Ayodhya Kanda Sarga 16 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Ayodhya KandaSarga 1648 Verses

Sarga 16

सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)

अयोध्याकाण्ड

अस्मिन् सर्गे सुमन्त्रः जनाकीर्णम् अन्तःपुरद्वारं समतीत्य प्रविविक्तां कक्ष्याम् उपयाति। तत्र युवभिः शस्त्रधरैः प्रास-कार्मुकपाणिभिः अप्रमादिभिः रक्षितः अन्तःपुरपरिसरः, तथा द्वारि स्थिताः काषायिणो वृद्धाः स्त्र्यध्यक्षाश्च वर्ण्यन्ते। सुमन्त्रः विनयेन स्वागमनं निवेदयति; ते च रामं शीघ्रं सूचयन्ति। ततः सुमन्त्रः रामं ददर्श—सौवर्णपर्यङ्के उपविष्टं, परार्ध्यचन्दनेन अनुलिप्तं, वैश्रवणसदृशं तेजसा दीप्तं; सीता च वाळव्यजनहस्ता पार्श्वे स्थित्वा तं ‘चित्रया शशिनम्’ इव शोभयति। सुमन्त्रः प्रणम्य दाशरथस्य संदेशं निवेदयति—कैकेय्या सह राजा रामं द्रष्टुमिच्छति, मा चिरम्। रामः प्रसन्नः अभिषेकसम्बद्धां मन्त्रणां मनसि संभावयन् सीतां प्रति कथयति; सीता मङ्गलाशंसनैः दिशः देवताभिः रक्षणं प्रार्थयति, दीक्षाव्रतलक्षणान् अजिनं कुरङ्गशृङ्गं च स्मारयति। अनन्तरं रामः सुमन्त्रेण सह निष्क्रामति; द्वारि प्रह्वाञ्जलिपुटं लक्ष्मणं दृष्ट्वा तेन सह प्रस्थितः। रथप्रस्थानं नगरोत्सववत् अभवत्—वादित्रस्तुतिशब्दाः, जनौघहलहलारवः, पुष्पवर्षणं, नागरिकानां प्रशंसावाक्यानि, अश्वनागरथसंकुलो महापथः, रथस्य मेघनादसमो घोषः, मणिहेमविभूषा च। एवं सर्गः राज्याभिषेकाशा-उत्साहस्य सार्वजनिकप्रतिध्वनिं रामस्य शीलप्रभावं च प्रतिष्ठापयति।

Shlokas

Verse 1

तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्।प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्।।।।प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः।अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम्।।।।

जनाकुलं तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य पुराणवित् सुमन्त्रः प्रविविक्तां कक्ष्यामाससाद। सा च प्रासकार्मुकधारिभिः मृष्टकुण्डलैः अप्रमादिभिः एकाग्रैः स्वनुरक्तैः युवभिरधिष्ठिता।

Verse 2

तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्।प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्।।2.16.1।।प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः।अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम्।।2.16.2।।

प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः। अप्रमादिभिरेकाग्रैः स्वानुरक्तैरधिष्ठिता॥

Verse 3

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान्।ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान्।।।।

तत्र द्वारि स्त्र्यध्यक्षान् वृद्धान् काषायिणः स्वलङ्कृतान् वेत्रपाणीन् सुसमाहितान् स्थितान् ददर्श।

Verse 4

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः।सहसोत्पतितास्सर्वे स्वासनेभ्यस्ससम्भ्रमाः।।।।

ते सुमन्त्रं समायान्तं समीक्ष्य रामप्रियचिकीर्षवः। सर्वे सहसोत्पतिताः स्वासनेभ्यः ससम्भ्रमाः॥

Verse 5

तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः।क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमंन्त्रो द्वारि तिष्ठति।।।।

तान् उवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः— “क्षिप्रम् आख्यात रामाय; सुमन्त्रः द्वारि तिष्ठति।”

Verse 6

ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः।सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाभिचक्षिरे।।।।

ते रामम् उपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः। सहभार्याय रामाय क्षिप्रम् एवाभिचक्षिरे॥

Verse 7

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः।तत्रैवानाययामास राघवप्रियकाम्यया।।।।

प्रतिवेदितम् आज्ञाय सूतम् अभ्यन्तरं पितुः। तत्रैव आनाययामास राघवः प्रियकाम्यया॥

Verse 8

तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे।।।।वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्।।।।स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा।।।।

सुमन्त्रः ददर्श रामं वैश्रवणसङ्काशं सौवर्णे पर्य्यङ्के सोत्तरच्छदे उपविष्टं स्वलङ्कृतम्। वराहरुधिराभेन शुचिना सुगन्धिना परार्ध्यचन्दनेन अनुलिप्तं परन्तपम्। पार्श्वे स्थितया वालव्यजनहस्तया सीतया उपेतं—चित्रया सह शशिनं यथा॥

Verse 9

तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे।।2.16.8।।वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्।।2.16.9।।स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा।।2.16.10।।

Verse 10

पार्श्वतः स्थितया सीतया वालव्यजनहस्तया उपेतं रामं भूयः चित्रया सह शशिनमिव ददर्श।

Verse 11

तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा।ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत्।।।।

स्वतेजसा उपपन्नं तपन्तमिव आदित्यं वरदं रामं विनयज्ञो वन्दी सुमन्त्रः विनीतवत् ववन्दे।

Verse 12

प्राञ्जलिस्सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने।राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः।।।।

प्राञ्जलिः सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने स्थितम्। राजसत्कृतः सुमन्त्रः राजपुत्रमिदं वाक्यमुवाच॥

Verse 13

कौशल्यासुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति।महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम्।।।।

कौशल्यासुप्रज राम, पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति। कैकेय्या सह महिष्या तत्र गम्यतां मा चिरम्॥

Verse 14

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः।ततस्सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह।।।।

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः। ततः सुमन्त्रं सम्मान्य सीतामिदमुवाच ह॥

Verse 15

देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे।मन्त्रयेते धृवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम्।।।।

देवि, देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे। मन्त्रयेते ध्रुवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम्॥

Verse 16

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा।सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा।।।।

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा। सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा॥

Verse 17

सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी।जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता।।।।

सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी। जननी मे केकयाधिपतेः सुता मम हितमेवाभिकाङ्क्षति॥

Verse 18

दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह।सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम।।।।

दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह। सुमन्त्रं दूतं प्राहिणोदर्थकामकरं मम॥

Verse 19

यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः।ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।

यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः। ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति॥

Verse 20

हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम्।सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च।।।।

हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम्। सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च॥

Verse 21

पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा।आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी।।।।

पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा। आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी॥

Verse 22

राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम्।कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत्।।।।

राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम्। कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत्॥

Verse 23

दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम्।कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम्।।।।

दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम्। कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम्॥

Verse 24

पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः।वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम्।।।।

पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः। वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम्॥

Verse 25

अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः।निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात्।।।।

अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः। निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात्॥

Verse 26

पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः।लक्ष्मणं द्वारिसोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम्।।।।

पर्वतगुहातो निष्क्रान्त इव सिंहः, स रामः निर्गत्य द्वारि लक्ष्मणं ददर्श—प्रह्वं, अञ्जलिपुटं बद्ध्वा भक्त्या स्थितम्।

Verse 27

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः।स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च।।।।ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम्।वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः।।।।

अथ मध्यमकक्ष्यायां सुहृज्जनैः सह समागत्य, स सर्वान् अर्थिनो दृष्ट्वा समीपं गत्वा प्रतिनन्द्य च। ततः पावकसङ्काशः पुरुषव्याघ्रः राजनन्दनः वैयाघ्रं राजतं रथोत्तमम् आरुरोह।

Verse 28

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः।स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च।।2.16.27।।ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम्।वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः।।2.16.28।।

Verse 29

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम्।।।।करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः।हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम्।।।।प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया।

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्, प्रभया सूर्यवर्चसं चक्षूंषि मुष्णन्तमिव। करेणुशिशुकल्पैः परमवाजिभिः युक्तं, हरियुक्तं सहस्राक्षस्येन्द्रस्य रथ इवाशुगं रथं ददर्श।

Verse 30

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम्।।2.16.29।।करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः।हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम्।।2.16.30।।प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया।

Verse 31

स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन्।।।।निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः।

स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवान् अभिनादयन्, श्रीमान् रथः निकेतात् निर्ययौ—महाभ्रादिव चन्द्रमाः।

Verse 32

छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः।।।।जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः।

छत्रचामरहस्तः स लक्ष्मणो राघवानुजः। रथमारुह्य पृष्ठतः भ्रातरं भ्राता सम्यग् जुगोप॥

Verse 33

ततो हलहलाशब्दस्तुमुलस्समजायत।।।।तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः।

ततो हलहलाशब्दस्तुमुलः समजायत। तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः॥

Verse 34

ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः।।।।अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः।

ततो हयवरमुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः। अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः॥

Verse 35

अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः।।।।खड्गचापधराश्शूरा जग्मुराशंसवो जनाः।

अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः। खड्गचापधराः शूरा जग्मुराशंसवो जनाः॥

Verse 36

ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम्।।।।सिंहनादाश्च शूराणां तदा शुश्रुविरे पथि।

ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम्। सिंहनादाश्च शूराणां तदा शुश्रुविरे पथि॥

Verse 37

हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिस्समन्ततः।।।।कीर्यमाण स्सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः।

हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिः स्त्रीभिः समन्ततः। सुपुष्पौघैः कीर्यमाणोऽरिन्दमो रामो ययौ॥

Verse 38

रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः।।।।वचोभिरग्य्रैर्हर्म्यस्था क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे।

रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः। हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाश्च वचोभिरग्र्यैर्ववन्दिरे॥

Verse 39

नूनं नन्दति ते माता कौशल्यामातृनन्दन।।।।पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमवस्थितम्।

नूनं नन्दति ते माता कौशल्या मातृनन्दन। पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्ये राज्यमवस्थितम्॥

Verse 40

सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनी वराम्।।।।अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम्।

सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनीं वराम्। अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम्॥

Verse 41

तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः।।।।रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या।

नूनं देव्या तया पुरा महत्तपः सुचरितं कृतम्। तस्माद् रामेण संयोगमाप सा रोहिणीव शशाङ्केन॥

Verse 42

इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः।।।।शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः।आत्मसंपूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम्।।।।

इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिरुदाहृताः। प्रिया वाचः शुश्राव रामो राजमार्गसंस्थितः॥ आत्मसंपूजनैः स्तुतिभिः शृण्वन् ययौ स महापथम्॥

Verse 43

इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः।।2.16.42।।शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः।आत्मसंपूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम्।।2.16.43।।

स राघवस्तत्र समागतस्य लोकस्य कथाप्रपञ्चान् बहुधा शुश्राव। आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टमूर्तेः पुरतो जनस्य॥

Verse 44

स राघवस्तत्र कथाप्रपञ्चान्शुश्राव लोकस्य समागतस्य।आत्माधिकारा विविधाश्च वाचःप्रहृष्टरूपस्य पुरो जनस्य।।।।

Verse 45

एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्यराजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन्।एते वयं सर्व समृद्धकामायेषामयं नो भविता प्रशास्ता।।।।

एष राघवोऽद्य राजप्रसादात् विपुलां श्रियं गच्छति राज्यलाभाय। एते वयं सर्वसमृद्धकामाः यस्यायं नो भविता प्रशास्ता॥

Verse 46

लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वंप्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय।न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चित्पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन्।।।।

लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं राष्ट्रं चिराय प्रशासिष्यति। न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चित् पश्येत् न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन्॥

Verse 47

स घोषवद्भिश्च मतङ्गाजैर्ययैःपुरस्सरै स्स्वस्तिकसूतमागधैः।महीयमानः प्रवरैश्च वादकैरभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ।।।।

स घोषवद्भिः मतङ्गजैः ययैः च पुरस्सरैः स्वस्तिकसूतमागधैः। महीयमानः प्रवरैः वादकैः अभिष्टुतः—वैश्रवणो यथा रामो ययौ॥

Verse 48

करेणुमातंङ्गरथाश्वसंकुलंमहाजनौघ परिपूर्णचत्वरम्।प्रभूतरत्नं बहुपण्यसञ्चयंददर्श रामो रुचिरं महापथम्।।।।

रामो ददर्श रुचिरं महापथं करेणुमातङ्गरथाश्वसंकुलम्। महाजनौघपरिपूर्णचत्वरं प्रभूतरत्नं बहुपण्यसञ्चयम्॥

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Rama’s immediate, respectful compliance with the king’s summons (delivered by Sumantra), framed through vinaya and readiness for duty; the episode models how royal protocol and personal humility operate before any political reversal is revealed.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The chapter teaches that auspicious expectation must be held with discipline: Rama interprets events as coronation-related yet proceeds through right conduct—honouring elders, attending to messages promptly, and receiving public praise without losing composure.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Cultural landmarks include the inner apartments (antaḥpura), guarded courtyards, the royal highway (rājamārga/mahāpatha), rooftop/window viewing (prāsāda-śṛṅga, vātāyana), and consecration motifs (rājasūya, dīkṣā, maṅgala, directional deity invocations).

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

App Store Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App

App Store Google Play