Sarga 24
कौशल्यारामसंवादः — Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशे सर्गे कौशल्या रामस्य पितृवचनपालने दृढनिश्चयं दृष्ट्वा तेन सह धर्मसंवादं करोति। सा विलपति—राजसुखोपभोगिनः रामस्य वन्याहारेण जीवनं कथं स्यात् इति; विरहं च ‘शोकाग्नि’रूपेण चित्रयति—विलापेन्धनः, निःश्वासवातप्रदीप्तः, अश्रुहुताशनः। सा तं अनुगन्तुमिच्छति, वत्सानुगामिनी धेनुरिव; पुनश्च सहपत्नीमध्यस्थायाः दुःखं न सहिष्ये, मृगीव वनं नय माम् इति याचते। रामः तु सुव्यवस्थितया नीत्या प्रत्युवाच—कैकेयी नृपं पूर्वमेव वञ्चितवती; यदि त्वमपि दशरथं परित्यजसि तर्हि वृद्धो नृपः शोकात् न जीवेत्, पतिपरित्यागश्च स्त्रीधर्मे निन्द्यः। अतः त्वं धैर्येण राजानं परिचर, शोकं निगृह्य तस्य प्राणान् रक्ष; गृहकर्माणि यज्ञकर्माणि च पालय, अग्निब्राह्मणान् च सत्कुरु; चतुर्दशवर्षाणि नियमेन प्रतीक्षस्व, मम प्रत्यागमनं आशास्व। कौशल्या तस्य निश्चयं न परिवर्तयितुं शक्नुवन्ती अनुमतिं दत्त्वा आशीर्भिः समनुगृह्णाति—सुरक्षितः शीघ्रं प्रत्यागच्छेति। ततः सा विरोधात् निवृत्त्य रामस्य रक्षणार्थं मङ्गलकल्याणकर्माणि कर्तुं प्रवर्तते, एवं शोकः धर्मनिष्ठया अनुग्रहे परिणमति।
Shlokas
Verse 1
तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने।कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत्।।2.24.1।।
तं पितुः आदेशपालने दृढनिश्चयं सम्यक् निरीक्ष्य, कौशल्या अश्रुपूरितया कण्ठया धर्मनिष्ठं वचनमब्रवीत्।
Verse 2
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत्।।2.24.2।।
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः। दशरथात् मयि जातो रामः कथं उञ्छेन वर्तयेत्॥
Verse 3
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते।कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम्।।2.24.3।।
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते। कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम्॥
Verse 4
कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम्।गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते।।2.24.4।।
क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम्। गुणवान् दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते॥
Verse 5
नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन्।लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि।।2.24.5।।
नूनं खलु लोके कृतान्तो बलवान्, सर्वं नियच्छन्; यतो लोकरामाभिरामोऽपि त्वं राम, वनं यत्र गमिष्यसि।
Verse 6
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।
अयं तु माम्, आत्मभव, तवादर्शनमारुतः विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः। चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः, कर्शयित्वा भृशं पुत्र, निश्वासायाससम्भवः। त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् प्रधक्ष्यति, यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।
Verse 7
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।
अयं तु माम्, आत्मभव, तवादर्शनमारुतः विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः। चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः, कर्शयित्वा भृशं पुत्र, निश्वासायाससम्भवः। त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् प्रधक्ष्यति, यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।
Verse 8
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।
अयं तु माम्, आत्मभव, तवादर्शनमारुतः विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः। चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः, कर्शयित्वा भृशं पुत्र, निश्वासायाससम्भवः। त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् प्रधक्ष्यति, यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।
Verse 9
कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति।अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि।।2.24.9
कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति? अहं त्वामनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि।
Verse 10
तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः।श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।2.24.10।।
मात्रा तथा निगदितं तद्वाक्यं श्रुत्वा पुरुषर्षभः रामः भृशदुःखितां मातरं प्रति वचनमब्रवीत्।
Verse 11
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते।भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति।।2.24.11।।
कैकेय्या राजा वञ्चितः; मयि च अरण्यमाश्रिते, भवत्या अपि परित्यक्तः स नूनं न वर्तयिष्यति।
Verse 12
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः।स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः।।2.24.12।।
स्त्रियाः भर्तुः परित्यागः किल केवलं नृशंसः; स भवत्या मनसाऽपि विगर्हितः न कर्तव्यः।
Verse 13
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः।शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः।।2.24.13।।
यावज्जीवति मे पिता जगतीपतिः काकुत्स्थः, तावत् तस्य शुश्रूषा क्रियताम्; एष हि सनातनः धर्मः।
Verse 14
एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना। तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्।।2.24.14।।
एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना। तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्॥
Verse 15
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः।भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।2.24.15।।
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः। भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्॥
Verse 16
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः।राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः।।2.24.16।।
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः। राजा भर्ता गुरुश्श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः॥
Verse 17
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च।वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव।।2.24.17।।
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च। वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव॥
Verse 18
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा।उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला।।2.24.18।।
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा। उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला॥
Verse 19
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्।नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा।।2.24.19।।यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया।
आसां राम सपत्नीनां मध्ये वस्तुं न मे क्षमम्। यदि ते पितुरादेशात् वनगमननिश्चयः, मामपि काकुत्स्थ नय वनं वन्यां मृगीमिव॥
Verse 20
तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत्।।2.24.20।।जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च
तां तथा रुदतीं दृष्ट्वा रामोऽपि रुदन् इदं वचनम् अब्रवीत्। जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च॥
Verse 21
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः।न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता।।2.24.21।।
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः। न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता॥
Verse 22
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा।।2.24.22।।
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः। भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा॥
Verse 23
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः।श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु।।2.24.23।।
यदा मयि तु निष्क्रान्तायां पुत्रशोकेन पार्थिवः। किञ्चिदपि श्रमं नाप्नुयात्—अप्रमत्ता तथा कुरु॥
Verse 24
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत्।राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता।।2.24.24।।
अयं शोकोऽपि दारुणः—यथैनं न विनाशयेत्। वृद्धस्य राज्ञः सततं हितं चर समाहिता॥
Verse 25
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा।भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत्।।2.24.25।।
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा। भर्तारं नानुवर्तेत् सा तु पापगतिं व्रजेत्॥
Verse 26
भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम्।अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात्।।2.24.26।।
भर्तुः शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम्। अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात्॥
Verse 27
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता।एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः।।2.24.27।।
भर्तुः प्रियहिते रता पतिव्रता शुश्रूषामेव कुर्यात्। एष एव धर्मः पुरातनः—लोके दृष्टः, वेदे श्रुतः, स्मृतिषु च निश्चयेन प्रतिपादितः॥
Verse 28
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः।पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः।।2.24.28।।
अग्निकार्येषु सदा सुमनोभिः सह देवताः पूजनीयाः, देवि, मत्कृते। तथा सुव्रताः ब्राह्मणाश्चापि यथाविधि सत्कर्तव्याः॥
Verse 29
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी।नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता।।2.24.29।।
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी। नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता॥
Verse 30
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति।यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्।।2.24.30।।
मयि प्रत्यागते सति परमं कामं प्राप्स्यसे। यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो जनको मे जीवितं धारयिष्यति तावत्॥
Verse 31
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा।कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्।।2.24.31।।
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा। कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्॥
Verse 32
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक।विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः।।2.24.32।।
गमनाय सुकृतां बुद्धिं ते, पुत्रक, नाहं शक्नोमि निवर्तयितुम्। हे वीर, नूनं कालो दुरत्ययः॥
Verse 33
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः।पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा।।2.24.33।।
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो; भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः। त्वयि पुनर्निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा॥
Verse 34
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते।पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम्।।2.24.34।।
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते। पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम्॥
Verse 35
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि।यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव।।2.24.35।।
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि। यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव॥
Verse 36
गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः।नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा।।2.24.36।।
गच्छेदानीं महाबाहो, क्षेमेण पुनरागतः; नन्दयिष्यसि मां पुत्र, साम्ना वाक्येन चारुणा।
Verse 37
अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः।यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम्।।2.24.37।।
अपि इदानीं स कालः स्यात्, वनात् प्रत्यागतं पुनः, यत् त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम्।
Verse 38
तथा हि रामं वनवासनिश्चितंसमीक्ष्य देवी परमेण चेतसा।उवाच रामं शुभलक्षणं वचोबभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी।।2.24.38।।
तदा देवी रामं वनवासे दृढनिश्चयं सम्यक् निरीक्ष्य परमेण चेतसा शुभलक्षणं वचनमुवाच; तस्य स्वस्त्ययनमङ्गलविधिं कर्तुमभिकाङ्क्षिणी बभूव।
Frequently Asked Questions
The central dilemma is whether maternal attachment and personal suffering should override obedience to Daśaratha’s command. Kauśalyā seeks to accompany Rāma, while Rāma argues that dharma requires both of them to uphold the king’s word and that Kauśalyā must not abandon Daśaratha in his vulnerable grief.
The dialogue frames dharma as role-based responsibility: Rāma embraces exile as principled compliance, and Kauśalyā is instructed to convert grief into disciplined service, ritual steadiness, and protective care for the aging king—presenting ethical endurance as a form of devotion.
The ‘mahāraṇya’ (great wilderness) functions as the symbolic landscape of ascetic trial, while cultural markers include agni-related rites (agnikārya), honoring Brahmins, and the imagery of jaṭā and valkala (matted hair and bark garments) that signify the forest-vow identity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.