Sarga 86
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे षडशीतितमे सर्गे सरितस्तीरे रात्रौ जागरणविलापौ प्रवर्तेते। वनाधिपः गुहः भरताय लक्ष्मणस्य गुणान् निवेदयति—स रामरक्षणार्थमेव शस्त्रपाणिः सन्नद्धः, निद्रां परित्यज्य नित्यम् अप्रमत्तः स्थितः। गुहः स्वयम् उपकल्पितं शयनं समर्पयन् मित्रधर्मं रक्षणातिथ्यं च प्रकाशयति; रामसेवया यशो धर्मं च प्राप्नुयामिति लक्ष्मणस्य निश्चयं वर्णयति। ततः करुणरसः प्रवर्धते—भरतः स्वयम् अशक्नुवन् शयितुं, सीतया सह तृणशय्यायां शयानं रामं स्मरन् दुःखेन दह्यते। रणेष्वजयस्यापि रामस्य वनवासे स्वेच्छया तपोव्रतधारणं, तथा दशरथस्य शीघ्रं निधनं, अन्तःपुरस्य शोकक्लान्तता च भरतेन पूर्वमेव चिन्त्यते; राजविहीना पृथिवी विधवेव इति भावोऽपि प्रकट्यते। प्रभाते भगीरथीतटे रामलक्ष्मणौ जटां धारयतः; गुहः नौकया तौ पारं नयति। ततः वल्कलवसनौ, शस्त्रधरौ, अप्रमत्तौ, सीतासहितौ वनमार्गं प्रयान्ति—क्षात्रतेजसः तपोवनवासे नियोजितस्य पवित्रं रूपमिव।
Shlokas
Verse 1
आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः।भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः।।।।
अथ गुहो गहनगोचरः, अप्रमेयाय भरताय महात्मनः लक्ष्मणस्य सद्भावं गुणांश्च आचचक्षे।
Verse 2
तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं शरचापासिधारिणम्।भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमबृवम्।।।।
तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं शरचापासिधारिणम्। भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तं लक्ष्मणं तमहं अब्रुवम्॥
Verse 3
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता।प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन।।।।
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता। प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन॥
Verse 4
उचितोऽयं जनस्सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः।धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम्।।।।
उचितोऽयं जनस्सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः। धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम्॥
Verse 5
नहि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन।मोत्सुकोऽभूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः।।।।
नहि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन। मोत्सुकोऽभूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः॥
Verse 6
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद्यशः।धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलम्।।।।
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद्यशः। धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलम्॥
Verse 7
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया।रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वै स्स्वैर्ज्ञातिभिस्सह।।।।
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया। रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वैः स्वैर्ज्ञातिभिः सह॥
Verse 8
न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरत स्सदा।चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि।।।।
न हि मेऽस्मिन् वने किञ्चिदपि अविदितं, यतोऽहं नित्यं विचरामि। युद्धे वयं चतुरङ्गमपि बलं प्रसह्य सहिष्यामः॥
Verse 9
एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना।अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता।। ।।
एवं महात्मना धर्ममेवानुपश्यता लक्ष्मणेनोक्तेन वचनेन वयं सर्वेऽनुनीताः शान्तिं जग्मुः॥
Verse 10
कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया।शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा।।।।
दाशरथिः रामः सीतया सह भूमौ शयाने, मया कथं निद्रा लब्धुं शक्या? जीवितं वा सुखानि वा कथं स्युः?
Verse 11
यो न देवासुरैस्सर्वैश्शक्यः प्रसहितुं युधि।तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया।।।।
यो देवासुरैः सर्वैः युधि प्रसहितुं न शक्यः, तं पश्य गुह—सः सीतया सह तृणेषु संविष्टः।
Verse 12
महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः।एको दशरथस्यैष पुत्रस्सदृशलक्षणः।।।।
महता तपसा नानापरिश्रमैश्च लब्धः, दशरथस्यायं पुत्रः एक एव—पितृसदृशगुणलक्षणसम्पन्नः।
Verse 13
अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति।विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति।।।।
अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं स्थास्यति; मेदिनी नूनं शीघ्रमेव विधवा भविष्यति।
Verse 14
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः।निर्घोषो विरतो नूनमध्य राजनिवेशने।।।।
सुमहानादं विनद्य श्रमेणोपरताः स्त्रियः; अद्य राजनिवेशने निर्घोषो नूनं विरतः।
Verse 15
कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम।नाशंसे यदि जीवेयुस्सर्वे ते शर्वरीमिमाम्।।।।
राजा कौसल्या च तथा मम जननी च—अन्ये च सर्वे; इमां शर्वरीं जीवेरन् इति नाशंसे।
Verse 16
जीवेदपि च मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया।दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति।।।।
मम माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया जीवेदपि; या तु दुःखिता कौसल्या वीरसूः सा विनशिष्यति।
Verse 17
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम्।राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति।।।।
अतिक्रान्तमतिक्रान्तं मनोरथमनवाप्य मे पिता। राज्ये राममनिक्षिप्य नृपासनं विनशिष्यति॥
Verse 18
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते।प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम्।।।।
तस्मिन्काले समुपस्थिते पितरं तादृशं गतं। भूमिपस्य प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति सिद्धार्थाः॥
Verse 19
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।।।
मम पितुः राजधानी रम्यचत्वरचतुष्पथसमायुक्ता सुविभक्तमहापथसमन्विता, हर्म्यप्रासादसमृद्धा सर्वरत्नविभूषिता च। गजाश्वरथसंबाधा तूर्यनादैर्विनादिता, सर्वकल्याणसंपूर्णा हृष्टपुष्टजनाकीर्णा। आरामोद्यानसम्पन्ना समाजोत्सवशोभिनी—तत्र जनाः सुखेन विचरिष्यन्ति।
Verse 20
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।2.86.19।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।2.86.20।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।2.86.21।।
मम पितुः राजधानी रम्यचत्वरचतुष्पथसमायुक्ता सुविभक्तमहापथसमन्विता, हर्म्यप्रासादसमृद्धा सर्वरत्नविभूषिता च। गजाश्वरथसंबाधा तूर्यनादैर्विनादिता, सर्वकल्याणसंपूर्णा हृष्टपुष्टजनाकीर्णा। आरामोद्यानसम्पन्ना समाजोत्सवशोभिनी—तत्र जनाः सुखेन विचरिष्यन्ति।
Verse 21
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।2.86.19।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।2.86.20।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।2.86.21।।
मम पितुः राजधानी रम्यचत्वरचतुष्पथसमायुक्ता सुविभक्तमहापथसमन्विता, हर्म्यप्रासादसमृद्धा सर्वरत्नविभूषिता च। गजाश्वरथसंबाधा तूर्यनादैर्विनादिता, सर्वकल्याणसंपूर्णा हृष्टपुष्टजनाकीर्णा। आरामोद्यानसम्पन्ना समाजोत्सवशोभिनी—तत्र जनाः सुखेन विचरिष्यन्ति।
Verse 22
अपिसत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयं।निवृत्ते समये ह्यस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि।।।।
अपि नु वयं सत्यप्रतिज्ञेन तेन कुशलिना सार्धम्, अस्मिन् नियतसमये निवृत्ते, सुखिताः पुनरयोध्यां प्रविशेमहि?
Verse 23
परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः।तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत।।।।
एवं परिदेवयमानस्य तस्य सुमहात्मनः राजपुत्रस्य तत्र तिष्ठतः सा शर्वरी अत्यवर्तत।
Verse 24
प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ।अस्मिन् भागीरथीतीरे सुखं सन्तारितौ मया।।।।
प्रभाते विमले सूर्ये, अस्मिन् भागीरथीतीरे उभौ जटां कारयित्वा, मया सुखेन सन्तारितौ।
Verse 25
जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ।वरेषुचापासिधरौ परन्तपौ व्यपेक्षमाणौ सह सीतया गतौ।।।।
जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ। वरेषुचापासिधरौ परन्तपौ व्यपेक्षमाणौ सह सीतया गतौ॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the refusal of comfort in service of protection: Lakṣmaṇa remains awake, armed, to guard Rāma, while Guha mobilizes his people to keep watch. The ethical dilemma is whether one may accept rest and normal civic life when the rightful prince embraces hardship—answered here by choosing vigilant service and shared austerity.
The sarga teaches that dharma is verified through conduct under deprivation: true loyalty is not sentiment alone but disciplined protection, truthful speech, and willing hardship. It also underscores the paradox of power: Rāma, unbeatable in battle, accepts a grass-bed, showing that moral authority can exceed political sovereignty.
The Bhāgīrathī (Gaṅgā) riverbank and crossing function as a liminal landmark—transitioning from royal Ayodhyā to forest exile. Cultural markers include adopting jaṭā (ascetic hair), wearing bark garments, and the forest-chief’s ferrying hospitality, all signaling the formal entry into vānaprastha-like exile discipline.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.