Sarga 33
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रामो लक्ष्मणेन सीतया च सह ब्राह्मणेभ्यः दानानि दत्त्वा, निर्वासनं धर्म्यकर्मरूपेण सामाजिकनियमैश्च परिगृहीतमिव कृत्वा, दशरथं द्रष्टुं प्रस्थितः। सीता तयोर्भ्रातृयोः शस्त्राणि माल्यैः समलङ्करोत्—गृह्य-पूज्यभावेन कृतोऽयं संस्कारः शस्त्राणि विजयाय न, कर्तव्यपालनाय इति पुनः अर्थयति। नगरमार्गाः जनैः संकुलाः, गमनं दुरापं च; अतः प्रजाः प्रासादतलानि आरुह्य पश्यन्ति—रामः पादचारी, छत्रवर्जितश्च, राजाचारस्य विपर्ययः। ते बहुविधं विलपन्ति—दशरथः किमिवाविष्टः यद् निर्वासनं वदति; प्रियपुत्रं, यस्याचारः जगदिव जितवान्, कथं राजा वनं प्रेषयेत् इति। प्रजाः रामस्य षड्गुणान् प्रकाशयन्ति—अहिंसा, करुणा, विद्या, सदाचारः, दमः, आत्मसंयमश्च; तं धर्मस्य सारं मनुष्यत्वस्य मूलं च मन्यन्ते, समाजं तस्य शाखाफलवत्। तेषां शोकः उपमानैः प्रवर्धते—अनावृष्टौ जलचराणामिव क्लेशः, मूलच्छिन्नवृक्षस्य पतनमिव च; अन्ते ते गृहान् त्यक्त्वा वनं प्रति राममनुगन्तुं सज्जा भवन्ति, नगरं वनं च नैतिकभूगोलतया परस्परं परिवर्तयन्त इव। रामः तान् वचनान्यश्रुत्वापि धैर्येण अविचलन्, अन्तःपुरं प्रविश्य, विषण्णं सुमन्त्रं ददर्श। स तं आज्ञापयामास—मम आगमनं राज्ञे निवेदय इति; एवं स स्वसंयमं कर्तव्यनिष्ठां च रक्षन् दशरथसमीपं गन्तुं निश्चितः।
Shlokas
Verse 1
दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु।जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ।।।।
वैदेह्या सह ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु दत्त्वा, राघवौ सीतया सह पितरं द्रष्टुं जग्मतुः।
Verse 2
ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे।मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते।।।।
ततः गृहीते तदायुधे दुष्प्रेक्षेऽतिशोभेते। सीतया मालादामभिराबद्धे समलङ्कृते॥
Verse 3
ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च।अधिरुह्य जनश्श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत्।।।।
ततः श्रीमान् जनः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च अधिरुह्य, उदासीनः शोकगुरुभावेन व्यलोकयत्।
Verse 4
न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः।आरुह्य तस्मात्प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम्।।।।
बहुजनाकुलाः रथ्याः गन्तुं न हि शक्यन्ते स्म; तस्मात् दीनाः जनाः प्रासादान् आरुह्य राघवं पश्यन्ति स्म।
Verse 5
पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा जनास्तदा।ऊचुर्बहुविधा वाच श्शोकोपहतचेतसः।।।।
तदा जनाः पदातिं छत्रवर्जितं रामं दृष्ट्वा, शोकोपहतचेतसः बहुविधाः वाचः ऊचुः।
Verse 6
यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्।तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः।।।।
यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्, स तु अद्य एक एव गच्छन्—तमेव सीतया सार्धं लक्ष्मणोऽनुयाति स्म।
Verse 7
ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः।नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात्।।।।
ऐश्वर्यरसज्ञोऽपि कामिनां कामदश्च सन्। धर्मगौरवात् पितरं वचनभ्रंशं कर्तुं न इच्छत्येव॥
Verse 8
या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि।तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः।।।।
या पुरा आकाशगैर्भूतैरपि द्रष्टुं न शक्या। तामद्य सीतां राजमार्गगता जनाः पश्यन्ति॥
Verse 9
अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम्।वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यन्त्याशु विवर्णताम्।।।।
अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम्। वर्षमुष्णं च शीतं च आशु विवर्णतां नेष्यन्ति॥
Verse 10
अद्य नूनं दशरथस्सत्त्वमाविश्य भाषते।न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति।।।।
अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्येव भाषते; न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति।
Verse 11
निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विप्रवासनम्।किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम्।।।।
निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं वा स्यात् विप्रवासनम्? किं पुनः स राघवः, यः स्ववृत्तमात्रेणैव लोकमिमं जितवान्॥
Verse 12
अनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमश्शमः।राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम्।।।।
अनृशंस्यम् अनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः—एते षड्गुणाः पुरुषोत्तमं राघवं शोभयन्ति॥
Verse 13
तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः।औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात्।।।।
तस्मात् तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः; ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयाद् औदकानीव सत्त्वानि॥
Verse 14
पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः।मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः।।।।
पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः; मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः॥
Verse 15
मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः।पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः।।।।
मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः; पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः॥
Verse 16
ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्य स्सहबान्धवाः।गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः।।।।
वयं लक्ष्मणवद् आशु सपत्न्यः सहबान्धवाः। यत्र यत्र राघवो गच्छति तत्र तत्रैव तमनुगच्छामः॥
Verse 17
उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च।एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम्।।।।
उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च। एकदुःखसुखा धर्म्यं राममनुगच्छामः॥
Verse 18
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।।।
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च। उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः॥ रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः। मूषकैः परिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च॥ अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च। प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च॥ दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च। अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्॥
Verse 19
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च। उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः॥ रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः। मूषकैः परिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च॥ अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च। प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च॥ दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च। अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्॥
Verse 20
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
दंष्ट्रिणः सर्वे मृगाः स्वबिलानि परित्यजन्तु, मृगपक्षिणश्च सानूनि त्यजन्तु। अस्मद्भयात् भीता गजाः सिंहाश्च वनानि परित्यजन्तु। अस्माभिः त्यक्तं स्थानं प्रपद्यन्तां, वयं च यत् सेव्यमानं तदपि ते त्यजन्तु।
Verse 21
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
तृणमांसफलादानां व्यालमृगद्विजसङ्कुलं देशं कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः प्रपद्यताम्। वयं तु सर्वे राघवेण सह वने निर्वृताः वत्स्यामः।
Verse 22
वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः।अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्।।।।
येन गच्छति राघवः तदेव नगरं वनम्। अस्माभिः परित्यक्तं पुरं वनं सम्पद्यताम्॥
Verse 23
बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः।त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा वनानि च।।।।अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च।
दंष्ट्रिणः सर्वे मृगाः स्वबिलानि परित्यजन्तु, मृगपक्षिणश्च सानूनि त्यजन्तु। अस्मद्भयात् भीता गजाः सिंहाश्च वनानि परित्यजन्तु। अस्माभिः त्यक्तं स्थानं प्रपद्यन्तां, वयं च यत् सेव्यमानं तदपि ते त्यजन्तु।
Verse 24
तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।।।
तृणमांसफलादानां व्यालमृगद्विजसङ्कुलं देशं कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः प्रपद्यताम्। वयं तु सर्वे राघवेण सह वने निर्वृताः वत्स्यामः।
Verse 25
तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।2.33.24।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।2.33.25।।
तृणमांसफलादानां व्यालमृगद्विजसङ्कुलं देशं कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः प्रपद्यताम्। वयं तु सर्वे राघवेण सह वने निर्वृताः वत्स्यामः।
Verse 26
इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः।शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम्।।।।
इत्येवं नानाजनसमीरिताः विविधा वाचः रामः शुश्राव; श्रुत्वापि तस्य मानसं संकल्पात् न विचक्रे।
Verse 27
स तु वेश्म पितुर्दूरात्कैलासशिखरप्रभम्।अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः।।।।
स धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः पितुर्वेश्म दूरात् कैलासशिखरप्रभं प्रति अभिचक्राम।
Verse 28
विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम्।ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः।।।।
विनीतवीरपुरुषं नृपालयं प्रविश्य, सुमन्त्रं दीनमवस्थितं तत्र अविदूरतः ददर्श।
Verse 29
प्रतीक्षमाणोऽपि जनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ।जगाम रामः पितरं दिदृक्षुःपितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः।।।।
तदार्तं जनं प्रतीक्षमाणोऽपि रामोऽनार्तरूपः प्रहसन्निव; पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः जगाम।
Verse 30
तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मारामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम्।व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रंपितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम्।।।।
ततः पूर्वमेव महात्मा इक्ष्वाकुकुलनन्दनः श्रीरामः शोकाकुलवदनः वनं गन्तुमुद्यतः। तदा सुमन्त्रं दृष्ट्वा क्षणं व्यतिष्ठत, पितुः महात्मनः प्रति स्वागमनं निवेदयितुं प्रतिहारणार्थम्॥
Verse 31
पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलःवनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः।स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे।।।।
पितुर्निदेशेन धर्मवत्सलः स राघवः वनप्रवेशे कृतनिश्चयः। सुमन्त्रं प्रेक्ष्य तमब्रवीत्—नृपाय मे आगमनं निवेदयस्व॥
Frequently Asked Questions
The civic community confronts the legitimacy of exiling Rāma: they argue a king should not banish a beloved son and interpret the decree as moral disorder, while Rāma models obedience to paternal command without retaliatory speech or public agitation.
Dharma is portrayed as stabilizing social reality: Rāma’s inner restraint and steadfastness become the ‘root’ sustaining the world, and public speech functions as ethical testimony that virtue—especially self-control and compassion—grounds legitimate authority.
Ayodhyā’s royal road and palace spaces frame the public spectacle; the forest is reimagined as an alternative ‘city’ for the loyal populace; Mount Kailāsa is invoked as a simile for the palace’s splendor, and domestic ritual markers (cchatra, garlands, offerings) signal cultural order under strain.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.