Ayodhya Kanda Sarga 50 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Ayodhya KandaSarga 5051 Verses

Sarga 50

गङ्गादर्शनम् तथा गुहसमागमः (Vision of the Gaṅgā and Meeting with Guha)

अयोध्याकाण्ड

अयोध्याकाण्डे पञ्चाशत्तमे सर्गे रामः समृद्धं कोसलदेशं अतिक्रम्य अयोध्याभिमुखं निवर्त्य नगरं तदधिदेवताश्च विधिवत् प्रणम्य औपचारिकं विदां चकार। जनसमूहः तस्य गमनं दृष्ट्वा शोकाकुलः सन् यावत् दृष्टिपथात् नातिक्रामति तावत् अनुवव्राज, ततः स रामोऽदृश्यतां गत इति विललाप। अनन्तरं कोसलस्य मङ्गलसम्पदः वर्ण्यन्ते—यूपचैत्यादि धर्मचिह्नानि, कृषिसमृद्धिः, निर्भयः नागरिकजीवनप्रवाहः, वेदाध्ययनघोषश्च; एतेन सुशासनं संस्कृतिसमृद्धेः पर्यावरणमिव निरूप्यते। ततः रामः पुण्यां गङ्गां पश्यति—फेनः स्मितमिव, सलिलं केशविन्यास इव इत्यादि उपमानैः, विष्णुपादोद्भवत्वं शिवजटाधारणं भागीरथतपःप्रभावश्च स्मार्यते; सा पवित्रा सीम्नि स्थितेति भावः प्रबलो भवति। शृङ्गिबेरपुरं प्राप्य रामः इङ्गुदीतरुमूले वासं कर्तुं निश्चितवान्। तत्र निषादराजः गुहः सखाभावेन समागत्य सत्कारं कृत्वा स्वराज्यं च समर्पयामास। रामः तपोव्रतानुरूपं दानादीनि प्रत्याख्याय, केवलं दशरथस्य अश्वानां तृणोदकं याचते। रात्रौ गुहः स्नेहधर्मरक्षणपरः जागरं कृत्वा तिष्ठति—मैत्री, संयमः, तथा वनसीमान्ते रक्षाधर्मश्च प्रकाश्यते।

Shlokas

Verse 1

विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः।अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।2.50.1।।

विशालान् रम्यान् कोसलान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः। धीमान् अयोध्याभिमुखः प्राञ्जलिः वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 2

आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते।दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन्ति च।।2.50.2।।

आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते। दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन्ति च॥

Verse 3

निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः।पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गतः।।2.50.3।।

निवृत्ते वनवासेऽहं जगतीपतेः पितुः ऋणं विमोच्य, मातृपितृसहितः पुनस्त्वां द्रक्ष्यामि।

Verse 4

ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम्।अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम्।।2.50.4।।

ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम्। अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम्॥

Verse 5

अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि वः कृतः।चिरं दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये।।2.50.5।।

अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि युष्माभिः कृतः। दुःखस्य चिरं विस्तारः पापीयान्; अर्थसिद्धये गम्यताम्।

Verse 6

तेऽभिवाद्य महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।विलपन्तो नरा घोरं व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित्।।2.50.6।।

ते महात्मानम् अभिवाद्य, प्रदक्षिणं च कृत्वा, घोरं विलपन्तो नरा क्वचित् क्वचित् व्यतिष्ठन्त।

Verse 7

तथा विलपतां तेषामतृप्तानां च राघवः।अचक्षुर्विषयं प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे।।2.50.7।।

तथा विलपतां तेषामतृप्तानां राघवः प्रायात् अचक्षुर्विषयं, यथार्कः क्षणदामुखे।

Verse 8

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्।अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्।।2.50.8।।उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान्।तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्।।2.50.9।।लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्। रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत।।2.50.10।।

ततः पुरुषव्याघ्रः रथेन कोसलानत्यवर्तत—धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्, अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्; उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान्, तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्; लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्।

Verse 9

Verse 10

ततः पुरुषव्याघ्रः रथेन कोसलानत्यवर्तत—धान्यधनोपेतान्, दानशीलजनैः शिवान्, अकुतश्चिद्भयान् रम्यान्, चैत्ययूपसमावृतान्; उद्यानाम्रवनोपेतान्, सम्पन्नसलिलाशयान्, तुष्टपुष्टजनाकीर्णान्, गोकुलाकुलसेवितान्; नरेन्द्राणां लक्षणीयान्, ब्रह्मघोषाभिनादितान्॥

Verse 11

मध्येनमुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलम्।राज्यं भोग्यं नरेन्द्राणां ययौ धृतिमतां वरः।।2.50.11।।

स धृतिमतां वरः तस्य राज्यस्य मध्ये ययौ—मुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलं, नरेन्द्राणां भोग्यं राज्यं समतिक्रमन्।

Verse 12

तत स्त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम्।ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम्।।2.50.12।।

ततः राघवः त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलां, पुण्यामृषिनिषेवितां गङ्गां ददर्श।

Verse 13

आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिस्समलङ्कृताम्।कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभि स्सेविताम्भोह्रदां शिवाम्।।2.50.13।।

शिवा गङ्गा आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिः समलङ्कृता; काले हृष्टाभिरप्सरोभिः सेविता, अम्भोहरदेषु क्रीडन्तीभिः।

Verse 14

देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम्।नानागन्धर्वपत्नीभि स्सेवितां सततं शिवाम्।।2.50.14।।

सा शुभा गङ्गा देवदानवगन्धर्वकिन्नरैः समलङ्कृता विराजते स्म; नानागन्धर्वपत्नीभिः सततं सेविता, नित्यं शिवा च बभूव।

Verse 15

देवाऽऽक्रीडशताकीर्णां देवोद्यानशतायुताम्।देवार्थमाकाशगमां विख्यातां देवपद्मिनीम्।।2.50.15।।

देवाऽऽक्रीडशतैः कीर्णां देवोद्यानशतायुताम्। देवार्थमाकाशगामिनीं विख्यातां देवपद्मिनीम्॥

Verse 16

जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम्।क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम्।।2.50.16।।

जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम्। क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम्॥

Verse 17

क्वचित् स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगजलाकुलाम्।क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवनिस्वनाम्।।2.50.17।।

क्वचित् स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगजलाकुलाम्। क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवनिस्वनाम्॥

Verse 18

देवसङ्घाप्लुतजलां निर्मलोत्पलशोभिताम्।क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम्।।2.50.18।।

देवसङ्घाप्लुतजलां निर्मलोत्पलशोभिताम्। क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम्॥

Verse 19

हंससारससङ्घुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम्।सदा मदैश्च विहगैरभिसन्नादितान्तराम्।।2.50.19।।

हंससारससङ्घुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम्। सदा मदैश्च विहगैरभिसन्नादितान्तराम्॥

Verse 20

क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिवशोभिताम्।क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नां क्वचित्पद्मवनाकुलाम्।।2.50.20।।

क्वचित् तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिव शोभितां, क्वचित् फुल्लोत्पलच्छन्नां, क्वचित् पद्मवनाकुलाम्।

Verse 21

क्वचित्कुमुदषण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम्।नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित्।।2.50.21।।

क्वचित् कुमुदषण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभितां, नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित्।

Verse 22

व्यपेतमलसङ्घातां मणिनिर्मलदर्शनाम्।दिशागजैर्वनगजै र्मत्तैश्च वरवारणैः।।2.50.22।।देवोपवाह्यैश्च मुहुस्सन्नादितवनान्तराम्।

व्यपेतमलसङ्घातां मणिनिर्मलदर्शनाम्। दिशागजैर्वनगजैर्मत्तैश्च वरवारणैः, देवोपवाह्यैश्च मुहुः सन्नादितवनान्तराम्।

Verse 23

प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः।।2.50.23।।फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा।शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम्।।2.50.24।।

प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः।

Verse 24

फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा। शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम्।

Verse 25

विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम्।तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा।।2.50.25।।समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम्।आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति।।2.50.26।।

विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम्। शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरवंशतेजसा प्रवाहिताम्। समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम्—तां महाबाहु रामः शृङ्गिबेरपुरं प्रति गच्छन् आससाद।

Verse 26

Verse 27

तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः।सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे।।2.50.27।।

तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः। सुमन्त्रमब्रवीत्सूतम्—इहैवाद्य वसामहे॥

Verse 28

अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान्।सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे।।2.50.28।।

अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान्। सुमहानिङ्गुदीवृक्षः—वसामोऽत्रैव सारथे॥

Verse 29

द्रक्ष्याम स्सरितां श्रेष्ठां सम्मान्यसलिलां शिवाम्।देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम्।।2.50.29।।

द्रक्ष्याम सरितां श्रेष्ठां सम्मान्यसलिलां शिवाम्। देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम्॥

Verse 30

लक्ष्मणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम्।उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः।।2.50.30।।

लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च राघवं प्रति “बाढम्” इत्येवोक्त्वा, ततो हयान् तस्मिन्निङ्गुदीवृक्षाभिमुखं निन्यतुः।

Verse 31

रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः।रथादवातरत्तस्मात्सभार्य स्सहलक्ष्मणः।।2.50.31।।

इक्ष्वाकुनन्दनः श्रीरामः तं रम्यं वृक्षं प्राप्य, रथात् सभार्यः सहलक्ष्मणश्चावततार।

Verse 32

सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यास्मान्मोचयित्वा हयोत्तमान्।वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः।।2.50.32।।

सुमन्त्रः अपि रथादवतीर्य, हयोत्तमान् मोचयित्वा, वृक्षमूलगतं रामं कृताञ्जलिरुपतस्थे।

Verse 33

तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमस्सखा।निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः।।2.50.33।।

तत्र गुह इति नाम राजा आसीत्—रामस्यात्मसमः सखा; निषादजात्यो बलवान्, स्थपतिश्चेति विश्रुतः।

Verse 34

स शृत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम्।वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैः ज्ञातिभिश्चाभ्युपागतः।।2.50.34।।

सः पुरुषव्याघ्रं रामं स्वविषयमागतमिति श्रुत्वा, वृद्धैः अमात्यैः ज्ञातिभिश्च परिवृतः, अभ्युपागतः।

Verse 35

ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादुपस्थितम्।सह सौमित्रिणा राम स्समागच्छद्गुहेन सः।।2.50.35।।

ततः दूरादुपस्थितं निषादाधिपतिं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह गुहेन सह समागच्छत्।

Verse 36

तमार्तस्सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत्।यथाऽयोध्या तथेयं ते राम किं करवाणि ते।।2.50.36।।ईदृशं हि महाबाहो कः प्राप्स्यत्यतिथिं प्रियम्।

तमार्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत्— यथाऽयोध्या तथैव ते इयं भूमिः, राम; किं करवाणि ते? महाबाहो, त्वादृशं प्रियमतिथिं कः प्राप्नुयात्?

Verse 37

ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम्।।2.50.37।।अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह।

ततः स गुणवन्ति नानाविधानि अन्नाद्यानि उपादाय, क्षिप्रमर्घ्यं चोपानयत्, इदं वाक्यं चोवाच।

Verse 38

स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही।।2.50.38।।वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः।

स्वागतं ते महाबाहो; तवायमखिला मही। वयं प्रेष्याः, भवान् भर्ता; साधु राज्यं प्रशाधि नः।

Verse 39

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यंचेदमुपस्थितम्।।2.50.39।।शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते।

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चेदमुपस्थितम्। शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते॥

Verse 40

एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह।।2.50.40।।अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम्।पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च।।2.50.41।।

एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह। अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम्। पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च॥

Verse 41

भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत्। दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि ह्यरोगं सह बान्धवैः। अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च॥

Verse 42

भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत्।।दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि ह्यरोगं सह बान्धवैः।अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च।।2.50.42।।

Verse 43

यत्त्विदं भवता किञ्चित्प्रीत्या समुपकल्पितम्।सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे।।2.50.43।।

यत्त्विदं भवता किञ्चित्प्रीत्या समुपकल्पितम्। सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे॥

Verse 44

कुशचीराजिनधरं फलमूलाशिनं च माम्।विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम्।।2.50.44।।

मां धर्मे प्रणिहितं विद्धि—तापसं वनगोचरम्। कुशचीराजिनधरं फलमूलाशिनं च॥

Verse 45

अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित्।एतावताऽत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः।।2.50.45।।

अहं तु अश्वानां खादनेनैव अर्थी, नान्येन केनचित्। एतावता भवता कृतमात्रेऽत्र सुपूजितो भविष्यामि॥

Verse 46

एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे।एतैस्सुविहितैरश्वै भविष्याम्यहमर्चितः।।2.50.46।।

एते हि मे पितुः राज्ञो दशरथस्य दयिताः अश्वाः। एतैः सुविहितैः अश्वैः अहं सम्यगर्चितो भविष्यामि॥

Verse 47

अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात्।गुहस्तत्रैव पुरुषां स्त्वरितं दीयतामिति।।2.50.47।।

ततः गुहः तत्रैव पुरुषान् अन्वशात्—अश्वानां प्रतिपानं खादनं च त्वरितं दीयतामिति॥

Verse 48

ततश्चीरोत्तरासङ्गः सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम्।जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाऽऽहृतं स्वयम्।।2.50.48।।

ततः चीरोत्तरासङ्गः पश्चिमां सन्ध्यामन्वास्य, भोज्यं जलमेव आददे—लक्ष्मणेन स्वयमाहृतम्॥

Verse 49

तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः।सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः।।2.50.49।।

तस्य भूमौ सह भार्यया शयानस्य पादौ लक्ष्मणः प्रक्षाल्य, ततः सभार्यस्य समीपमभ्येत्य वृक्षमुपाश्रित्य तस्थौ।

Verse 50

गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन्।अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः।।2.50.50।।

गुहोऽपि सूतेन सह सौमित्रिमनुभाषयन्, धनुर्धरः अप्रमत्तः सन् ततो राममन्वजाग्रत्।

Verse 51

तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः।अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदाव्यतीयाय चिरेण शर्वरी।।2.50.51।।

एवं भूमौ शयानस्य तस्य धीमतः यशस्विनः महात्मनः दाशरथेः, अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य, सा शर्वरी चिरेणेव व्यतीयाय।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

Rāma confronts the ethics of acceptance (pratigraha) during exile: although Guha offers extensive hospitality and even rulership, Rāma refuses material reception as incompatible with his ascetic vow, permitting only what is necessary for duty—fodder and water for Daśaratha’s horses.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The chapter teaches that dharma is contextual discipline: friendship and honor are affirmed through presence and service rather than consumption of wealth; legitimate hospitality is reframed as enabling another’s vow, not overriding it.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Key landmarks include Kosala’s ritually marked landscape (yūpa, caitya, Vedic recitation), the Gaṅgā as a cosmological tīrtha (Viṣṇu–Śiva–Bhāgīratha lineage), and Śṛṅgiberapura as a frontier polity where Guha’s Niṣāda kingship mediates passage from royal road to forest domain.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

App Store Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App

App Store Google Play