Sarga 118
अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)
अयोध्याकाण्ड
अरण्याश्रमे सत्कारपूजापूर्वकं प्रवृत्तेऽस्मिन् उपदेशसंवादे अनसूया वैदेहीं सीतां धर्ममार्गे स्थापयति। सीता विनयेन प्रत्युवाच—पतिः स्त्रियाः गुरुरिति, पतिशुश्रूषा च स्त्रीणां परमं तप इति। सावित्र्याः पतिव्रतधर्मेण स्वर्गे महिमा, रोहिण्याश्च चन्द्रेण सह अवियोगः—इत्यादिभिः दृष्टान्तैः दृढदाम्पत्यव्रतस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते। ततोऽनसूया प्रसन्ना सीतायै दिव्यान्याभरणानि ददौ—माल्यं वासांसि भूषणानि सुगन्धानुलेपनं च—येषां नित्यनवत्वं न च म्लानता, सर्वकाले च युक्तता इति। सीताया अलङ्कारं श्रीलक्ष्म्या विष्णोः शोभां वर्धयन्त्याः सदृशं मन्यमाना दाम्पत्यसौहार्दं पावनं करोति। अनन्तरं अनसूया सीतायाः जन्मविवाहवृत्तान्तं श्रोतुमिच्छति। सीता कथयामास—जनकस्य यज्ञकर्षणे भूमेः अयोनिजा सा प्रादुरभवत्, महिष्या परिगृहीता पोषिता च। योग्यवरान्वेषणे जनकस्य चिन्ता जाता; ततः वरुणस्य दिव्यं गुरु धनुः स्वयम्बरनिमित्तं न्यस्तम्। बहवो नृपाः तदुत्थापयितुं न शेकुः; पश्चाद् विश्वामित्रेण सह रामो लक्ष्मणश्च आगत्य रामः क्षणेन धनुः आरोप्य भित्त्वा पराक्रमं दर्शयामास। तदा सत्यप्रतिज्ञो जनकः सीतां रामाय दातुं निश्चितवान्; किन्तु रामः पितुः दशरथस्य अनुमतिं विना न स्वीकृतवान्। दशरथस्य संमत्या विधिवत् विवाहः सम्पन्नः, सीता च रामे धर्मतः परां भक्तिं पतिव्रतधर्मं च स्वयमेव निवेदयति।
Shlokas
Verse 1
सात्वेवमुक्ता वैदेही अनसूयाऽनसूयया। प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे।।2.118.1।।
अनसूयया एवम् उक्ता वैदेही अनसूया, तस्याः वचनं प्रतिपूज्य, मन्दं वदितुम् उपचक्रमे।
Verse 2
नैतदाश्चर्यमार्याया यन्मां त्वमभिभाषसे। विदितन्तु ममाप्येतद्यथा नार्याः पतिर्गुरुः।।2.118.2।।
आर्यायाः त्वया ममाभिभाषणं नाश्चर्यम्। ममाप्येतद्विदितं यथा नार्याः पतिः गुरुरेव पूज्यः॥
Verse 3
यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममाऽर्ये वृत्तवर्जितः।अद्वैधमुपचर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत्।।2.118.3।।
यद्यप्येष भवेद्भर्ता मम आर्ये वृत्तवर्जितः। अद्वैधम् उपचर्तव्यः तथाप्येष मया भवेत्॥
Verse 4
किं पुनर्यो गुणश्लाघ्य स्सानुक्रोशो जितेन्द्रियः।स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्पितृवत्प्रियः।।2.118.4।।
किं पुनर्यो गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः। स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्पितृवत्प्रियः॥
Verse 5
यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः।तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते।।2.118.5।।
यां वृत्तिं महाबलः श्रीरामः कौसल्यायां वर्तते, तामेव वृत्तिं नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते॥
Verse 6
सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रिषु नृपेण नृपवत्सलः।मातृवद्वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित्।।2.118.6।।
सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रिषु नृपेण, नृपवत्सलः स वीरो धर्मवित् मानमुत्सृज्य मातृवद्वर्तते॥
Verse 7
आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम्।समाहितं मे श्वश्र्वा च हृदये तद्धृतं महत्।।2.118.7।।
विजने भयावहे वने गन्तुमुद्यतायाः मम श्वश्र्वा प्रदत्तं महदुपदेशं समाहितं मया हृदि निहितं, दृढं च धारितम्।
Verse 8
पाणिप्रदानकाले च यत्पुरात्वग्नि सन्निधौ।अनुशिष्टा जनन्याऽस्मि वाक्यं तदपि मे धृतम्।।2.118.8।।
पाणिप्रदानकाले पुरा पावकसन्निधौ जनन्या यदनुशिष्टा अस्मि, तद्वाक्यमपि मया दृढं धृतम्।
Verse 9
नवीकृतं तु तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि।पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधीयते।।2.118.9।।
धर्मचारिणि, तव वाक्यैः तत्सर्वं मम नवीकृतम्; नारीणां पतिशुश्रूषणात् परं तपो नान्यद्विधीयते।
Verse 10
सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते।तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम्।।2.118.10।।
सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते; तथैव त्वम् अपि पतिशुश्रूषया दिवं यास्यसि।
Verse 11
वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता।रोहिणी न विनाचन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते।।2.118.11।।
रोहिणी सर्वनारीणां वरिष्ठा, दिवि देवता च; सा चन्द्रं विना मुहूर्तमपि न दृश्यते।
Verse 12
एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः।देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा।।2.118.12।।
एवंविधाः प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः, स्वपुण्यकर्मणा देवलोके महीयन्ते।
Verse 13
ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः।शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत।।2.118.13।।
ततः सीतया प्रोक्तं वचः श्रुत्वा संहृष्टा अनसूया, शिरस्याघ्राय मैथिलीं हर्षयन्ती इदं वाक्यमुवाच।
Verse 14
नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे।तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते।।2.118.14।।
नियमैर्विविधैराप्तं महत्तपोबलं ममास्ति, सीते शुचिव्रते। तद्बलं संश्रित्य तव छन्दं पूरयिष्यामि, त्वां सन्तोषयितुम्।
Verse 15
उपपन्नं मनोज्ञं च वचनं तव मैथिलि।प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे।।2.118.15।।
मैथिलि, तव वचनं युक्तं मनोज्ञं च। अहं प्रीतास्मि; किं ते युक्तं करवाणि, तत् मे ब्रूहि।
Verse 16
तस्यास्तद् वचनं श्रूत्वा विस्मिता मन्दविस्मया। कृतमित्यब्रवीत् सीता तपोबलसमन्विताम्।।2.118.16।।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सीता मन्दविस्मया विस्मिता, तपोबलसमन्वितामनसूयाम् ‘कृतम्’ इत्यब्रवीत्।
Verse 17
सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराऽभवत्।सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम्।।2.118.17।।
एवमुक्ता सा धर्मज्ञा अनसूया तया अधिकं प्रीततरा बभूव। ‘हन्त सीते, तव विषये मम प्रहर्षं सफलं करोम्यहम्’ इत्युवाच।
Verse 18
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च।अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्।।2.118.18।।मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्।अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति।।2.118.19।।
वैदेहि, इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्राण्याभरणानि च। अङ्गरागं च महार्हं चानुलेपनं च गृहाण। मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्; अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति॥
Verse 19
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च।अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्।।2.118.18।।मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्।अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति।।2.118.19।।
वैदेहि, इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्राण्याभरणानि च। अङ्गरागं च महार्हं चानुलेपनं च गृहाण। मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्; अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति॥
Verse 20
अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे।शोभयिष्यसि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम्।।2.118.20।।
दिव्येनाङ्गरागेण लिप्ताङ्गी जनकात्मजे, त्वं भर्तारं शोभयिष्यसि यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम्॥
Verse 21
सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा।मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम्।।2.118.21।।
सा मैथिली वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा। प्रीतिदानमनुत्तमं प्रतिजग्राह॥
Verse 22
प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विनी।श्लिष्टाञ्जलिपुटा तत्र समुपास्त तपोधनाम्।।2.118.22।।
तत्प्रीतिदानं प्रतिगृह्य यशस्विनी सीता, श्लिष्टाञ्जलिपुटा तत्र तपोधनां समुपास्त॥
Verse 23
तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता।वचनं प्रष्टुमारेभे काञ्चित्प्रियकथामनु।।2.118.23।।
तथा सीतामुपविष्टामनसूया दृढव्रता। काञ्चित् प्रियकथामनु तां वचनं प्रष्टुमारेभे॥
Verse 24
स्वयं वरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना।राघवेणेति मे सिते कथा श्रुतिमुपागता।।2.118.24।।
स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना। राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिमुपागता॥
Verse 25
तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि।यथाऽनुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि।।2.118.25।।
तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि। यथाऽनुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि॥
Verse 26
एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम्।श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम्।।2.118.26।।
एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम्। ‘श्रूयताम्’ इति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम्॥
Verse 27
मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित्।क्षत्रधर्मे ह्यभिरतो न्यायतश्शास्ति मेदिनीम्।।2.118.27।।
मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित्। क्षत्रधर्मे ह्यभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम्॥
Verse 28
तस्य लाङ्गलहस्तन्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम्।अहं किलोत्थिता भित्वा जगतीं नृपतेस्सुता।।2.118.28।।
तस्य लाङ्गलहस्तस्य यज्ञक्षेत्रं कर्षतः। अहं किल जगतीं भित्त्वा समुत्थिता नृपतेः सुता॥
Verse 29
स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं जनको विस्मितोऽभवत्।।2.118.29।।
स मां दृष्ट्वा नरपतिः मुष्टिविक्षेपतत्परः। पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं जनको विस्मितोऽभवत्॥
Verse 30
अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम्।ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः।।2.118.30।।
अनपत्येन च स्नेहाद् अङ्कमारोप्य च स्वयम्। ममेयं तनयेति उक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः॥
Verse 31
अन्तरिक्षे च वागुक्ताऽप्रतिमाऽमानुषी किल।एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव।।2.118.31।।
अन्तरिक्षे च वागुक्ता अप्रतिमा अमानुषी किल। एवमेतन् नरपते धर्मेण तनया तव॥
Verse 32
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः।अवाप्तो विपुलां बुद्धिं मामवाप्य नराधिपः।।2.118.32।।
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा मम पिता मिथिलाधिपः। मामवाप्य नराधिपः विपुलां बुद्धिं महतीं चावाप॥
Verse 33
दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा।तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात्।।2.118.33।।
दत्ता चास्मि इष्टवत् देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा। तया स्निग्धया मातृसौहृदात् सम्भाविता चास्म्यहम्॥
Verse 34
पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता।चिन्तामभ्यगमद्धीनो वित्तनाशादिवाधनः।।2.118.34।।
पतिसंयोगसुलभं वयो मे दृष्ट्वा तु पिता। दीनो वित्तनाशादिवाधनः चिन्तामभ्यगमत्तदा॥
Verse 35
सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात्।प्रधर्षणामवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि।।2.118.35।।
सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात्। प्रधर्षणामवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि॥
Verse 36
तां धर्षणामदूरस्थां दृष्ट्वा चात्मनि पार्थिवः।चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा।।2.118.36।।
तां धर्षणामदूरस्थां आत्मनि दृष्ट्वा स पार्थिवः। चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा॥
Verse 37
अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छद्विचिन्तयन्।सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम।।2.118.37।।
अयोनिजां मां विदित्वा महीपालो बहुचिन्तयन्। मम पतिं सदृशं चानुरूपं च नाध्यगच्छत्॥
Verse 38
तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य सन्ततम्।स्वयंवरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः।।2.118.38।।
सन्ततं चिन्तयानस्य धीमतस्तस्य बुद्धिरियम्। तनूजायाः स्वयंवरं करिष्यामीति जायता॥
Verse 39
महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना।दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ।।2.118.39।।
महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना। प्रीत्या दत्तं धनुर्वरं तूणी चाक्षयसायकौ॥
Verse 40
असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात्।तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः।।2.118.40।।
असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात्। तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः॥
Verse 41
तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना।समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान्।।2.118.41।।
तत् धनुः प्राप्य मम पित्रा सत्यवचसा, नरेन्द्राणां समवाये पूर्वमेव पार्थिवान् आमन्त्र्य तत्र सत्यं व्याहृतम्।
Verse 42
इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः।तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः।।2.118.42।।
इदं धनुः उद्यम्य सज्यं यः नरः करिष्यति, तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति—न संशयः।
Verse 43
तच्च दृष्ट्वा धनुश्श्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसन्निभम्। अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने।।2.118.43।।
तत् धनुः श्रेष्ठं गिरिसन्निभं गौरवात् दृष्ट्वा, नृपाः तस्य तोलनेऽशक्ताः अभिवाद्य जग्मुः।
Verse 44
सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः।विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः।।2.118.44।।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राम स्सत्यपराक्रमः।
सुदीर्घकालानन्तरं महाद्युतिः अयं राघवः—सत्यपराक्रमः रामः—भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह विश्वामित्रेण सहितः यज्ञं द्रष्टुं समागतः।
Verse 45
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः।।2.118.45।।प्रोवाच पितरं तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
तत्र धर्मात्मा विश्वामित्रः मम पित्रा सुपूजितः सन्, रामलक्ष्मणौ भ्रातरौ विषये पितरं प्रोवाच।
Verse 46
सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शकाङ्क्षिणौ।धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम्।।2.118.46।।
इमौ दशरथस्य सुतौ धनुर्दर्शनकाङ्क्षिणौ। हे विप्र, राजपुत्राय रामाय तद् दैविकं धनुः प्रदर्शय॥
Verse 47
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुस्समुपानयत्।।2.118.47।।निमेषान्तरमात्रेण तदाऽनम्य महाबलः।ज्यां समारोप्य झडिति पूरयामास वीर्यवान्।।2.118.48।।
तस्य विप्रस्य वचनं श्रुत्वा तद्धनुः समुपानयत्। ततः स महाबलः श्रीरामो निमेषान्तरमात्रेण नमयित्वा झटिति ज्यां समारोप्य वीर्यवान् पूरयामास॥
Verse 48
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुस्समुपानयत्।।2.118.47।।निमेषान्तरमात्रेण तदाऽनम्य महाबलः।ज्यां समारोप्य झडिति पूरयामास वीर्यवान्।।2.118.48।।
तस्य विप्रस्य वचनं श्रुत्वा तद्धनुः समुपानयत्। ततः स महाबलः श्रीरामो निमेषान्तरमात्रेण नमयित्वा झटिति ज्यां समारोप्य वीर्यवान् पूरयामास॥
Verse 49
तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः।तस्य शब्दो भवद्भीमः पतितस्याशनेरिव।।2.118.49।।
तेन वेगेन पूरयता धनुः मध्ये भग्नं द्विधाऽभवत्। पतितस्याशनेरिव तस्य शब्दो भवद्भीमः समजायत॥
Verse 50
ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसन्धिना।निश्चिता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम्।।2.118.50।।
ततः तत्र सत्याभिसन्धिना पित्रा रामाय मां दातुं निश्चित्य, उत्तमं जलभाजनम् उद्यम्य समारब्धम्।
Verse 51
दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः।अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याऽधिपतेः प्रभोः।।2.118.51।।
तदा दीयमानां मां राघवो न प्रतिजग्राह; अयोध्याधिपतेः प्रभोः पितुः छन्दं न अविज्ञाय।
Verse 52
तत श्श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम्।मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मने।।2.118.52।।
ततः श्वशुरं वृद्धं दशरथं नृपतिम् आमन्त्र्य मम पिता मां विदितात्मने रामाय दत्तवान्।
Verse 53
मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना।भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम्।।2.118.53।।
मम अनुजा साध्वी प्रियदर्शना ऊर्मिला अपि मम पित्रा स्वयमेव लक्ष्मणस्य भार्यार्थे दत्ता।
Verse 54
एवं दत्ताऽस्मि रामाय तदा तस्मिन्स्वयंवरे।अनुरक्ताऽस्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम्।।2.118.54।।
एवं तस्मिन् स्वयंवरे तदा अहं रामाय दत्ता; धर्मेण च वीर्यवतां वरं पतिं प्रति अनुरक्ता अस्मि।
Frequently Asked Questions
The sarga formalizes a dharma-framework for household life: Sītā articulates unwavering obedience and service to her husband as a normative vow—even hypothetically if the husband lacks good conduct—while also demonstrating restraint and propriety in accepting gifts and narrating her past within a righteous setting.
Patiśuśrūṣā is presented as a central tapas for women in the text’s ethical register, supported by exempla (Sāvitrī, Rohiṇī). The narrative also teaches that legitimacy in marriage and kingship ethics depends on truth-bound procedure and consent (Rāma waits for Daśaratha’s approval).
Cultural institutions include the svayaṃvara and sacrificial ground (the ploughed ritual plot where Sītā emerges). Geographical anchors include Mithilā (Janaka’s realm) and Ayodhyā (Daśaratha’s kingship), with the forest āśrama serving as the dialogic setting for instruction.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.