Sarga 88

Verses 1-2

तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः ।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम् ॥१॥अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना ।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम् ॥२॥

तत् सर्वं निपुणं श्रुत्वा भरतः सह मन्त्रिभिः। इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्॥ अब्रवीज्जननीः सर्वा इह तेन महात्मना। शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्॥

Verse 3

महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता ।जातो दशरथेनोर्व्यां न रामस्स्वप्तु मर्हति ॥३॥

महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता दशरथेनोर्व्यां जातो रामः; स महीतले शयितुं न अर्हति॥

Verse 4

अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये ।शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले ॥४॥

अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं नु इदानीं महीतले शेते॥

Verses 5-9

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा ।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु ॥५॥पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु ।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच ॥६॥प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु ।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु ॥७॥गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः ।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः ॥८॥वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः ।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः ॥९॥

स परन्तपः रामः सदा प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु उषित्वा। पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु, पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषु च, प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु, मेरुकल्पेषु कृतकाञ्चनभित्तिषु च। तत्र गीतवादित्रनिर्घोषैः, वराभरणनिस्स्वनैः, मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः; काले च वन्दिभिः बहुभिः सूतमागधैः गाथाभिरनुरूपाभिः स्तुतिभिश्च वन्दितः॥

Verse 10

अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा ।मुह्यते खलु मे भाव स्स्वप्नोऽयमिति मे मतिः ॥१०॥

अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मे। मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नोऽयमिति मे मतिः॥

Verse 11

न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम् ।यत्र दाशरथी रामो भूमावेव शयीत सः ॥११॥

न नूनं दैवतं किंचित् कालेन बलवत्तरम्। यत्र दाशरथी रामो भूमावेव शयीत सः॥

Verse 12

विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना ।दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥१२॥

विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना। दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च॥

Verse 13

इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम् ।स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रै र्विमृदितं तृणम् ॥१३॥

इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम्। स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रैर्विमृदितं तृणम्॥

Verse 14

मन्ये साभरणा सुप्ता सीताऽस्मिञ्छयनोत्तमे ।तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः ॥१४॥

मन्ये साभरणा सुप्ता सीताऽस्मिञ्छयनोत्तमे; तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः॥

Verse 15

उत्तरीयमिहाऽसक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा ।तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः ॥१५॥

उत्तरीयमिहाऽसक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा; तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः॥

Verse 16

मन्ये भर्तु स्सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी ।सुकुमारी सती दुःखं न हि विजानाति मैथिली ॥१६॥

मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी; सुकुमारी सती दुःखं न हि विजानाति मैथिली॥

Verse 17

हा हन्ताऽस्मि नृशंसोऽहं यत्सभार्यः कृते मम ।ईदृशीं राघवश्शय्यामधिशेते ह्यनाथवत् ॥१७॥

हा हन्ताऽस्मि नृशंसोऽहं यत्सभार्यः कृते मम; ईदृशीं राघवः शय्यामधिशेते ह्यनाथवत्॥

Verses 18-19

सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः ।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम् ॥१८॥कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः ।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः ॥१९॥

सार्वभौमकुले जातः सर्वलोकस्य सम्मतः; सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्॥ कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः; सुखभागी न दुःखार्हः शयितो भुवि राघवः॥

Verse 20

धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मण श्शुभलक्षणः ।भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते ॥२०॥

धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मणः शुभलक्षणः। भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते॥

Verse 21

सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं याऽनुगता वनम् ।वयं संशयिता स्सर्वे हीनास्तेन महात्मना ॥२१॥

सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं याऽनुगता वनम्। वयं संशयिताः सर्वे हीनास्तेन महात्मना॥

Verse 22

आकर्णधारा पृथिवी नौः इव प्रतिभाति मा ।गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते ॥२२॥

आकर्णधारा पृथिवी नौः इव प्रतिभाति मा। गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते॥

Verse 23

न च प्रार्थयते कच्चिन्मनसापि वसुन्धराम् ।वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम् ॥२३॥

न कश्चिदपि मनसापि वसुन्धरां प्रार्थयेत्—वने वसतस्तस्य बाहुवीर्येणाभिरक्षिताम्।

Verses 24-25

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम् ।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम् ॥२४॥अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम् ।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव ॥२५॥

शून्यसंवरणारक्षां, अयन्त्रितहयद्विपाम्, अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्। अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्—शत्रवोऽपि नाभिमन्यन्ते, विषकृतभक्षानिव।

Verse 26

अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा ।फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन् ॥२६॥

अद्यप्रभृति भूमौ वा तृणेषु वा शयिष्येऽहम्। नित्यं फलमूलाशनः सन् जटाचीराणि धारयन्॥

Verse 27

तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने ।तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति ॥२७॥

तस्यार्थमुत्तरं कालं सुखेन वने निवत्स्यामि। तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति॥

Verse 28

वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो माऽनुवत्स्यति ।लक्ष्मणेन सहत्वार्यो ह्ययोध्यां पालयिष्यति ॥२८॥

वनेऽहं भ्रातृहितार्थं वसामि; शत्रुघ्नोऽपि मामनुव्रज्य तत्रैव निवत्स्यति। आर्यः स लक्ष्मणेन सहायोध्यां धर्मेण पालयिष्यति॥

Verse 29

अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः ।अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम् ॥२९॥

अयोध्यायां द्विजातयः काकुत्स्थवंशजं राजानमभिषेक्ष्यन्ति। देवताः मेऽयं मनोऽभिलषितः सत्यो मनोरथः सत्यतां नयन्तु॥

Verse 30

प्रसाद्यमान श्शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि नाभिपत्स्यते ।ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवम् वनेचरन्नार्हति मामुपेक्षितुम् ॥३०॥

यदि मया स्वयमेव शिरसा प्रणम्य बहुप्रकारं प्रसाद्यमानोऽपि स नाभिपत्स्यते। ततोऽहं चिराय राघवमनुवत्स्यामि, वनेचरः सन् मां नोपेक्षितुमर्हति॥