Sarga 92
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
भरद्वाजाश्रमे सत्कारं प्राप्य भरतः सर्वसैन्यसमन्वितः कृताञ्जलिः प्रणम्य मुनिं सम्यगनुज्ञां याचते, तथा रामस्य प्राप्तये मार्गं सूक्ष्मतया पृच्छति। भरद्वाजो देशं निरूपयति—चित्रकूटो वनान्ते एकान्तः स्यात्, त्रयोदशार्धयोजनपरिमिते मार्गे; तस्योत्तरतो मन्दाकिनी प्रवहति, पुष्पितवृक्षैः शोभिता, ततोऽतीत्य पर्वतः, यत्र रामः सीतया सह पर्णशालायां वसति। स मुनिः भरतस्य सैन्यं दक्षिणेन दक्षिणपश्चिमेन वा पथा गन्तुमादेशयति, येन राघवं द्रक्ष्यति। तदा प्रस्थानश्रवणात् दशरथस्य पत्न्यः स्वयानात् अवतीर्य मुनिमुपसर्पन्ति—कौसल्या सुमित्रा च शोकाकुला, कैकेयी तु लज्जया नतमुखी। भरतः मातॄः पृथक् पृथगभिजानाति—कौसल्यां रामजननीं प्रशंसति, सुमित्रां लक्ष्मणशत्रुघ्नयोर्मातरं निर्दिशति, कैकेयीं तु विपत्तेर्मूलमिव निन्दति। भरद्वाजः प्रत्युवाच—कैकेय्यां दोषारोपो न कार्यः; रामस्य वनवासो देवदानवर्षीणां च हिताय भविष्यतीति। भरतः मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य सैन्यं रथान् योजयितुमाज्ञापयति; ततः गजाश्वरथपत्तिसहितं राजस्त्रीसमेतं बलं गङ्गामतीत्य वननदीप्रदेशेषु दक्षिणाभिमुखं प्रस्थितं, मेघ इवोन्नमन् वनानि व्याप्नोति।
Shlokas
Verse 1
ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह।।2.92.1।।
ततः तां रजनीम् उष्य भरतः सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामाद् अभिजगाम ह॥
Verse 2
तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम्।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत।।2.92.2।।
आगतं प्राञ्जलिं पुरुषव्याघ्रं भरतं दृष्ट्वा, हुताग्निहोत्रः ऋषिर्भरद्वाजोऽभ्यभाषत।
Verse 3
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ।।2.92.3।।
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ॥
Verse 4
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च। आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्।।2.92.4।।
आश्रमादभिनिष्क्रान्तं उत्तमतेजसमृषिं भरतोऽञ्जलिं कृत्वा अभिप्रणम्य तमुवाच।
Verse 5
ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः। तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया।।2.92.5।।
भगवन्, अहं सामात्यः समग्रबलवाहनः ससुखोषितोऽस्मि; त्वया सर्वकामैस्तर्पितश्च।
Verse 6
अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः।।2.92.6।।
अपेतक्लमसन्तापाः सुभिक्षाः सुप्रतिश्रयाः; प्रेष्यानुपादाय सर्वे वयं सुसुखमोषिताः।
Verse 7
आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।2.92.7।।
भगवन् ऋषिसत्तम, अहं त्वां कामम् आमन्त्रये; भ्रातुः समीपं प्रस्थितं मां मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।
Verse 8
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे।।2.92.8।।
धर्मज्ञ, तस्य धार्मिकस्य महात्मनः आश्रमं मे आचक्ष्व; कतमो मार्गः, कियान् च दूर इति शंस।
Verse 9
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः।।2.92.9।।
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः॥
Verse 10
भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने। चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः।।2.92.10।।
हे भरत, अजनवनेऽस्मात् अर्धतृतीययोजनेषु तत्र चित्रकूटो गिरिः स्थितः, रम्यनिर्झरकाननः॥
Verse 11
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना।।2.92.11।।
तस्य उत्तरं पार्श्वम् आसाद्य मन्दाकिनी नदी; पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना॥
Verse 12
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।।2.92.12।।
अनन्तरं तस्याः सरितः परतः चित्रकूटो महान् गिरिः। तयोः पर्णकुटी तात तत्रैव नित्यं वसतः ध्रुवम्॥
Verse 13
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते।।2.92.13।। वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते॥ वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्॥
Verse 14
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन्।।2.92.14।।
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्यवारयन्॥
Verse 15
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।।2.92.15।।
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः॥
Verse 16
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।।2.92.16।।
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा॥
Verse 17
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।।2.92.17।।
तं भगवन्तं महामुनिं प्रदक्षिणीकृत्य सा, भरतस्य समीपेऽदूरात् तदा दीनमनाः स्थितवती।
Verse 18
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव।।2.92.18।।
ततः दृढव्रतः भरद्वाजः भरतं पप्रच्छ— ‘राघव, तव मातॄणां विशेषं ज्ञातुमिच्छामि।’
Verse 19
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।।2.92.19।।
एवं धीमता भरद्वाजेनोक्तः भरतः, वचनकोविदः, प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमुवाच।
Verse 20
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
भगवन्, यामिमां दीनां शोकानशनकर्शितां पश्यसि, सा पितुर्महिषी देवी देवतामिव दृश्यते— एषा कौसल्या। सा सिंहविक्रान्तगामिनं पुरुषव्याघ्रं रामं सुषुवे, यथा अदितिर्धातारम्।
Verse 21
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
भगवन्, यामिमां दीनां शोकानशनकर्शितां पश्यसि, सा पितुर्महिषी देवी देवतामिव दृश्यते— एषा कौसल्या। सा सिंहविक्रान्तगामिनं पुरुषव्याघ्रं रामं सुषुवे, यथा अदितिर्धातारम्।
Verse 22
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
या एषा दुर्मना अस्याः वामभुजं श्लिष्ट्वा तिष्ठति, सा सुमित्रा देवी—वनान्तरे कर्णिकारशाखेव शीर्णपुष्पा। तस्याः देव्याः सुतौ देववर्णिनौ कुमारौ, उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ, वीरौ सत्यपराक्रमौ।
Verse 23
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
या एषा दुर्मना अस्याः वामभुजं श्लिष्ट्वा तिष्ठति, सा सुमित्रा देवी—वनान्तरे कर्णिकारशाखेव शीर्णपुष्पा। तस्याः देव्याः सुतौ देववर्णिनौ कुमारौ, उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ, वीरौ सत्यपराक्रमौ।
Verse 24
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ; राजपुत्रविहीनश्च दशरथोऽपि स्वर्गं गतः।
Verse 25
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्॥
Verse 26
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
एतां मम जननीं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि महदात्मनः व्यसनस्योद्भवम्॥
Verse 27
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन्।।2.92.27।।
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निःश्वसन् ताम्राक्षो नागः क्रुद्ध इवाश्वसत्॥
Verse 28
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा। प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्।।2.92.28।।
तं तथा ब्रुवन्तं भरतं महर्षिर्भरद्वाजः। प्रत्युवाच महाबुद्धिरर्थवद्वचनं शुभम्॥
Verse 29
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति।।2.92.29।।
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत् सुखोदर्कं भविष्यति॥
Verse 30
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह।।2.92.30।।
रामप्रव्राजनादिह देवानां दानवानां च भावितात्मनामृषीणां च हितमेव भविष्यति।
Verse 31
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत्।।2.92.31।।
संसिद्धो भरतः तं अभिवाद्य एनं च प्रदक्षिणं कृत्वा, आमन्त्र्य सैन्यं ‘युज्यताम्’ इत्यचोदयत्।
Verse 32
ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः।।2.92.32।।
ततो बहुविधो जनः प्रयाणार्थी दिव्यान् हेमपरिष्कृतान् वाजिरथान् युक्तान् अध्यारोहत्।
Verse 33
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे।।2.92.33।।
गजकन्याश्च गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। घर्मान्ते जीमूता इव सघोषाः सम्प्रतस्थिरे॥
Verse 34
विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च। प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः।।2.92.34।।
विविधान्यपि यानानि महान्ति च लघूनि च। सुमहार्हाणि प्रययुः पादैरेव पदातयः॥
Verse 35
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा।।2.92.35।।
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः मुदिताः प्रययुस्तदा॥
Verse 36
चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः।।2.92.36।।
चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय श्रीमान् भरतः सपरिच्छदः प्रययौ॥
Verse 37
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थिता॥ वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च॥
Verse 38
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थिता॥ वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च॥
Verse 39
सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान्। महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र।।2.92.39।।
तत्र भरतस्य सेना हृष्टद्विपवाजियोधा मृगपक्षिसङ्घान् वित्रासयन्ती महद्वनं प्रतिगाहमाना समूहेन तेजसा रराज।
Frequently Asked Questions
Bharata’s grief-driven moral judgment culminates in publicly blaming Kaikeyī as the root cause of exile and Daśaratha’s death, while Bharadvāja counters by urging non-imputation of fault. The dilemma is whether suffering should be assigned to an individual’s culpability or interpreted within a broader dharmic trajectory.
Bharadvāja’s upadeśa asserts that events appearing tragic can bear auspicious, welfare-producing consequences over time; therefore, a dharmic reader should avoid narrow blame and cultivate long-horizon discernment, especially when emotions distort judgment.
Chitrakūṭa is mapped as three-and-a-half yojanas away; the Mandākinī flows on its northern flank amid flowering woods; beyond the river lies the mountain with Rāma’s leaf-hut. The sarga also references crossing/terrain beyond the Gaṅgā and records travel logistics—army routes (south/south-west), vehicles, palanquins, and marching order.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.