; सर्वे जनाः व्रीडिताः, सा तु तं न अवबुध्यत।

Verse 18

तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः ।शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवीत् ॥१८॥

तत्र वृद्धो महामात्रः सिद्धार्थो नामतः, शुचिः राज्ञः बहुमतः, कैकेयीम् इदं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 19

असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि बालकान् ।सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥१९॥

असमञ्जो हि दुर्मतिः पथि क्रीडतः बालकान् गृहीत्वा सरय्वाः अप्सु प्रक्षिपन् तेन रमते स्म।

Verse 20

तं दृष्ट्वा नागरा स्सर्वे कृद्धा राजानमब्रुवन् ।असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान्वा राष्ट्रवर्धन ॥२०॥

तं दृष्ट्वा नागराः सर्वे कृद्धा राजानमब्रुवन्— हे राष्ट्रवर्धन! असमञ्जं वृणीष्वैकं, अस्मान् वा॥

Verse 21

तानुवाच ततो राजा किन्निमित्तमिदं भयम् ।ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन् ॥२१॥

तानुवाच ततो राजा— किन्निमित्तमिदं भयम्? इति। राज्ञा सम्पृष्टाः प्रकृतयः प्रत्युवाचुः वाक्यमिदम्॥

Verse 22

डक्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्भ्रान्तचेतनः ।सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते ॥२२॥

एष उद्भ्रान्तचेतनः क्रीडतः नः बालान् पुत्रान् सरय्वां मौर्ख्याद् प्रक्षिपन् अतुलां प्रीतिमश्नुते॥

Verse 23

स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः ।तं तत्याजाहितं पुत्रं तेषां प्रियचिकीर्षया ॥२३॥

तासां प्रकृतीनां वचनं श्रुत्वा नराधिपः, तेषां प्रियचिकीर्षया अहितं पुत्रं तं तत्याज॥

Verse 24

तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम् ।यावज्जीवं विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात्पिता ॥२४॥

पिता तं शीघ्रं याने समारोप्य सभार्यं सपरिच्छदं च स्वान् अनुचरान् आज्ञापयामास—“अयं यावज्जीवं विवास्यः” इति।

Verse 25

स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोडयत् ।दिश स्सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत् ॥२५॥

स फालपिटकं गृह्य सर्वा दिशोऽनुचरन् गिरिदुर्गाण्यप्यलोडयत्, यथा पापकर्मकृत् कलङ्कित इव।

Verse 26

इत्येनमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः ।रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते ॥२६॥

इति सगरो राजा सुधार्मिकः एनं त्यक्तवान्; रामः किम् अकरोत् पापं येनैवं निरुद्ध्यते विवास्यते च?

Verse 27

न हि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम् ।दुर्लभो ह्यस्य निरय श्शशाङ्कस्येव कल्मषम् ॥२७॥

वयं राघवस्य कञ्चनागुणं न पश्यामः; अस्य कल्मषं शशाङ्कस्येवाङ्को दुर्लभः।

Verse 28

अथवा देवि दोषं त्वं कञ्चित्पश्यसि राघवे ।तमद्य ब्रूहि तत्वेन तदा रामो विवास्यताम् ॥२८॥

अथवा देवि, त्वं राघवे कञ्चिद् दोषं पश्यसि चेत्, तमद्य तत्त्वेन ब्रूहि; ततः रामो विवास्यताम्।

Verse 29

अदुष्टस्य हि संत्यागः सत्पथे निरतस्य च ।निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मनिरोधनात् ॥२९॥

अदुष्टस्य सत्पथे निरतस्य च पुरुषस्य संत्यागः खलु धर्मनिरोधनात् शक्रस्यापि द्युतिं निर्दहेत्॥

Verse 30

तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया ।लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने ॥३०॥

तदलं देवि, त्वया रामस्य श्रिया विहतया; शुभानने, लोकतोऽपि ते परिवादो रक्ष्यः॥

Verse 31

श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः ।शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥३१॥

सिद्धार्थवचः श्रुत्वा राजा श्रान्ततरस्वनः, शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत्॥

Verse 32

एतद्वचो नेच्छसि पापवृत्ते हितं न जानासि ममात्मनो वा ।आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा चेष्टा हि ते साधुपथादपेता ॥३२॥

एतद्वचो नेच्छसि पापवृत्ते, हितं न जानासि ममात्मनो वा। आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा, चेष्टा हि ते साधुपथादपेता॥

Verse 33

अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च ।सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥३३॥

अहं अद्य राज्यं सुखं धनं च परित्यज्य राममनुव्रजिष्यामि। त्वं तु राज्ञा भरतेन सह यथासुखं चिरकालं राज्यं भुङ्क्ष्व॥