Sarga 101
भरतस्य धर्मनिश्चयः · Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे भरतः रामवचनं श्रुत्वा स्वमेव दोषयति—यावत् ज्येष्ठो भ्राता जीवति तावत् राज्यग्रहणं धर्मात् पतनमेव स्यात् इति। स इक्ष्वाकुवंशस्य सनातनं नियमं स्मारयति—ज्येष्ठे स्थिते कनिष्ठस्य राज्यं न युक्तम्। ततः स रामं समृद्धामयोध्यां सह नयितुं, वंशहिताय राज्याभिषेकं कर्तुं च प्रार्थयति। राजधर्मविषये स तत्त्वमपि निरूपयति—केचित् राजानं केवलं मनुष्यं मन्यन्ते; किन्तु धर्मानुगुणेन आचारेण नीत्या च यः प्रजाः पालयति, स सामर्थ्येण लोकातिगः सन् ‘दैवतमिव’ पूज्य इति भरतः मन्यते। अनन्तरं शोकप्रसङ्गे भरतः कथयति—स्वयं केकये स्थिते, रामे सीतालक्ष्मणाभ्यां सह वनं गते, यज्ञशीलो धर्मात्मभिः पूजितो दशरथः पुत्रवियोगशोकात् तत्क्षणमेव व्याकुलः स्वर्गं गतः। स रामं उत्थाय पितुः उदकक्रियाः कर्तुं आह्वयति—प्रियपुत्रकृताः पिण्डोदकदानानि पितृलोकेऽक्षयाणि भवन्ति इति। सर्गान्ते दशरथस्य अन्त्यचित्तं रामे निबद्धम् आसीदिति दर्श्यते; शोकविरहयोः पराकाष्ठा एव तस्य मरणं बभूव।
Shlokas
Verse 1
रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह ।किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति ॥१॥
रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह— “अहं धर्मात् परिभ्रष्टः; मम राजधर्मः किमर्थं भविष्यति?”
Verse 2
शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ ।ज्येष्ठेे पुत्रे स्थिते राजा न कनीयान् भवेन्नृपः ॥२॥
नरर्षभ, अयं शाश्वतो धर्मः अस्माकं वंशे सदा स्थितः— ज्येष्ठे पुत्रे विद्यमाने कनीयान् नृपो न भवेत्।
Verse 3
स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव ।अभिषेचयचात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः ॥३॥
तस्मात् राघव, मया सह समृद्धामयोध्यां गच्छ; आत्मानं अभिषेचय, अस्य कुलस्य च नः सर्वेषां च भवाय।
Verse 4
राजानं मानुषं प्राहु र्देवत्वे सम्मतो मम ।यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम् ॥४॥
राजानं मानुषं प्राहुः; मम तु स देवत्वे सम्मतः— यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तम् अमानुषमिति कीर्त्यते।
Verse 5
केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्य माश्रिते ।दिवमार्यो गतो राजा यायजूकः सतां मतः ॥५॥
केकये स्थिते मयि, त्वयि च अरण्यं आश्रिते, दिवं आर्यः राजा गतः— यायजूकः, सतां मतः।
Verse 6
निष्क्रान्तमात्रे भवति ससीते सहलक्ष्मणे ।दुःखशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात् ॥६॥
निष्क्रान्तमात्रे त्वयि ससीते सहलक्ष्मणे, दुःखशोकाभिभूतः स राजा त्रिदिवं जगाम।
Verse 7
उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः ।अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ ॥७॥
उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र, क्रियतामुदकं पितुः; अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ।
Verse 8
प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव ।अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः ॥८॥
प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव, अक्षय्यं भवतीत्याहुः; भवानपि पितुः प्रियः।
Verse 9
त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सुस्त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम् ।त्वया विहीन स्तव शोकमग्नस्त्वां संस्मरन्नस्तमितः पिता ते ॥९॥
त्वामेव शोचन् तव दर्शनैप्सुः, त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम्; त्वया विहीनः शोकमग्नः पिता ते, त्वां संस्मरन्नस्तमितः।
Frequently Asked Questions
The dilemma is succession versus righteousness: Bharata argues that accepting the throne while the eldest (Rāma) lives violates the dynasty’s enduring rule and renders royal duty meaningless for one ‘devoid of dharma.’ His action is a principled refusal of power coupled with an insistence on lawful coronation.
Legitimate governance is measured by conformity to dharma, not by opportunity or coercion. Bharata’s view that the king is ‘divine’ only insofar as conduct and statecraft align with righteousness frames political authority as an ethical vocation accountable to tradition, ritual duty, and public trust.
Ayodhyā is presented as the rightful seat of consecrated rule; Kekaya marks Bharata’s absence during the crisis; the forest signifies exile as a legal-moral condition. Culturally, the sarga highlights udaka offerings and the concept of pitṛloka, stressing that rites performed by a beloved son are considered imperishable.
Ask anything about Sarga 101 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
