Sarga 75

Verse 1

दीर्घकालात्समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम्।।।।सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत्।

दीर्घकालात् समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान्। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम्॥ सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत्।

Verse 2

राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।।।अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।।।

राज्यं न कामये जातु, मन्त्रये नापि मातरम्। अभिषेकं न जानामि यः राज्ञा समीक्षितः। विप्रकृष्टे ह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्॥

Verse 3

राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।2.75.2।।अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।2.75.3।।

राज्ञा समीक्षितोऽभिषेकः कृत इति नाहं किञ्चिदजानम्; अहं तु विप्रकृष्टे देशे शत्रुघ्नसहितो न्यवसम्।

Verse 4

वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः।विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत्।।।।

अहं न जानामि रामस्य महात्मनः वनवासं किमपि; सौमित्रेः सीतायाश्च यथा विवासनं जातं तदपि न अवगतम्।

Verse 5

तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः।कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत्।।।।

तस्य महात्मनः भरतस्य एवं क्रोशतः, कौसल्या तस्य शब्दं ज्ञात्वा सुमित्राम् इदं अब्रवीत्।

Verse 6

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः।तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्।।।।

क्रूरकार्यायाः कैकेय्याः सुतः दीर्घदर्शी भरतः आगतः। तं भरतं द्रष्टुम् अहम् इच्छामि।

Verse 7

एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा।प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना।।।।

एवमुक्त्वा सुमित्रां सा कौसल्या विवर्णा मलिना कृशा, वेपमाना विचेतना, यत्र भरतः तत्र प्रतस्थे।

Verse 8

स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा।प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्।।।।

तदा रामानुजः भरतः शत्रुघ्नसहितः, कौसल्याया निवेशनं यत्र तत्र प्रतस्थे।

Verse 9

तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ।पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम्।।।।रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम्।

ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां दुःखितौ प्रेक्ष्य दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम्। समेत्य तां आर्यां मनस्विनीं दुःखात् रुदन्तौ रुदतीं परिष्वजेताम्॥

Verse 10

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।।।इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।।।

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता। इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्॥ संप्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।

Verse 11

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।2.75.10।।इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।2.75.11।।

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता। इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्॥ संप्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।

Verse 12

प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्।कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी।।।।

मम पुत्रं चीरवल्कलवसनं वनवासिनं प्रस्थाप्य, क्रूरदर्शिनी कैकेयी तत्र कं गुणं लाभं वा पश्यति?

Verse 13

क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति।हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः।।।।

यत्र हिरण्यनाभः सुमहायशाः मे सुतः आस्ते, तत्र मामपि कैकेयी क्षिप्रं प्रस्थापयितुमर्हति।

Verse 14

अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्।अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः।।।।

अथवा अहं स्वयमेव सुमित्रानुचरा सुखम्, अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य, यत्र राघवः तत्र प्रस्थास्ये।

Verse 15

कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि।यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः।।।।

कामं वा अद्य स्वयमेव त्वं मां तत्र नेतुमर्हसि, यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः मे पुत्रः तपः तप्यते।

Verse 16

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्।हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया।।।।

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितं, हस्त्यश्वरथसम्पूर्णं राज्यं तया निर्यातितम्।

Verse 17

इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः।विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना।।।।

इत्यादिभिर्बहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः। भरतोऽतितीव्रं विव्यथे, व्रणे सूच्येव तुद्यमाने॥

Verse 18

पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः।विलप्य बहुधाऽसंज्ञो लब्धसंज्ञस्ततः स्थितः।।।।

तदा सम्भ्रान्तचेतनः स तस्याश्चरणौ पपात। बहुधा विलप्यासंज्ञोऽभूत्, ततः संज्ञां लब्ध्वा स्थितः॥

Verse 19

एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा।कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम्।।।।

एवं विलपमानां तां शोकैर्बहुभिरावृताम्। भरतः प्राञ्जलिस्तदा कौसल्यां प्रत्युवाच ह॥

Verse 20

आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम्।विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे।।।।

आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम्। विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे॥

Verse 21

कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन।सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

शास्त्रानुगतबुद्धेस्तस्य कदाचन मा भूत्तादृशी मतिः—“यस्याऽनुमत्या मम आर्यः सत्यसन्धः सतां श्रेष्ठो भ्राता वनं गतः” इति।

Verse 22

प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु।हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

यस्याऽनुमत्या मम आर्यो भ्राता वनं गतः, स पापीयसां प्रेष्यं यातु, सूर्यं प्रति मेहयतु, सुप्तां गां पादेन हन्तु च।

Verse 23

कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम्।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः।।।।

यस्याऽनुमत्या मम आर्यो भ्राता वनं प्रेषितः, स यथाऽनर्थकं भृत्यं महत्कर्म कारयित्वा भर्ता दोषं लभते, तथैव तस्याधर्मदोषोऽस्तु।

Verse 24

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत्।ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

यथा पुत्रवत् प्रजान् परिपालयतः राज्ञो भूतानि द्रोहं कृत्वा पापं दुह्यन्ति, तथा यस्याऽनुमत्या मम आर्यो भ्राता वनं गतः, स पापं दुह्यताम्।

Verse 25

बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः।।।।

यो नृपः प्रजारक्षणं विहाय बलिषड्भागमुद्धृत्य गृह्णाति, तस्य यः अधर्मः, स एव यस्याऽनुमत्या मम आर्यो भ्राता वनं गतः तस्यास्तु।

Verse 26

संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्।तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्यार्यः अनुमतेन वनं प्रेषितः, तस्य पापस्य भागो भवतु—यथा तपस्विभ्यः सत्रे यज्ञदक्षिणां श्रुत्वा दत्त्वा च, पुनर्विप्रलप्य हरति, तस्य महापातकं भवति।

Verse 27

हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले।मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

हस्त्यश्वरथसम्बाधे शस्त्रसमाकुले युद्धे प्रविश्यापि यः सतां धर्मं न करोति, तादृशं विफलत्वं यस्य अनुमतेन आर्यः गतः स प्राप्नुयात्।

Verse 28

उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता।स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

धीमता यत्नेनोपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यः दुष्टात्मा नाशयति, स एव नश्यतु—यस्य अनुमतेन आर्यः वनं गतः।

Verse 29

मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम्।द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः।।।।

यस्य अनुमतेन आर्यः गतः, स कदाचिदपि तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसं राज्यमध्ये सिंहासने आसीनं मा द्राक्षीत्।

Verse 30

पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः।गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

पायसं कृसरं छागमांसं च स निर्घृणः वृथा—अयज्ञार्थं—भुञ्जीत; यस्याऽर्योऽनुमते गतः, स गुरूनप्यवजानातु।

Verse 31

गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम्।मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

गाः पादेन स्पृशतु, गुरून् स्वयमेव परिवदेत्, मित्रेषु चात्यन्तं द्रोहं करोतु—यस्याऽर्योऽनुमते गतः।

Verse 32

विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित्।विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः।।।।

विश्वासात् मिथः क्वचित् कथितं किञ्चित् परिवादं स दुष्टात्मा विवृणोतु; यस्याऽर्योऽमते गतः।

Verse 33

अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः।लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

अकर्ता, अकृतज्ञः, त्यक्ताचारः, निरपत्रपश्च सन् लोके विद्विष्टो भवतु—यस्याऽर्योऽनुमते गतः।

Verse 34

पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः।स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितोऽपि स एक एव मृष्टमश्नातु—यस्याऽर्योऽनुमते गतः।

Verse 35

अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम्।अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता वनं गतः, सः सदृशान् दारान् अप्राप्य, अनपत्यः सन् प्रमीयताम्; धर्म्यां क्रियां च अनवाप्य एव नश्यतु।

Verse 36

माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः।आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता वनं गतः, सः दुःखितः सन् स्वेषु दारेषु आत्मनः सन्ततिं मा द्राक्षीत्; आयुः समग्रं च अप्राप्य एव क्षीयताम्।

Verse 37

राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते।भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता वनं गतः, सः राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत् पापम् उच्यते, भृत्यत्यागे च यत् पापं, तत् सर्वं पापं प्रतिपद्यताम्।

Verse 38

लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च।सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता वनं गतः, सः लाक्षया मधुना मांसेन लोहेन विषेण च सदैव भृत्यान् बिभृयात्—तत्कर्मदोषं प्रतिपद्यताम्।

Verse 39

सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे।पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता वनं गतः, सः संग्रामे समुपोढे, शत्रुपक्षभयङ्करे सति, पलायमानः वध्येत—रणे पलायनवधं प्राप्नुयात्।

Verse 40

कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः।भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता निर्वासितः, स कपालपाणिः चीरसंवृतो भूमिं पर्यटतु; उन्मत्त इव भिक्षां याचमानो विचरतु।

Verse 41

मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः।कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता निर्वासितः, स नित्यं मद्ये स्त्रीषु अक्षेषु च प्रसक्तो भवतु; कामक्रोधाभिभूतश्च भवतु।

Verse 42

मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम्।अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता निर्वासितः, तस्य मनो धर्मे मा भूयात्; स अधर्मं निषेवताम्, अपात्रेषु दानवर्षी च भवतु।

Verse 43

सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः।दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता निर्वासितः, तस्य सञ्चितानि नानाविधानि वित्तानि सहस्रशः दस्युभिः सर्वतः विप्रलुप्यन्ताम्।

Verse 44

उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते।तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

उभयोः सन्ध्ययोः शयनात् यत् पापं परिकल्प्यते, तत् पापमेव तस्य भवतु, यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता वनं गतः।

Verse 45

यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे।मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।।।

अग्निदायके यत् पापं, गुरुतल्पगे यत् पापं, मित्रद्रोहे च यत् पापं, तत् पापं स प्रतिपद्यताम्।

Verse 46

देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च।मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

देवतापितृमातापित्रादीनां शुश्रूषां स मा स्म कार्षीत्, यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता वनं गतः।

Verse 47

सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा।भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

सतां लोकात् सतां कीर्त्यात् सत्सञ्जुष्टात् कर्मणश्च, स क्षिप्रमद्यैव भ्रश्यतु, यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता वनं गतः।

Verse 48

अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम्।दीर्घबाहुर्महावक्षा: यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

मातृशुश्रूषाम् अपास्य स अनर्थेऽवतिष्ठताम्; दीर्घबाहुर्महावक्षाः मम आर्यः भ्राता यस्य अनुमत्या वनं गतः।

Verse 49

बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः।स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः भ्राता वनं गतः, स नरः बहुपुत्रः सन् दरिद्रः ज्वररोगसमन्वितश्च, सततं क्लेशी भूयात्।

Verse 50

आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम्।अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः वनं गतः, स नरः ऊर्ध्वचक्षुषां दीनानाम् अर्थिनां आशां आशंसमानानां वितथां कुर्यात् इति पापं प्राप्नुयात्।

Verse 51

मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः।राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः वनं गतः, स नरः मायया नित्यं रमतां, परुषः पिशुनः अशुचिः, अधर्मात्मा, राज्ञः दण्डात् भीतः सदा भूयात्।

Verse 52

ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम्।अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यः वनं गतः, स दुष्टात्मा ऋतुस्नातां सतीं भार्याम् ऋतुकालानुरोधिनीम् अतिवर्तेत—तादृशस्य पापं प्राप्नुयात्।

Verse 53

सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम्।त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

सधर्मदारान् परित्यज्य परदारान् निषेवताम्। त्यक्तधर्मरतिं मूढं पापं स लभतां नरः, यस्यार्योऽनुमते गतः॥

Verse 54

विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत्।तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत्। तदेव प्रतिपद्येत स नरः, यस्यार्योऽनुमते गतः॥

Verse 55

पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके।यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके। यत्तदेकः स लभतां नरः, यस्यार्योऽनुमते गतः॥

Verse 56

ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः।बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः।।।।

ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तुं कलुषेन्द्रियः। बालवत्सां च गां दोग्धुं पापं स लभतां नरः, यस्यार्योऽनुमते गतः॥

Verse 57

तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत्।लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत्। लभेत तस्य यत्पापं स नरः, यस्यार्योऽनुमते गतः॥

Verse 58

भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः।तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

यस्य अनुमत्या मम आर्यभ्राता वनं नीतः, स एव पापेन युज्यताम्—यः विवाद्यमानेषु जनैः पश्यन्नेव भक्त्या पक्षमार्गमाश्रित्य एकपक्षीयं नयति।

Verse 59

विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः।एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह।।।।

पतिपुत्राभ्यां विहीनां कौसल्यां एवं आश्वासयन्नेव, दुःखार्तः पार्थिवात्मजः भरतः तस्याः पादयोः निपपात ह।

Verse 60

तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम्।भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।।।

तथा तु कष्टैः शपथैः शपमानम् अचेतनं शोकसन्तप्तं भरतं प्रति कौसल्या वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 61

मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते।शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे।।।।

मम दुःखमिदं पुत्र भूयः समुपजायते। शपथैः शपमानो हि प्राणान् उपरुणत्सि मे॥

Verse 62

दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः।वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि।।।।

दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः। वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि॥

Verse 63

इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम्।परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता।।।।

इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम्। परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता॥

Verse 64

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः।मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः।।।।

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः भरतस्य मोहाच्छोकसम्रोधाच्च मनो लुलितं बभूव।

Verse 65

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धे: पतितस्य भूमौ।मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः।।।।

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धेः भूमौ पतितस्य, मुहुर्मुहुः निश्श्वसतः घर्मं—तस्य भरतस्य शोकेन सा रात्रिः जगाम।