Sarga 113
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे संवादात् प्रतीक-राज्यव्यवस्थायाः संक्रमणं समाप्यते। भरतः शत्रुघ्नेन मन्त्रिवर्गेण च सह रामपादुके गृहीत्वा अयोध्यां प्रत्यावर्तते। वसिष्ठो रामं प्रेरयति—अयोध्यायाः योगक्षेमार्थं सुवर्णभूषिते पादुके दातव्ये इति; ततः रामः प्राङ्मुखः विधिवत् स्थित्वा “राज्यपालनार्थम्” इति स्पष्टं ताः पादुके भरताय प्रददाति। भरतोऽपि दशरथस्य चतुर्दशवर्षप्रतिज्ञां निश्चयेन स्मारयन् वनवास-नियमं धर्मसंविधानवाक्यवत् अविचलितं मन्यते। भरद्वाजो भरतस्य सहज-आर्यभावं प्रशंसति; सत्त्वगुणोऽस्य स्वभावतः प्रतिष्ठित इति मन्यते, तथा धर्मात्मना पुत्रेण दशरथोऽद्यापि जीवतीति प्रतिपादयति। अनन्तरं सेना रथैः अश्वैः गजैश्च सह निवर्तते; यमुनागङ्गयोः तरणं निर्दिश्यते; शृङ्गिबेरपुरं प्रविश्यते। अन्ते अयोध्या दृष्टा—निःशब्दा, निरानन्दा, क्षीणशोभा च—तां दृष्ट्वा भरतः शोकाकुलः सूतं प्रति करुणं वचनं ब्रवीति।
Shlokas
Verse 1
तत श्शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा।आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः।।।।
ततः भरतः पादुके शिरसि कृत्वा, शत्रुघ्नेन समन्वितः, हृष्टः सन् रथमारुरोह।
Verse 2
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः।अग्रतः प्रययु स्सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः।।।।
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः। सर्वे मन्त्रिणश्च मन्त्रपूजिताः पुरतः प्रययुः॥
Verse 3
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा।प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम्।।।।
तदा ते प्राङ्मुखाः रम्यां मन्दाकिनीं नदीं ययुः। महागिरिं चित्रकूटं च प्रदक्षिणं कुर्वाणाः॥
Verse 4
पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च।प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा।।।।
धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च पश्यन्। तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा प्रययौ॥
Verse 5
अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा।आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः।।।।
चित्रकूटस्य अदूरात् भरतस्तदा ददर्श। आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः॥
Verse 6
स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान्।अवतीर्य रथात्पादौ ववन्दे भरतस्तदा।।।।
स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान्। रथात् अवतीर्य पादौ ववन्दे भरतस्तदा॥
Verse 7
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत्।अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम्।।।।
ततः हृष्टः भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत्— “तात, अपि ते कृत्यं कृतं? रामेण च समागतम् किम्?”
Verse 8
एवमुक्त स्स तु ततो भरद्वाजेन धीमता।प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः।।।।
एवं धीमता भरद्वाजेनोक्तः धर्मवत्सलः भरतः ततः भरद्वाजं प्रत्युवाच।
Verse 9
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः।राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत्।।।।
गुरुणा मया च याच्यमानोऽपि दृढविक्रमः राघवः परमप्रीतः वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 10
पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः।चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम।।।।
पितुः प्रतिज्ञां तामेव तत्त्वतः परिपालयिष्यामि। चतुर्दशवर्षपर्यन्ता या मम पितुः प्रतिज्ञा सा एव॥
Verse 11
एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत्।।।।
एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह। वाक्यज्ञो वाक्यकुशलो राघवं वचनं महत्॥
Verse 12
एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते।अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव।।।।
एते हेमभूषिते पादुके संहृष्टः प्रयच्छ। अयोध्यायां तव योगक्षेमकरौ महाप्राज्ञ॥
Verse 13
एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः।पादुके ह्यधिरुह्यैते मम राज्याय वै ददौ।।।।
एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः। एते पादुके अधिरुह्य मम राज्याय वै ददौ॥
Verse 14
निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना।अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे।।।।
रामेण सुमहात्मना अनुज्ञातोऽहं निवृत्तः। शुभे पादुके गृहीत्वा अयोध्यामेव गच्छामि॥
Verse 15
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः।भरद्वाजश्शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम्।।।।
एतत् शुभं वचनं महात्मनः भरतस्य श्रुत्वा, मुनिः भरद्वाजः तं प्रति अतिशुभतरं वाक्यम् उवाच।
Verse 16
नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर।यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवोदकम्।।।।
नैतत् चित्रं नरव्याघ्र, शीलवृत्तवतां वर; यत् आर्यं त्वयि तिष्ठेत्—निम्ने सृष्टमिव उदकम्।
Verse 17
अमृत स्समहाबाहुः पिता दशरथस्तव।यस्य त्वमीदृश: पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।।।।
अमृतः स महाबाहुः पिता दशरथस्तव; यस्य त्वम् ईदृशः पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।
Verse 18
तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः।आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च।।।।
तं महात्मानं ऋषिं तथा उक्तवाक्यं कृताञ्जलिः; चरणाव् उपगृह्य च आमन्त्रयितुम् आरभत।
Verse 19
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः।भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः।।।।
ततः भरद्वाजं पुनः पुनः प्रदक्षिणं कृत्वा; श्रीमान् भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां ययौ।
Verse 20
यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः।पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी।। ।।
यानैः शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः। भरतस्यानुयायिनी विस्तीर्णा पुनर्निवृत्ता अयोध्यां प्रति जगाम॥
Verse 21
ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम्।ददृशुस्तां पुन स्सर्वे गङ्गां शुभजलां नदीम्।।।।
ततः ते यमुनां दिव्यां तीर्त्वा ऊर्मिमालिनीम्। सर्वे पुनः शुभजलां गङ्गां नदीं ददृशुः॥
Verse 22
तां रम्यजलसंपूर्णां सन्तीर्य सहबान्धवःशृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः।शृङ्गिबेरपुराद्भूय स्त्वयोध्यां सन्ददर्श ह।।।।
तां रम्यजलसंपूर्णां गङ्गां सन्तीर्य सहबान्धवः। ससैनिकः शृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश; ततो भूयः शृङ्गिबेरपुराद् अयोध्यां सन्ददर्श ह॥
Verse 23
अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम्।भरतो दुःख सन्तप्त स्सारथिं चेदमब्रवीत्।।।।
अयोध्यां ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम्। भरतो दुःखसन्तप्तः सारथिं चेदमब्रवीत्॥
Verse 24
सारथे पश्य विध्वस्ता साऽयोध्या न प्रकाशते।निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा।।।।
सारथे पश्य, विध्वस्ता साऽयोध्या न प्रकाशते। निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the transfer of regnal authority without personal appropriation: Bharata accepts Rāma’s pādukā as the emblem of rule while reaffirming that the kingdom’s legitimacy remains with the exiled heir, thereby resolving a succession dilemma through renunciation and symbolic governance.
Speech as binding moral law is central: Bharata insists on honoring Daśaratha’s promise “in truth,” and the sages frame virtue as self-evident conduct rather than rhetoric—dharma resides naturally in a disciplined character, sustaining both family continuity and public order.
The return route marks a cultural geography of north Indian sacred space—Chitrakūṭa and the Mandākinī, crossings of Yamunā and Gaṅgā, entry into Śṛṅgiberapura—culminating in Ayodhyā, whose altered soundscape and mood function as a civic index of royal absence.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.