Yuddha Kanda - (Book of War/Battle)
युद्धकाण्ड
Ang Yuddhakāṇḍa ang marangal at teolohikal na rurok ng Ādikāvya ni Vālmīki: isinasalaysay nito ang dakilang paglusob sa Laṅkā na nagwawakas sa muling pagkakamit kay Sītā at sa pagbagsak ni Rāvaṇa. Nagsisimula ang aklat sa matagumpay na ulat ni Hanumān at sa matalinong pagtitipon at pag-aayos ng hukbong vānarā sa pamumuno nina Rāma at Sugrīva. Pagkaraan ay tumitindig ang salaysay sa hanggahan ng karagatan—ang ritwal na panalangin ni Rāma kay Sāgara, ang pagyanig ng kosmos, at ang pagtatayo ng setu—bago pumasok sa pinatibay, marangya, at nakapanghihilakbot na tanawin ng lungsod ng Laṅkā. Natatangi ang kāṇḍang ito sa patuloy na salit-salitang “mantra” at “yuddha”: ang mga payo at pagtatalo sa korte ni Rāvaṇa, ang maka-dharmang pangaral ni Vibhīṣaṇa at ang kanyang pagtalikod, at ang mga talaan ng mga bayani at pormasyon ng hukbo ay itinatabi sa sunod-sunod na sagupaan. Dumarating ang mga pangunahing kalaban na tila mga alon—Dhumrākṣa, Vajradaṃṣṭra, Prahasta, Kumbhakarṇa, at Indrajit—at sa bawat pagkatalo ay lalong luminaw ang aral na ang adharma ay nagbubunga ng pagkabulag sa pag-iisip, pag-iisa, at kapahamakan. Lumalawak ang tula sa sukat-kosmos—mga masamang pangitain, unos, mga ilog ng dugo, at mga paghahambing sa wakas ng panahon—ngunit nananatiling masidhi ang tinig ng śoka, lalo na sa mga panaghoy ni Sītā at sa lantad na pagdurusa at kahinaan ni Rāma. Sa kabuuang balangkas ng 24,000 taludtod, ang Yuddhakāṇḍa ang mapagpasiyang pagsubok ng rājadharma: ang lakas ay itinuturing na wasto lamang kapag pinamamahalaan ng katotohanan, pagpipigil, etika ng pakikipag-alyansa, at pag-iingat sa mga walang sala. Dito rin nahahayag ang kabanalan ng panata ni Rāma—ang digmaan ay hindi paghahangad ng pananakop kundi pagpanunumbalik ng dharma at dangal. Sumusunod ang buod na ito sa tradisyong Southern Recension (IIT Kanpur), na nag-iingat ng dagdag na mga taludtod at nagpapalawak ng ilang paglalarawan ng labanan at mga pagninilay sa korte. Sa gayon, mas malinaw na naipapakita ang pag-uugnay ng payo at gawa, ng ritwal at sandata, at ng katarungan at tagumpay sa banal na salaysay ng Rāmāyaṇa.
Sargas in Yuddha Kanda
Sarga 1
प्रथमः सर्गः — Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
Nagsisimula ang sargang ito sa pakikinig ni Rāma sa ulat ni Hanumān at sa kanyang hayag na pagmamahal at pormal na papuri. Itinanghal ni Rāma ang nagawa ni Hanumān bilang halos walang kapantay—ang pagtawid sa dakilang karagatan at pagpasok sa mahigpit na binabantayang Laṅkā—at itinuring itong huwaran ng ganap na tungkulin ng lingkod (bhṛtya-dharma). Inilahad din ang antas ng mga lingkod: ang pinakamainam ay gumaganap ng mahihirap na gawain nang may debosyon; ang katamtaman ay hindi nakauunawa at hindi nakaauna sa mahal ng hari; ang hamak ay nabibigo kahit sa ipinagkatiwalang tungkulin. Kinilala ni Rāma na ang tagumpay ni Hanumān ay nag-iingat sa angkan ni Raghu sapagkat natiyak ang kinaroroonan ni Vaidehī. Gayunman, ipinahayag niya ang masakit na damdamin na hindi niya kayang tumbasan ang gayong kaaya-ayang pananalita at paglilingkod; kaya’t isang mahigpit na yakap ang inialay niya bilang “tanging maibibigay” sa sandaling iyon. Mula sa pagdiriwang ay lumipat ang usapan sa pag-iisip ng paraan: bagama’t matagumpay ang pagkuha ng balita, nabagabag ang isipan ni Rāma sa hamon ng pagtawid sa malawak at mahirap tawiring karagatan kasama ang nagtipong mga vānaras. Nagtatapos ang kabanata sa pagninilay at pakikipagsangguni ni Rāma—may lungkot ngunit matatag—na nakatuon kay Hanumān at sa nalalapit na suliranin ng pagtawid sa dagat.
Sarga 2
युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः — Sugriva’s Counsel: From Grief to Strategy (Bridge to Lanka)
Sa sargang ito ay isang tuluy-tuloy na upadeśa ni Sugrīva kay Rāma na nababalot ng dalamhati. Pinagsabihan niya si Rāma na ang labis na pagdadalamhati ay hindi nararapat sa isang pinunong kṣatriya, sapagkat ang lungkot ay kumakain sa śaurya at sumisira sa bunga ng mga gawain. Kaya’t hinihikayat niya si Rāma na iwaksi ang panghihina ng loob, magbalik sa matatag na sigla, at kung kailangan ay gumamit ng pinigil at makatuwirang galit upang tumindig ang loob. Pagkaraan, inihaharap ni Sugrīva ang malinaw na katuwiran ng pagkilos: batid na ang kinaroroonan ni Sītā at natukoy na ang Laṅkā sa tuktok ng Trikūṭa, kaya walang dahilan upang manatiling nakatigil. Ipinapaalala niya ang lakas ng samahan—ang mga pinunong Vānara ay may kakayahan at pananabik, at handang magsakripisyo maging sa apoy para sa layunin ni Rāma. Sa gitna ng payo ay ang pangunahing panukalang pang-logistika: hindi masusupil ang Laṅkā kung hindi muna magtatayo ng setu sa ibabaw ng nakapanghihilakbot na karagatan, ang tahanan ni Varuṇa. Paulit-ulit niyang itinatakda ang pamantayan ng tagumpay: kapag naitayo ang tulay at nakatawid ang hukbo, ang pananaig ay dapat ituring na halos tiyak. Nagtatapos ang kabanata sa mga nimitta ng pag-asa at sa katiyakang walang kaaway sa tatlong daigdig ang makatatapat kay Rāma kapag hinawakan na niya ang busog.
Sarga 3
लङ्कादुर्गवर्णनम् (Description of Lanka’s Fortifications and Forces)
Ang Sarga 3 ay isang maayos na ulat ng paniniktik na inilahad sa anyong diyalogo. Matapos pakinggan ni Rama ang makatuwirang payo ni Sugriva, hinarap niya si Hanuman at hiniling ang tumpak na salaysay: ang laki ng hukbo ng kaaway, ang bilang at uri ng mahihirap pasuking tarangkahan, ang mga pananggalang, at ang mga tirahan ng mga rakshasa. Si Hanuman, na pinuri bilang pinakamagaling sa mga tagapagsalita, ay nangakong ilalahad nang sunod-sunod ang kabuuang ayos ng kuta. Ipininta ni Hanuman ang Lanka bilang masagana at laging handa sa digmaan: mga karwahe, nagngangalit na elepante, at di-mabilang na rakshasa; matatayog at malalapad na tarangkahang may pintuang pinatibay ng metal at mga rehas na bakal; mga makinang pandepensa na nagpapakawala ng mga palaso at bato; at mga bantay na may dalang matinik na sandata (śataghnī). Napalilibutan ang lungsod ng mataas na pader na ginto na kumikislap sa mga hiyas, at ng malalalim na moat na may malamig na tubig, isda, at mga buwaya; at ang mga naiaangat na tulay ay itinatataas ng mga makina upang hadlangan ang pagpasok. Isinalaysay pa niya ang walang patid na pagbabantay ni Ravana at ang pagkakahati ng mga kawal sa bawat tarangkahan. Sa huli, ipinahiwatig niya ang estratehikong katotohanan: kapag natawid ang dagat, tiyak ang pagbagsak ng Lanka. Nagtapos ang kabanata sa panawagan ni Hanuman na magmadaling magtipon at kumilos sa isang mapalad na oras.
Sarga 4
समुद्रतट-प्रयाणम् तथा वेलावन-निवेशः (March to the Seacoast and Encampment at the Shore)
Binubuksan ng Sarga 4 ang tugon ni Rāma sa ulat ni Hanumān tungkol sa Laṅkā. Ipinahayag niya ang agarang panata na gibain ang kuta ng mga rākṣasa at maibalik si Sītā, at itinuring na mapalad ang pag-alis dahil sa pagkakaayos ng mga bituin at mabubuting palatandaan. Nagbigay siya ng malinaw na mga utos: itinalaga si Nīla sa pangunguna ng unahang hanay upang maghanap ng daang sagana sa tubig, prutas, at ugat, at pigilan ang anumang pagsabotahe ng mga rākṣasa sa mga suplay; inutusan din ang mga vānarang magsiyasat sa mahihirap na lupain—mababang pook, kuta sa gubat, at mga tagong puwesto. Sumulong ang hukbo ng mga vānara sa napakalaking ngunit maayos na hanay, na may mga pinunong nagbabantay sa magkabilang panig at sa hulihan. Binasa ni Lakṣmaṇa ang mga tanda sa langit bilang pangako ng tagumpay. Tinahak nila ang kabundukang Sahya at Malaya, narating ang Mahendra, at sa wakas ay dumating sa varuṇālaya—ang karagatan. Sa pagharap sa malawak at mapanganib na dagat—na wari’y kasinglawak ng langit at tinitirhan ng mga makara, ahas, at timingila—iniutos ni Rāma ang pagtatayo ng kampo sa baybayin at tumawag ng payo kung paano tatawid. Dito nagkaroon ng madiskarteng paghinto bago hanapin ang paraan upang mapagtagumpayan ang hadlang ng karagatan.
Sarga 5
सेनानिवेशः रामविलापश्च (Encampment on the Northern Shore; Rama’s Lament and Sandhyā)
Sa Sarga 5, maayos na inayos ni Nīla ang hukbong Vānara sa hilagang pampang ng dagat ayon sa nakaugaliang tuntunin ng paglalagay ng kampo. Sina Mainda at Dvivida naman ay naglibot sa lahat ng dako upang tiyakin ang kaligtasan at kaayusan ng himpilan. Nang mapanatag ang hukbo, hinarap ni Rāma si Lakṣmaṇa at ibinuhos ang kanyang malalim na panaghoy ng pagkawalay (vipralambha). Wika niya, ang karaniwang dalamhati’y humuhupa sa paglipas ng panahon, ngunit sa kanya’y lalo pang tumitindi sapagkat hindi pa niya nakikita si Sītā. Nababalisa siya sa dharma: lumilipas ang kabataan ni Sītā at siya’y walang pananggalang sa gitna ng mga rākṣasa. Inihalintulad niya ang kanyang pag-iral sa tuyong bukiring nababasa lamang sa balitang buhay pa siya, at ang paglitaw ni Sītā mula sa mga rākṣasa sa gasuklay na buwan na sumisilip sa mga ulap ng taglagas. Sa pagwawakas ng araw, inaliw siya ni Lakṣmaṇa. Si Rāma, bagama’t sugatan ang puso, nanatiling may pagpipigil at nagsagawa ng pagsamba sa dapithapon (sandhyā-upāsanā), habang inaalala si Sītā at pinatitibay ang pasyang gapiin ang hari ng rākṣasa at ibalik siya.
Sarga 6
रावणस्य मन्त्रविचारः — Ravana’s Council on Strategy
Nagsisimula ang sargang ito sa pagninilay ni Rāvaṇa sa nakapangingilabot na bunga ng ginawa ni Hanumān sa Laṅkā: ang paglusob, pagwasak, pagpatay sa mahahalagang rākṣasa, at ang matagumpay na pagkakita kay Sītā. Sa bihirang damdamin ng hiya at nakayukong ulo, ibinabaling ng hari ng rākṣasa ang sarili sa sama-samang pag-uusap, sapagkat itinuturing niyang ang tagumpay ay nakaugat sa matalinong payo (mantra-mūla). Ipinapaliwanag niya ang tatlong uri ng pagkilos at payo—uttama, madhyama, adhama—na inuugnay sa disiplina ng pagsangguni at sa pag-asa sa daiva (tiwala sa mas mataas na kaayusang moral). Ang “pinakamainam” ay kumukunsulta sa may kakayahang mga ministro at kaalyado at kumikilos nang may pananampalataya; ang “katamtaman” ay kumikilos nang mag-isa; ang “hamak” ay hindi tumitimbang ng mabuti at masama, at sa pagmamataas ay nagsasabing “Ako ang gagawa,” na walang daiva. Pinalalawak niya ito sa aral ng pamamahala: ang pinakamabuting payo ay nagkakaisang pasya na may gabay ng śāstra; ang kasunod ay pagkakasundong naabot matapos ang magkakaibang pananaw; at ang pinakamasama ay matigas na pananalitang pangkatin na walang pagkakaisa. Sa wakas, lumilitaw ang agarang panganib: si Rāma, kasama ang libu-libong magigiting na Vānara, ay papalapit upang kubkubin ang Laṅkā, kaya humihingi si Rāvaṇa ng panukalang makabubuti sa lungsod at sa hukbo.
Sarga 7
राक्षसपरिषद्वाक्यम् — Counsel of the Rakshasa Court to Ravana
Sa kabanatang ito, ang matatandang rākṣasa at mga mandirigma ay lumapit kay Rāvaṇa na may nakatiklop na mga kamay. Sa pamamagitan ng mapag-aliw na pananalita at pagyayabang sa digmaan, sinikap nilang patatagin ang loob ng hari: ang banta, wika nila, ay mula lamang sa mga “karaniwang” kaaway at hindi dapat ikabagabag ng isip. Gayunman, sa kanilang paghatol ay nahahayag ang kakulangan sa masusing talinong pampulitika sa tunay na bigat ng kalaban. Inisa-isa nila ang mga dating tagumpay ni Rāvaṇa: ang pagsupil sa mga nāga sa Rasātala—kabilang sina Vāsuki at Takṣaka—ang pagpapahiya kay Kubera at pag-agaw sa Puṣpaka vimāna mula sa Kailāsa, at ang pag-aasawang naganap dahil sa takot, kay Mandodarī, anak ng dānava na si Maya. Pinuri rin nila ang pagwawagi laban sa mga dānava gaya ni Madhu, at inilarawan ang pakikidigma na wari’y pagsisid sa “karagatang Yama-loka,” puno ng panganib na tulad-kamatayan, upang idiin ang reputasyon ni Rāvaṇa sa pagdaig sa mga sukdulang pagsubok. Sa huli, nagbigay sila ng payong pang-estratehiya: ipadala si Indrajit—na sinasabing nagkamit ng bihirang mga biyaya mula kay Maheśvara sa pamamagitan ng sakripisyo, at minsang nabihag si Indra at pumasok sa Laṅkā na kasama siya—upang lipulin ang hukbong vānar at maging si Rāma.
Sarga 8
युद्धकाण्डे अष्टमः सर्गः — राक्षससभा-युद्धपरामर्शः (War-Council Boasts and Stratagems)
Sa Sarga 8, naganap sa bulwagan ng Laṅkā ang isang konseho ng digmaan, kung saan nagtagisan ang mga pinunong Rākṣasa sa paglarawan ng panganib at sa pagpanukala ng tugon matapos ang mga paggambala ni Hanumān. Si Prahasta, inilarawang kasing-itim ng ulap at nagsasalita nang magkadikit ang mga palad, ay nagpakita ng paghamak kay Hanumān at nagmungkahi ng tagumpay sa pamamagitan ng upāya (matalinong pakana) at mahigpit na pagbabantay, hindi sa hungkag na pagyayabang: libu-libong kāmarūpa Rākṣasa ang dapat lumapit kay Rāma na nakabihis-tao at magsalita ng mapanlinlang na mga salita upang guluhin ang isip nina Rāma at Lakṣmaṇa. Pagkaraan nito, lumipat ang usapan sa tumitinding panata ng pagpatay nang mag-isa. Tinuligsa ni Durmukha ang kahihiyan bilang di-mapapatawad; si Vajradaṃṣṭra ay humawak ng bakal na pamalo na may bahid-dugo; at si Vajrahanu at iba pa’y nagbanta na lalamunin o papatayin ang mga pinunong Vānara—sina Sugrīva, Aṅgada, at Hanumān—pati na si Rāma kasama si Lakṣmaṇa. Ipinahayag din ang isa pang daya: ang pagbabalitang dumarating si Bharata na may hukbo upang maghasik ng kalituhan. Sa gayon, inilalarawan ng sarga ang sikolohiya ng korte: may binibigkas na panlilinlang na estratehiya, ngunit paulit-ulit itong natatabunan ng mapagkunwaring yabang sa digmaan, na nagpapakita ng kaibhan ng dharmic na paninindigan at adharmic na manipulasyon.
Sarga 9
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana
Nagsisimula ang sargang ito sa masidhing pag-aalsa ng mga pangunahing pinunong rākṣasa—kabilang si Indrajit at iba pang bantog na kumandante. Sa galit ay nagsipaghawak sila ng mabibigat na sandata—parigha (bakal na pamalo), paṭṭiśa, prāsa, śakti, śūla, paraśu, mga pana at palaso, at matatalim na tabak—at nagpahayag ng hangaring patayin sina Rāma, Lakṣmaṇa, Sugrīva, at Hanumān. Pumagitna si Vibhīṣaṇa, pinahinto ang armadong pagtitipon, at nagbigay ng maayos na aral sa nīti: ang mga layuning di makakamtan sa tatlong paraan ng diplomasya—sāma, dāna, bheda—ay dapat lapitan lamang matapos ang wastong pagninilay at sa pamamagitan ng tapang; ang tagumpay ay nakasalalay sa maingat na pagsusuri, hindi sa padalus-dalos na paghamak. Ipinakita niya ang bigat ng panganib: huwag maliitin ang kaaway, sapagkat ang pagtawid ni Hanumān sa karagatan ay patunay ng pambihirang kakayahan. Tinuligsa rin niya ang kawalan ng katarungan sa unang kasalanan ni Rāvaṇa—ang pagdukot kay Sītā—at hinimok ang pag-urong sa galit: iwasan ang walang saysay na poot laban sa matatag at maka-dharma na si Rāma, at isauli si Maithilī/Sītā upang hindi mapahamak ang Laṅkā at ang mga rākṣasa. Nakinig si Rāvaṇa, pinauwi ang kapulungan, at umurong sa palasyo—pormal na tinapos ang usapan, ngunit hindi tinanggap sa diwa ang babala.
Sarga 10
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana and the Catalogue of Omens
Sa bukang-liwayway, nagtungo si Vibhīṣaṇa sa matibay na palasyo ni Rāvaṇa, na inilalarawan sa maringal na anyong pang-arkitektura at panghukuman—mga upuang pinalamutian ng ginto, pagbigkas ng mga Veda, at mga paghahandang pang-ritwal. Sa wastong paggalang, pumasok siya at binati si Rāvaṇa na nakaluklok sa maharlikang karangyaan, saka nagsalita nang may pag-iingat sa harap ng mga ministro. Iniharap ni Vibhīṣaṇa ang kanyang pananalita bilang hitá—payo para sa kapakanan—na angkop sa panahon at lugar at nakaugat sa praktikal na pamamahala. Isinalaysay niya ang sunod-sunod na mga ashubha-nimitta (masasamang palatandaan) mula nang dumating si Vaidehī sa Laṅkā: ang mga apoy sa paghahandog na mahina at mausok na may tilamsik; paglitaw ng mga ahas at langgam sa mga pook-ritwal at sa mga handog; pagkabalisa at kakaibang asal ng mga alagang hayop at mga hayop-pandigma; matitinis na huni ng mga uwak, pagdagsa ng mga agila sa ibabaw ng lungsod, at mga ugong na tila kulog ng mababangis na hayop sa mga tarangkahan. Mula rito, itinuro niya ang lunas na pampulitika at pang-etika: ang nararapat na “pagpapawi” ay ang ibalik si Vaidehī kay Rāghava. Nilinaw niyang hindi ito bunga ng pagkalito o kasakiman, at na nanahimik ang ibang ministro dahil sa takot. Ngunit si Rāvaṇa, nag-aalab sa galit, ay tumanggi, nagyabang ng di-matitinag na lakas, at itinaboy si Vibhīṣaṇa—isang mahalagang liko ng salaysay kung saan tinanggihan ang matinong payo at naging di-maiiwasan ang digmaan.
Sarga 11
रावणस्य सभाप्रवेशः (Ravana Enters the Royal Assembly and Summons Counsel)
Inilalarawan sa Sarga 11 ang paglipat mula sa palasyo tungo sa digmaan: si Rāvaṇa, nanghihina dahil sa pagnanasa kay Maithilī at sa bigat ng kasalanang nagbubunga ng kahihiyan, ay nakikita ang paglipas ng panahon at itinuturing na kagyat ang paghingi ng payo ukol sa pakikidigma. Sumakay siya sa karwaheng maringal at hitik sa palamuti, at nagtungo sa sabhā sa gitna ng ugong ng mga tambol at tunog ng mga śaṅkha, na sinasabayan ng mga armadong rākṣasa na iba-iba ang kasuotan at sandata. Nagiging isang seremonyal na tanawin ang paglalakbay: ang daang-hari, payong, mga pamaypay na cāmara, mga pagbati at papuri, hanggang sa pagpasok ni Rāvaṇa sa laging nagniningning na bulwagan ni Viśvakarmā—may mga haliging ginto at pilak, loob na tila kristal, mga tabing na sutlang ginto, at mahigpit na pagbabantay. Naupo siya sa trono na may mga hiyas at inutusan ang mabilis na mga sugo na tipunin ang mga rākṣasa sa buong Laṅkā para sa malaking gawain laban sa mga kaaway. Napuno ang kabisera sa pagtitipon: dumarating ang mga pinuno sakay ng karwahe, kabayo, elepante, at naglalakad; iniiwan ang mga sasakyan at pumapasok na parang mga leon sa yungib ng bundok, sumusunod sa kaayusan ng upuan at katahimikan. Dumating ang mga ministro at mandirigma, at sa huli si Vibhīṣaṇa; kumalat sa bulwagan ang halimuyak ng candana at insenso. Sa gitna ng mga bayani na may sandata, nagningning si Rāvaṇa na parang Indra sa mga Vasu—liwanag na pampolitika na kabaligtaran ng marupok na kalagayang moral.
Sarga 12
युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः — रावणस्य परिषद्-सम्बोधनं कुम्भकर्णस्य नीत्युपदेशश्च (Ravana’s Council Address and Kumbhakarna’s Counsel)
Sa Sarga 12 ng Yuddha Kāṇḍa, naganap ang isang pagpupulong ng estratehiya sa maharlikang bulwagan ng Laṅkā. Sinuri ni Rāvaṇa ang buong kapulungan ng mga rākṣasa at inutusan si Prahasta, pinunong-hukbo, na higpitan ang pagtatanggol sa lungsod sa pamamagitan ng paglalatag ng apat-na-bahaging hukbo sa loob at labas ng mga kuta. Nang iulat ni Prahasta ang kahandaan, kinausap ni Rāvaṇa ang kaniyang mga pinagkakatiwalaan, ipinahayag na ang kaniyang mga gawain ay laging ginagabayan ng payo at hindi nabibigo, at ipinaliwanag na si Kumbhakarṇa ay hindi naipabatid dahil sa mahabang pagkakatulog. Pagkaraan, ipinangatwiran ni Rāvaṇa ang pag-agaw niya kay Sītā mula sa Daṇḍakāraṇya at inilahad ang pagnanasa at pagkadismaya sa pagtanggi ni Sītā—isang krisis sa pamamahala kung saan ang kāma ang lumilihis sa paghatol. Ibinangon niya ang pangamba sa pagtawid sa karagatan, subalit sabay na iginigiit ang kaniyang pagiging di-matitinag laban sa mga tao, habang kinikilala na sina Rāma at Lakṣmaṇa, kasama si Sugrīva at ang hukbong Vānara, ay nakarating na sa pampang upang bawiin si Sītā. Narinig ni Kumbhakarṇa ang daing na puno ng pagnanasa at sinaway ang kakulangan ng naunang pagninilay. Ipinahayag niya ang nīti: ang gawaing walang wastong paraan at tamang pagkakasunod ay nabibigo, at ang padalus-dalos na pasya ay hindi isinasaalang-alang ang lakas ng kaaway. Gayunman, inalok niyang ituwid ang kalagayan sa pamamagitan ng lakas, nanumpang papatayin sina Rāma at Lakṣmaṇa at dudurog sa mga pinunong Vānara, at hinimok si Rāvaṇa na muling magbalik-loob sa tiwala at mga kaluguran habang siya ang magpapatuloy ng digmaan.
Sarga 13
महापार्श्वस्य परामर्शः — Mahāpārśva’s Counsel and Rāvaṇa’s Confession of Brahmā’s Curse
Sa kabanatang ito, lumapit si Mahāpārśva kay Rāvaṇa na may magalang na pagbati at nagbigay ng marahas na payo. Iminungkahi niyang talikuran na ang diplomasya at sa halip ay gamitin ang *daṇḍa* (dahas) upang sapilitang angkinin si Sītā, na ipinagmamalaking kaya nina Kumbhakarṇa at Indrajit na talunin kahit si Indra. Bagama't nasiyahan sa payo, ibinunyag ni Rāvaṇa ang isang lihim na dahilan ng kanyang pagpipigil: isang banal na sumpa mula kay Brahmā. Ikinuwento ni Rāvaṇa na noong una, habang patungo sa tahanan ni Brahmā, nakita at pinagsamantalahan niya ang diwatang si Puñjikāsthā. Dahil dito, isinumpa siya ni Brahmā na kung pipilitin niyang muli ang sinumang babae laban sa kagustuhan nito, ang kanyang ulo ay madudurog sa isang daang piraso. Nagtapos ang kabanata sa pagyayabang ni Rāvaṇa sa kanyang lakas-militar, na inihahalintulad ang kanyang sarili sa hangin at karagatan, at nagbanta na wawasakin ang hukbo ni Rāma tulad ng pagsikat ng araw na tumatabon sa mga bituin.
Sarga 14
विभीषणोपदेशः (Vibhīṣaṇa’s Counsel to Rāvaṇa and the Rākṣasa Court)
Sa Sarga 14, nagiging isang pagtatalong panghukuman ang tagpo sa Laṅkā hinggil sa kakayahan, katarungan, at pamamahala sa harap ng nalalapit na kapahamakan. Matapos marinig ang tindig ni Rāvaṇa at ang pag-ungal ni Kumbhakarṇa, nagsalita si Vibhīṣaṇa ng payong nakabatay sa nīti: ang layuning labanan si Rāma ay hindi maisasakatuparan, at ang adhikang adharma ay hindi magbubunga ng tagumpay na tulad ng svarga. Sa mga paghahambing—gaya ng hindi marunong lumangoy na hindi makakatawid sa dagat—at sa pagtitimbang ng lakas, ipinakita niya ang kapangyarihan ni Rāma na nakasentro sa dharma at ang kanyang pangingibabaw sa digmaan. Mariin at paulit-ulit na hinimok ni Vibhīṣaṇa ang agarang pagsasauli kay Sītā kay Rāma bago mapugutan ang mga pinuno ng Laṅkā ng mga palasong tila kulog. Sumagot si Prahasta nang may pagmamataas, itinatangging may takot sa mga diyos o kaninuman; ngunit tumugon si Vibhīṣaṇa ng mas matalas na babala, binanggit ang mga mandirigmang rākṣasa na hindi makatatagal kay Rāghava. Pagkaraan, lumipat ang usapan sa sakit ng pulitika: inilalarawan si Rāvaṇa na alipin ng bisyo at bugso, na waring “napulupot ng ahas na may sanlibong ulo”—taling sariling gawa. Nagtatapos ang kabanata sa aral ng ministro: ang mabuting payo’y dapat tumimbang sa lakas ng kaaway, sa sariling kakayahan, at sa pag-angat o pagbagsak ng kaharian, at ituon lamang sa kapakanan ng hari.
Sarga 15
विभीषण–इन्द्रजित् संवादः (Vibhishana and Indrajit: Counsel, Boast, and Rebuttal)
Sa Sarga 15, naganap ang matalim na palitan ng salita nina Indrajit (Meghanāda), pinuno ng hukbong Rākṣasa, at ni Vibhīṣaṇa, na ang payo ay inihahambing sa talino ni Bṛhaspati. Minamaliit ni Indrajit ang mga babala ni Vibhīṣaṇa bilang bunga ng takot at hindi karapat-dapat, at sinisiraan siya na kulang sa tapang sa kanilang angkan; ipinagyayabang pa niyang kahit karaniwang Rākṣasa ay makapapatay kina Rāma at Lakṣmaṇa na mga taong mortal lamang. Upang patibayin ang kanyang pagmamataas, ipinahayag ni Indrajit na minsan na niyang ibinagsak si Indra at napasuko si Airāvata, kaya itinuturing niyang “karaniwang tao” lamang ang magkapatid. Tumugon si Vibhīṣaṇa sa diwa ng nīti: bata pa sa paghatol si Indrajit, mapanira ang pananalita, at nalilinlang sa pagsunod sa landas ni Rāvaṇa kahit narinig na ang nalalapit na kapahamakan. Umakyat ang pagtatalo sa paghatol na moral—sa huwad na pakikipagkaibigan at payong nakapipinsala—at nagtapos sa praktikal na mungkahi: isuko si Sītā kay Rāma, kasama ang kayamanan at mga hiyas, upang mapawi ang dalamhati at maiwasan ang ganap na pagkalipol. Sa gayon, itinatapat ng kabanata ang mapagmataas na militarismo sa matuwid na pamamahala at makatotohanang pagtaya sa panganib.
Sarga 16
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
Sa Sarga 16, nagkaroon ng matinding pagkakabiyak sa kapulungan. Si Vibhīṣaṇa ay naghandog ng hit—mabuti at tapat na payo para sa kapakanan ni Rāvaṇa—ngunit si Rāvaṇa, na inilarawang kāla-codita (itinutulak ng tadhana/kamatayan), ay sumagot ng parūṣa-vākya, marahas at mapanlait na pananalita. Inihanay ni Rāvaṇa ang kaniyang pagtutol sa pamamagitan ng mga talinghaga tungkol sa kawalang-saysay ng pakikipagkaibigan sa anārya (di-matuwid): tubig sa dahon ng lotus na di dumikit, bubuyog na walang utang-na-loob matapos malasahan ang tamis, elepanteng dumudumi matapos maligo, at ulap sa taglagas na kumukulog ngunit di nagpapabasa—mga larawan ng pagkabaog ng kabutihan kapag wala ang dharma. Nagbanta pa siya kay Vibhīṣaṇa, na kung iba ang nagsalita ay agad niyang parurusahan. Si Vibhīṣaṇa, bilang nyāya-vādī (tagapagsalita ng makatarungang katuwiran), ay tumindig na may pamalo at apat na rākṣasa, umakyat sa himpapawid, at sinaway si Rāvaṇa: ang nakatatandang kapatid ay dapat igalang, ngunit siya’y lumihis sa dharma. Ipinahayag niya ang aral: marami ang nagsasalita ng nakalulugod; bihira ang nagsasabi at nakikinig sa di-kaaya-aya ngunit kapaki-pakinabang na katotohanan. Binalaan niya na si Rāvaṇa ay nakagapos sa lubid ng kamatayan at tatamaan ng nagliliyab na mga palaso ni Rāma; kahit ang malalakas ay bumabagsak kapag sinakmal ng kāla. Sa pagwawakas, nagpaalam siya nang may paggalang, humingi ng paumanhin sa pagsasalita bilang mabuting tagapayo ng nakatatanda, hinimok si Rāvaṇa na ingatan ang sarili at ang Laṅkā, at lumisan. Idinagdag ng salaysay na ang mga nalalapit sa kamatayan ay hindi tumatanggap ng mabuting payo ng mga kaibigan.
Sarga 17
विभीषणागमनम् (Vibhīṣaṇa’s Arrival and the Debate on Refuge)
Sa Sarga 17, itinatampok ang payo at pagninilay sa dharma ng pag-ampon sa humihingi ng kanlungan at sa panganib ng panlilinlang. Matapos sawayin si Rāvaṇa at hikayatin ang pagbabalik kay Sītā, umalis si Vibhīṣaṇa sa Laṅkā kasama ang apat na kasama at narating ang paligid ni Rāma, nanatiling nakalutang sa himpapawid sa may hilagang pampang. Ipinakilala niya ang sarili bilang nakababatang kapatid ni Rāvaṇa, isinalaysay ang pagdukot at pagkakabilanggo ni Sītā, at nakiusap na ipabatid kay Rāghava na siya’y dumating bilang naghahanap ng pag-iingat. Ngunit si Sugrīva, ayon sa aral ng pamamahala, ay nagbabala: ang mga Rākṣasa na nag-iiba-anyo ay maaaring espiya; kaya’t iminungkahi niya ang mahigpit na hakbang, maging ang pagpatay, at ang masusing pagbabantay sa kapulungan, hanay, at paniniktik. Tinanggap ni Rāma ang makatwirang babala at humingi ng saloobin sa mga pangunahing pinunong Vānara. Sina Aṅgada, Śarabha, Jāmbavān, at Mainda ay nagmungkahi ng pagdududa, pagmamatyag, at maingat na pagtatanong. Sumagot si Hanumān sa pagtingin sa asal at kalooban: mahirap agad matiyak ang layon; ang pananalita, tindig, at kapanatagan ni Vibhīṣaṇa ay hindi nagpapahiwatig ng masamang hangarin, sapagkat ang anyo at tinig ay karaniwang nagbubunyag ng lihim na motibo. Sa gayon, ang kabanata’y nagiging aral ng maingat na politika na kaakibat ng tanong sa dharma: kailan at paano dapat ipagkaloob ang kanlungan.
Sarga 18
शरणागति-धर्मनिर्णयः (Decision on Refuge and Dharma) / Rama’s Vow of Protection and the Acceptance of Vibhishana
Sa Sarga 18 ay isang pag-uusap tungkol sa patakaran at dharma sa isang mapagpasiyang sandali: ang paglapit ni Vibhīṣaṇa at ang pag-aalinlangan sa kampo ng mga kakampi. Matapos pakinggan si Hanumān, nalugod si Rāma at nagpahayag na magsasalita siya tungkol kay Vibhīṣaṇa, at inanyayahan ang mga tapat na kaibigan na makinig. Nagpahayag si Sugrīva ng hinala, iniisip na maaaring sugo ni Rāvaṇa si Vibhīṣaṇa at iminungkahing mag-ingat o dakpin. Tumugon si Rāma na hindi siya matitinag ng anumang panlilinlang, at saka iniharap ang pamantayang aral: binanggit niya ang halimbawa ng kalapating nagbibigay-galang kahit sa kaaway, at ang mga talatang-dharma na iniuugnay sa pantas na si Kandu, upang itatag na ang lumalapit na may nakatiklop na mga kamay ay hindi dapat saktan. Nauwi ang aral sa isang taimtim na panata: sinumang minsang humingi ng kanlungan—maging si Vibhīṣaṇa, si Sugrīva, o kahit si Rāvaṇa—ay pagkakalooban ni Rāma ng kawalang-takot (abhaya). Naantig si Sugrīva sa malinaw na dharma at sa sariling pagtanaw sa kadalisayan ni Vibhīṣaṇa; kaya’t sinang-ayunan niya ang pagtanggap at hinimok ang agarang pakikipagkaibigan. Nagtatapos ang kabanata sa paglapit ni Rāma upang salubungin si Vibhīṣaṇa, na itinatampok ang pangyayaring ito bilang saligang aral ng śaraṇāgati sa asal ng isang hari.
Sarga 19
विभीषणाभिषेकः — The Consecration of Vibhishana and Counsel on Crossing the Ocean
Sa sargang ito, ang pakikipag-alyansa ay itinatag sa harap ng lahat bilang isang banal at pampulitikang gawain. Matapos ipagkaloob ni Rāma ang abhaya (tiyak na pag-iingat), bumaba si Vibhīṣaṇa, nagpatirapa, at pormal na humingi ng śaraṇāgati, itinatakwil ang dating ugnay sa Laṅkā at iniaalay ang buhay at kapangyarihan kay Rāma. Maingat siyang pinatibay ni Rāma at hiniling ang ulat tungkol sa lakas at kahinaan ng mga rākṣasa. Isinalaysay ni Vibhīṣaṇa ang mga pangunahing panganib: ang halos di-matitinag na kalakasan ni Rāvaṇa dahil sa mga biyaya, ang mandirigmang lakas ni Kumbhakarṇa, ang tagumpay ni Prahasta laban kay Maṇibhadra, ang pagiging di-nakikita ni Indrajit sa pamamagitan ng mga ritwal ng apoy, at ang iba pang pinunò, pati ang laki at bagsik ng hukbo ng Laṅkā. Pagkaraan, gumawa si Rāma ng matibay na pangako: kapag natalo si Rāvaṇa, itatatag si Vibhīṣaṇa bilang hari. Agad itong isinakatuparan sa pamamagitan ng abhiṣeka: nagdala si Lakṣmaṇa ng tubig-dagat at, sa gitna ng mga pinunò ng Vānara, pinahiran si Vibhīṣaṇa bilang rākṣasa-rāja, at umalingawngaw ang pagdiriwang. Sa huli, tinanong nina Hanūmān at Sugrīva kung paano tatawirin ang di-matinag na karagatan; ipinayo ni Vibhīṣaṇa na humingi ng kanlungan kay Sāgara, dahil sa ugnayang angkan kay Sagara. Ipinabatid ni Sugrīva ang payo; sinang-ayunan ni Rāma at umupo sa damong kuśa sa pampang, handa sa susunod na banal at estratehikong hakbang patungong Laṅkā.
Sarga 20
दूत-नीति, शुक-प्रसङ्गः (Envoy-Ethics and the Episode of Śuka)
Sa Sarga 20, ipinakikita ang sunod-sunod na pangyayari ng paniniktik, pagpapadala ng mensahe, at hayagang pagsubok sa dharma ng digmaan. Ang rākṣasang espiya na si Śārdūla ay palihim na pumasok sa kampo ni Sugrīva, minasdan ang hukbong may mga watawat, at iniulat kay Rāvaṇa na ang mga vānar at mga oso ay papalapit sa Laṅkā na wari’y ikalawang, di-masukat na karagatan; nakita rin niya sina Rāma at Lakṣmaṇa sa tabing-dagat at ang lawak ng mga puwersa. Pagkaraan, inutusan ni Rāvaṇa si Śuka na maghatid ng maingat na mensahe kay Sugrīva: pupurihin ang angkan at lakas nito, babawasan ang kasalanan ni Rāvaṇa, at igigiit ang di-matitinag na kapangyarihan ng Laṅkā—upang manlumo ang loob at mabiyak ang pagkakaisa. Nag-anyong ibon si Śuka at nagsalita mula sa himpapawid, ngunit sinalakay ng nagngangalit na mga vānar; ipinaalala niya ang tuntunin na ang sugo ay hindi dapat patayin, at inihiwalay ang tapat na tagapaghatid sa sugo na nagdaragdag ng sariling salita. Nakialam si Rāma upang itaguyod ang dūta-dharma at ipinag-utos na palayain si Śuka. Mula sa ligtas na kalagayan, muling nagsalita si Śuka at tumugon si Sugrīva ng matatag na pabalitang ipaaabot kay Rāvaṇa: tiyak ang pagkatalo, walang pagkaligtas kahit sa pagtatago o paghingi ng kanlungan sa mga diyos, at may mabigat na paratang dahil sa pagdukot kay Sītā at pagpatay kay Jaṭāyu. Bagaman naghinala si Aṅgada na espiya si Śuka na nagsiyasat sa hukbo at dapat dakpin, nanatiling aral ang pagpigil at paggalang sa proteksiyon ng sugo sa gitna ng digmaan.
Sarga 21
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
Sa dalampasigan, isinagawa ni Rāma ang mahigpit na paglapit na may disiplina: naglatag siya ng damong kuśa, humarap sa silangan, nag-alay ng añjali sa Karagatan, at humiga sa isang panatang pagbabantay. Tatlong gabi siyang naghintay kay Sāgara, “panginoon ng mga ilog,” subalit hindi nagpakita ang dagat ng anumang tumutugong “anyo,” kahit ito’y nararapat na pinarangalan. Mula sa pagpipigil-sa-sarili ay sumiklab ang makatarungang poot. Ipinahayag ni Rāma na ang kapayapaan, pagtitiis, tuwiran at magalang na pananalita ay maaaring mapagkamalang kahinaan kapag kaharap ang walang-katangian (nirguṇa) o mapagmataas. Binalaan niya si Lakṣmaṇa na ang katanyagan at tagumpay ay hindi nakakamit sa pakiusap lamang, at nagpasyang patuyuin o pahirapan ang karagatan sa pamamagitan ng mga palasong tila ahas upang makatawid nang lakad ang hukbong Vānara. Nang ibaluktot niya ang kakila-kilabot na busog, lumawak ang bigat-kosmos ng pangyayari: nagliliyab na mga palaso ang sumalakay sa tubig, umalon ang dagat na parang mga bundok, umikot ang mga kabibe at kabukiran ng dagat, umakyat ang usok, at nabagabag ang mga nāga at dānava sa ilalim ng lupa. Hanggang sa pigilan siya ni Saumitrī, sinunggaban ang busog at nagsabing, “Sapat na.”
Sarga 22
सागरप्रशमनम् / The Pacification of the Ocean and the Building of Nala’s Bridge
Sa Sarga 22, mula sa pagkakabalam tungo sa maingat na paglikha ng daan, ay naglalarawan kung paanong si Rāma, nagngangalit sa pagharang ng dagat, ay nanata na patutuyuin ang karagatan hanggang sa kailaliman sa lakas na pinuspos ng Brahmā-astra. Sumunod ang mga kaguluhang kosmiko—malalakas na hangin, ulap, kidlat, dilim—at nanginig sa takot ang mga nilalang na nakikita at di-nakikita. Sa maringal na pagpapakita, umahon ang Panginoon ng Karagatan (Sāgara/Varuṇālaya) at ipinaliwanag ang di-mababaling likas na batas (svabhāva) ng limang elemento. Naghandog siya ng makatarungang lunas: isang matatag na tawiran sa pamamagitan ng tulay, at nakiusap na ilihis ang di-nagkakamaling palaso ni Rāma upang parusahan ang masasamang mandarambong sa Drumakūlya. Kaya’t pinakawalan ni Rāma ang sandata roon, at lumitaw ang bantog na ilang (Marukāntāra), ang balong tinawag na “Vrana” na may maalat-alat na pag-agos, at isang bagong mapalad na landas sa bisa ng biyaya. Pagkaraan, itinuro ng Karagatan si Nala, anak ni Viśvakarmā, bilang banal na bihasang tagapag-anyo; tinanggap ni Nala ang atas. Nagtipon ang mga Vānara ng mga punò, bató, at bundok, at mabilis na naitayo ang tulay sa magkakasunod na araw, hinangaan ng mga diyos at mga ṛṣi na nagbasbas kay Rāma. Pinag-uugnay ng kabanata ang pagpipigil sa galit ayon sa dharma, ang aral ng svabhāva, at ang matalinong pagtatayo bilang kasangkapan ng katuwiran.
Sarga 23
निमित्तदर्शनम् (Portents Before the March to Laṅkā)
Sa Sarga 23 ay isang pagtalakay sa utos at mga masamang palatandaan. Si Śrī Rāma, na nakakakita ng mga nimitta, ay niyakap si Saumitri (Lakṣmaṇa) at nagbigay ng malinaw na tagubilin: maghanda ng ligtas na pahingahan sa gubat na may malamig na tubig at mga prutas, hatiin ang mga batalyon, at tumindig sa wastong ayos (vyūha) nang may lubos na pagbabantay. Pagkatapos ay ipinaliwanag niya ang sunod-sunod na nakapanghihilakbot na tanda: hanging may alikabok, pagyanig ng lupa at kabundukan, pagbagsak ng mga puno, mapulang-ulap na tila kulay-laman na umuulan ng patak na wari’y dugo, nakasisindak na dapithapon, nag-aapoy na mga tipak na wari’y nahuhulog mula sa araw, mga hayop na nag-iingay na nakaharap sa araw, at ang buwan at araw na may di-karaniwang kulay at mga bilog na liwanag. Hindi ito upang manghina, kundi babala ng mabibigat na kasawian sa mga oso, mga vānara, at mga rākṣasa, at ng nalalapit na mapagpasiyang karahasan. Sa wakas, agad na kumilos ang hukbong Vānara patungo sa lungsod ni Rāvaṇa. Si Rāma ay sumulong sa unahan na tangan ang pana; sina Sugrīva at Vibhīṣaṇa ay nagpatuloy na umuungal, at ang mga mandirigmang Vānara ay gumawa ng masisiglang kilos upang patatagin ang loob ni Rāma—pinag-uugnay ang pagpapalakas ng loob sa matatag na dharmic na paninindigan sa digmaan.
Sarga 24
लङ्कानिरीक्षणं व्यूहविन्यासश्च (Survey of Lanka and Deployment of the Battle Formation)
Sa Sarga 24, nasa pintuan na ng hayagang digmaan. Sa utos ni Rāma, ang hukbo ng mga Vānara ay pumirmi at inihalintulad sa kabilugan ng buwan sa taglagas sa gitna ng mapalad na mga bituin; pagdaka’y sumulong silang parang dagat, animo’y yumanig ang lupa. Mula sa Laṅkā ay umalingawngaw ang nakapanghihilakbot na tambol; sumagot ang mga Vānara ng mas malalakas na ungol, at ang mga Rākṣasa nama’y nabalot ng pangamba. Si Rāma, nagdadalamhati kay Sītā, ay itinuro ang matatayog na palasyo at mga gusaling tila yumayakap sa langit, at ang kariktan ng mga hardin—mga vimāna na wari’y puting ulap, mga kakahuyang tulad ng Chaitraratha, at mga punong hitik sa mga ibon, kukú, at bubuyog. Pagkatapos ay inayos niya ang hukbo ayon sa śāstra: si Aṅgada kasama si Nīla sa gitna, si Ṛṣabha sa timog na pakpak, si Gandhamādana sa kanang pakpak; sina Rāma at Lakṣmaṇa ang nasa unahan; sina Jāmbavān at Suṣeṇa kasama ang mga pinunong-oso ang nagbabantay sa “tiyan,” at si Sugrīva ang nagtatanggol sa hulihan. Sa ganitong ayos, ang hukbo’y kumislap na parang mga ulap sa langit, at ang mga Vānara’y nagbitbit ng tuktok ng bundok at mga punò upang durugin ang Laṅkā. Nang mabuo ang vyūha, pinalaya ang sugo na si Śuka at siya’y nagbalik na nanginginig sa takot kay Rāvaṇa. Isinalaysay niya ang nag-aalab na galit ng mga Vānara, ang pagdating ni Rāma matapos maitayo ang tulay, at hinimok ang agarang pasya: isauli si Sītā o humanda sa digmaan. Ngunit si Rāvaṇa, namumula ang mga mata sa poot, ay nagmayabang—hindi niya isusuko si Sītā kahit laban sa mga diyos, at ipinahayag ang di-mapipigil na “apoy” ng kaniyang mga palaso—kaya’t natatakan ang di-maiiwasang sagupaan.
Sarga 25
शुकसारण-चारप्रवेशः (Suka and Sāraṇa’s Espionage and Release)
Nang mabalitaan ni Rāvaṇa na si Rāma, anak ni Daśaratha, ay nakatawid na sa karagatan kasama ang hukbong vānar at naitayo ang tulay-dagat, siya’y nag-alab sa sigla at inutusan ang kaniyang mga ministro-espiya na sina Śuka at Sāraṇa na makapasok sa kampo ng kaaway nang hindi napapansin. Ipinagbilin niyang tantiyahin ang lakas ng hukbo, kilalanin ang pangunahing mga pinunong vānar at ang mabisang mga kumandante, siyasatin ang pagkakagawa ng tulay, hanapin ang mga himpilan sa kabundukan, yungib, pampang, gubat at halamanan, at timbangin ang paninindigan, kabayanihan, at sandata nina Rāma at Lakṣmaṇa. Nag-anyong mga vānar ang dalawa at nakapasok, subalit nanggilalas sila sa wari’y di-mabilang na dami ng hukbo at sa nakabibinging sigaw ng digmaan. Natuklasan ni Vibhīṣaṇa ang mga lihim na espiya, dinakip sila at iniharap kay Rāma. Bagama’t nangamba sila sa kamatayan, tumugon si Rāma nang payapa at may marangal na pagpipigil: natapos na nila ang pagmamanman, kaya maaari silang umuwi; at kung may di pa nila nakita, maipakikita ni Vibhīṣaṇa ang buong lakas. Hayag niyang ipinahayag ang tuntunin ng digmaan—hindi dapat patayin ang mga sugo at ang walang sandata—at iniutos ang kanilang pagpapalaya. Ipinabalita ni Rāma kay Rāvaṇa: ipakita ang lakas na ginamit sa pagdukot kay Sītā, at sa bukang-liwayway ay masaksihan kung paanong mababasag ang mga tanggulan ng Laṅkā at ang kapangyarihan ng mga rākṣasa. Pagbalik sa Laṅkā, nagpatotoo sina Śuka at Sāraṇa sa katuwiran ni Rāma at sa nakapanghihilakbot na kakayahan ng apat na pinuno—Rāma, Lakṣmaṇa, Vibhīṣaṇa, at Sugrīva—at nagpayo ng pakikipagkasundo at ng pagbabalik kay Maithilī bilang pinakamainam na landas.
Sarga 26
वानरमुख्य-परिचयः (Catalogue of Principal Vānara Leaders)
Sa Sarga 26, sa loob ng Laṅkā, naganap ang masusing pagpapalitan ng ulat at katalinuhan. Matapos magbigay si Sāraṇa ng tuwiran at kapaki-pakinabang na payo, tumugon si Rāvaṇa nang may paghamon at pagtangging isuko si Sītā, kahit pa laban sa kapangyarihang kosmiko. Upang makita mismo ang kalagayan, umakyat si Rāvaṇa kasama ang mga tiktik na sina Śuka at Sāraṇa sa isang mataas at maputing palasyo at minasdan ang napakalawak na hukbo ng mga Vānara na nakalatag sa baybayin. Nang makita ang tila di-mabilang na lakas, tinanong niya si Sāraṇa kung sinu-sino ang pangunahing Vānara, ang mga punong tagapayo ni Sugrīva, at ang mga pinunong dapat katakutan. Pagkatapos ay inisa-isa ni Sāraṇa ang mga bantog na kumandante at ang kanilang katangiang pandigma: si Nīla sa unahan ng mga puwersa ni Sugrīva; si Aṅgada, anak ni Vāli at koronadong tagapagmana, na hayagang humahamon; si Nala na kaugnay ng pagtatayo ng setu; at iba pang pinunong sina Śveta, Kumuda, Rambha, Śarabha, Panasa, Vinata, Krodhana, at Gavaya—na inilalarawan ayon sa anyo, pinagmumulan o bundok na kaugnay, bilang ng kawal, at matinding hangaring salakayin ang Laṅkā. Ang kabanatang ito’y nagsisilbing isang estratehikong talaan ng kaayusan ng kaaway, pinagsasama ang tula ng epiko at ang pagtantya sa banta ayon sa aral ng pamamahala.
Sarga 27
वानर-ऋक्ष-सेना-प्रशंसा (Cataloguing the Vanara and Bear Forces)
Sa sargang ito, tila isang talaan ng hukbo at malinaw na paglalarawan sa digmaan: may nagsasalita na tumatawag sa hari ng rākṣasa bilang “rājan” at inilalahad ang nagkakaisang puwersa ng mga vanara at mga ṛkṣa na nagtipon para sa layunin ni Rāghava, handang isugal ang buhay para sa Kanya (rāghavārthe parākrāntāḥ). Ipinakikilala ang mga pinuno at iba’t ibang pangkat sa pamamagitan ng matitingkad na paghahambing at pagbanggit ng kanilang pinagmulan. Binibigyang-diin si Hara na may makukulay at maningning na buntot; ang mababangis na mga oso na inihahambing sa maiitim na ulap ng bagyo; ang kanilang panginoong si Dhūmra na naninirahan sa Ṛkṣavān at umiinom sa Narmadā; at si Jāmbavān na tila bundok, pinakadakila sa mga pinuno, bantog sa pagtulong kay Indra sa digmaan ng deva at asura at pinagkalooban ng mga biyaya. Binanggit din si Dhamba na nakatatakot na harīśvara na napalilibutan na wari’y si Indra; si Sannadana, ang “lolo” ng mga vanara, napakalaki at minsang nakipaglaban kay Indra nang hindi natalo; si Krōdhana/Krathana na naninirahan sa Kailāsa malapit sa punong Jambū ni Kubera; si Pramathi na nangunguna sa mabilis na hukbong nagpapalipad ng alikabok; si Gavākṣa na napalilibutan ng mga Golāṅgūla matapos makita ang tulay; si Kesarin na nagdiriwang sa gintong bundok na may walang-humpay na bunga at pulot; at si Śatabalī na sumasamba sa Araw at naglalayong durugin ang Laṅkā. Sa wakas, itinatampok ang di-mabilang na lawak ng nagkakaisang hukbo at ang kanilang lakas na kayang baguhin maging ang mga bundok ng daigdig—isang pananalitang epiko upang magbigay-babala sa kaaway at magpatibay ng loob ng mga kakampi.
Sarga 28
शुकवाक्यं (Śuka’s Report on the Vānara Host) / Śuka Describes the Allied Forces to Rāvaṇa
Pagkaraan ng ulat ni Sāraṇa, ipinagpatuloy ni Śuka ang maayos at sunod-sunod na pagsisiyasat na ulat kay Rāvaṇa. Inilarawan niya ang papalapit na koalisyong Vānara bilang mahirap labanan—mga nag-iiba ng anyo, taglay ang lakas na wari’y maka-diyos, at matatag sa panig ng dharma. Tinukoy niya ang mga pangunahing pinuno: sina Mainda at Dvivida na halos di-mapuksa sa digmaan; si Hanumān na anak ng Hangin, nakalulukso sa karagatan, nagbabago ng anyo, at napatunayang makapangyarihan sa nauna niyang pagpasok sa Laṅkā, kabilang ang pagsunog sa buntot. Pagkaraan nito, iniharap niya ang mga pangunahing tao: si Rāma, Ikṣvāku atiratha na di-natitinag ang dharma, at ang kanyang mga Brahmā-astra at pana ay tila tumatagos sa mga daigdig; si Lakṣmaṇa, ang “kanang kamay” ni Rāma, bihasa sa pamamahala at pakikidigma. Sa kaliwa ni Rāma ay si Vibhīṣaṇa, ang itinalagang hari na kumakampi laban kay Rāvaṇa. Gumamit pa si Śuka ng mga katawagang bilang (śaṅkhu, mahāśaṅkhu, bṛnda, padma, kharva, samudra, ogha, mahaugha) upang ipamalas ang lawak ng hukbo. Sa huli, nagbabala siya: sa pagtanaw sa hukbong tila nagliliyab na planeta, dapat magsikap nang sukdulan si Rāvaṇa upang maiwasan ang pagkatalo.
Sarga 29
शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp
Sa Sarga 29, inilalarawan ang pag-ikot ng ulat at paniniktik na mahalaga sa cāra-nīti. Matapos marinig ni Rāvaṇa ang ulat ni Śuka tungkol sa nagkakatipong mga vānarā at sa pangunahing kakampi ni Rāma—si Lakṣmaṇa bilang “kanang bisig” ni Rāma, pati sina Sugrīva, Aṅgada, Hanūmān, Jāmbavān, at iba pang pinuno—nayanig siya sa loob ngunit nagngitngit sa labas. Pinagalitan niya sina Śuka at Sārana dahil sa pagpupuri sa kaaway bago ang digmaan, at itinuring itong pagkukulang sa rājanīti at katapatan ng mga tagapayo. Nagbanta siya ng parusa, ngunit dahil sa pag-alaala sa kanilang mga nagawang paglilingkod, pinili niyang paalisin sila sa halip na ipapatay. Pagkaraan, iniutos ni Rāvaṇa kay Mahodara na magpatawag ng mahuhusay na espiya upang siyasatin ang layunin, gawi, at pinakamalapit na kasama ni Rāma. Sa pamumuno ni Śārdūla, naglakbay ang mga espiya na nakapagbalatkayo hanggang sa pook ng Suvela, ngunit nakilala sila ng matuwid na Vibhīṣaṇa at nadakip si Śārdūla. Nang magtangka ang mga vānarā na patayin ang mga sumalakay, nanaig ang habag ni Rāma at pinalaya niya si Śārdūla at ang iba pa. Sa takot at panggigipit, nagbalik sila sa Laṅkā at iniulat kay Daśagrīva ang nakapangingilabot na lakas na nakahimpil malapit sa Suvela, na nagtatapos sa isang pagtatayang pang-estratehiya.
Sarga 30
शार्दूलचरवृत्तान्तः (Saardula’s Spy-Report on Rama’s Camp and the Vanara Host)
Sa sargang ito, ang mga espiya ng Laṅkā ay nagbalita na si Rāghava ay nagkampo sa Suvela kasama ang isang hukbong “di-matitinag.” Bahagyang nabalisa si Rāvaṇa at tinanong ang kanyang ahenteng si Śārdūla; ang anyo nitong bakas ang takot ay naging patunay ng mahigpit na pagbabantay ng mga vānarā. Isinalaysay ni Śārdūla ang kanyang pagkakahuli: agad siyang natuklasan, binugbog, ipinagparada sa madla, at sa huli’y pinalaya—na nagpapakita ng disiplina at mahigpit na seguridad sa kampo ni Rāma. Iniulat din niya na si Rāma ay nakapuwesto na sa tarangkahan ng Laṅkā matapos mapuno ang dagat ng mga bato at batong-ugat (natapos na ang pagtulay), at inilarawan ang ayos-pandigma ng mga vānarā na wari’y garuḍa-vyūha. Pinayuhan niya si Rāvaṇa ng dalawang landas: isauli si Sītā o harapin ang digmaan bago pa maabot ni Rāma ang mga pader. Mariing tumanggi si Rāvaṇa, sinasabing hindi niya ibibigay si Sītā kahit laban sa mga pagsasanib ng mga diyos, at humiling ng talaan ng lakas, angkan, at bilang ng mga vānarā. Ibinilang ni Śārdūla ang mga pangunahing pinuno—Sugrīva, Jāmbavān, Hanumān, Nīla, Aṅgada, Mainda, Dvivida, at iba pa—at iniugnay ang marami sa banal na pinagmulan, binigyang-diin ang napakalaking hukbo (sampung krore), at nagtapos na ang iba pang detalye’y lampas na sa kayang maisalaysay. Sa gayon, ang kabanata’y nagiging talaang taktikal at larawan ng loob: disiplinadong pagkakaisa laban sa matigas na paghahari.
Sarga 31
मायाशिरोप्रदर्शनम् (The Display of the Illusory Head of Rāma)
Nagsisimula ang Sarga 31 sa ulat ng mga espiya ng Laṅkā kay Rāvaṇa: ang “di-matitinag” na hukbo ni Rāma ay nakapuwesto sa Suvela at handang sumalakay. Nabagabag, nagtipon si Rāvaṇa ng payo, ngunit sa halip na hayagang labanan ay pinili niya ang digmaang sikolohikal. Ipinatawag niya ang rākṣasang bihasa sa māyā na si Vidyujjihva at iniutos na likhain ang huwad na ulo ni Rāghava at ang kaniyang busog. Pagkaraan, nagtungo si Rāvaṇa sa Aśokavanikā upang wasakin ang paninindigan ni Sītā. Natagpuan niya si Sītā na nakaupo sa lupa, nakayuko, taimtim na nagmumuni sa kaniyang asawa sa gitna ng pagbabantay ng mga rākṣasī. Sa mapanlinlang at mapilit na pananalita, ipinahayag ni Rāvaṇa na napatay na raw si Rāma at ang mga pangunahing vānarā sa isang paglusob sa gabi na pinamunuan ni Prahasta; saka niya ipinaharap ang huwad na ulo at kasunod ang tanyag na busog bilang “patunay.” Ipinakikita ng kabanatang ito ang propaganda bilang sandata ng digmaan—pananakot, maling balita, at inihandang ebidensiya—na itinatapat sa ipinahihiwatig na katatagan ni Sītā at sa kaniyang iisang debosyon.
Sarga 32
सीताविलापः (Sītā’s Lament over the Illusory Head and Bow)
Sa sargang ito, nagsasalit-salitan ang dalawang daloy: (1) ang matinding pagdadalamhati ni Sītā sa isang ipinakitang tanawin, at (2) ang pagliko ni Rāvaṇa sa pamamahala at payong-pandigma. Sa Aśoka-vatikā, ipinakita kay Sītā ang wari’y pugot na ulo ni Rāma at ang kaniyang bantog na pana. Nakilala niya ang mga palatandaan—mga mata, kutis, mga kulot ng buhok—at ang kaugnayan sa mapalad na cūḍāmaṇi; siya’y bumagsak at naglupasay, saka nagwika ng mahabang panaghoy. Umiikot ang kaniyang pananalita sa pagsisi (lalo na kay Kaikeyī), sa sariling pagdaramdam at pagsisi, at sa pagninilay sa kāla (panahon) na lumulusaw sa karunungan at sa mga tagapagtanggol. Ipinahayag niya ang isang dharmikong kabalintunaan: si Rāma, na marunong sa pamamahala at pag-iwas sa kapahamakan, ay dinaig pa rin ng kamatayan. Inisip niya ang pagwasak ng loob ni Kausalyā kapag si Lakṣmaṇa lamang ang uuwi, at ang pagkaputol ng kaayusang panlipunan at panrelihiyon kung ang katawan ng bayani’y maiiwan sa mga maninila at mawawalan ng wastong saṃskāra. Sa wakas, nakiusap siya kay Rāvaṇa na pag-isahin siya kay Rāma sa kamatayan. Pagkaalis ni Rāvaṇa upang harapin ang mga ministro, naglaho ang ulo at pana—nahayag na ito’y isang māyā at pamimilit. Pagkaraan, lumipat ang tagpo sa pamamahala: iniulat ng bantay ang pagdating ni Prahasta; tinipon ni Rāvaṇa ang mga ministro, ipinapatunog ang mga tambol upang tipunin ang hukbo nang hindi ibinubunyag ang dahilan, at sinimulan ang pormal na pagpapasya tungkol sa pagkilos laban kay Rāma.
Sarga 33
सरमा-सीता संवादः (Saramā Consoles Sītā; Preparations in Laṅkā)
Sa Sarga 33, ang rākṣasī na si Saramā—mahabagin at may pagkakaibig kay Vaidehī—ay lumapit kay Sītā sa kaniyang pagkakabihag na tila Aśoka, nang siya’y lugmok sa dalamhati at halos mawalan ng malay. Ipinahayag ni Saramā na narinig niya ang pag-uusap ni Sītā at ni Rāvaṇa, at ipinaliwanag kung bakit nababalisa si Rāvaṇa: hindi mapapatay si Rāma sa palihim na paglusob habang natutulog, at ang kaniyang kamatayan ay itinuturing na di-mapaniniwala. Idiniin ni Saramā ang katotohanang pangdigma: ang mga Vānara na may dalang punò ay mahirap patumbahin sapagkat sila’y “pinangangalagaan ni Rāma,” gaya ng mga deva na pinangangalagaan ni Indra. Paulit-ulit na itinataas ang kadakilaan ni Rāma—matuwid, bantog, may busog, malapad ang dibdib, at di-madaig—kasama si Lakṣmaṇa bilang kapwa tagapagtanggol. Nagbigay si Saramā ng balita: natawid na ni Rāma ang karagatan at nakahimpil sa timog na pampang kasama ang hukbo; naipabatid ito ng mga tiktik sa Laṅkā; at si Rāvaṇa’y sumasangguni sa mga ministro. Sa huli, inilarawan ang paggalaw ng Laṅkā sa tunog at tanawin—tambol, kampana, karwahe, kabayo, elepante, sandata at baluti—bilang hudyat ng nalalapit na labanan. Nagtapos ang sarga sa payong may ritwal at dharma: si Sītā’y hinihikayat na manalig at sumilong sa Araw (Divasakara), ang kosmikong tagapag-ayos ng kapalaran ng mga nilalang.
Sarga 34
सरमायाḥ सीतासान्त्वनम् तथा रावणनिश्चयश्रवणम् (Saarana Consoles Sita and Reports Ravana’s Resolve)
Sa sargang ito, sa gitna ng aklat ng digmaan, nagiging payapang tagpo ang masinsing pag-uusap upang luminaw ang layuning pampulitika at tumibay ang loob ni Sita. Si Saarana, na may wastong pagtanaw sa panahon at may banayad na ngiti, ay umaaliw kay Sita hanggang ang dalamhati nito’y humupa na wari’y tuyong lupa na binasa ng ulan. Ipinahayag ni Sita ang kanyang pangamba at humiling ng tiyak na balita: kinatatakutan niya ang māyā ni Ravana, ang paulit-ulit na pagbabanta, at ang mapang-aping pagbabantay ng mga rākṣasī sa Aśoka-vāṭikā. Nakiusap siya kay Saarana na alamin ang tiyak na pasya ni Ravana. Tinanggap ni Saarana ang utos, lumapit kay Ravana, at pinakinggan ang kanyang pagsangguni sa mga ministro; saka siya nagbalik nang mabilis. Yumakap si Sita sa kanya, inalok ng upuan, at hiniling na ihayag ang katotohanan. Isinalaysay ni Saarana na si Kaikasi, ina ni Ravana, at ang matandang ministro na si Aviddha ay nagpayo na palayain si Maithili nang may dangal, at nagbanggit ng patunay sa kakayahan ni Rama—ang pagwasak sa Janasthāna at ang pagtawid ni Hanuman sa karagatan at ang kanyang mga nagawa. Ngunit si Ravana, na inihalintulad sa maramot na kumakapit sa kayamanan, ay tumangging magpalaya maliban kung mapipilit ng kamatayan sa labanan. Nagtatapos ang kabanata sa nakapanghihilakbot na ugong ng mga tambol, kabibe, at sigawan ng mga Vanara na yumanig sa lupa, nagpabigat sa loob ng mga rākṣasa, at nagbabadya ng nalalapit na pagbagsak dahil sa mga pagkukulang ng kanilang hari.
Sarga 35
माल्यवानुपदेशः — Malyavan’s Counsel, Portents in Laṅkā, and the Proposal of Alliance
Nagsisimula ang Sarga 35 sa pagsulong ni Rāma sa digmaan, na sinasabayan ng tunog ng mga śaṅkha at tambol. Kaagad itong lumilipat sa korte ng Laṅkā: narinig ni Rāvaṇa ang nakapanghihilakbot na ugong at tinipon ang kaniyang mga ministro. Pinagalitan niya sila sa pananahimik sa kabila ng kanilang ipinagmamalaking kagitingan, at inilarawan ang sunod-sunod na masasamang nimitta—di-likas na paghahalo ng mga bagay, kaguluhan sa mga ritwal sa tahanan, nakatatakot na panaginip, mapanlaban na huni ng mga ibon at hayop, at pag-ulan ng dugo—na tanda ng pagguho ng kaayusan. Sa gitna ng ganitong pangitain, nagsalita ang matandang tagapayo na si Mālyavān, ang lolo sa ina ni Rāvaṇa, at nagbigay ng maayos na aral sa nīti: ang hari na nakaugat sa pag-aaral at katarungan ang nakapagtitibay ng kaharian; kapag humihina ang lakas, ang marunong na pinuno ay naghahanap ng sandhi (pakikipag-alyansa) sa halip na mapanlibak na vigraha (paglalaban). Ipinayo niya ang pagsasauli kay Sītā, ang sanhi ng digmaan, at sinabi niyang ang mga puwersang kosmiko ay pumanig kay Rāma—siya’y si Viṣṇu sa anyong tao—na pinatutunayan ng pambihirang tulay sa karagatan. Sa wakas, nang makita ni Mālyavān ang pagtutol ni Rāvaṇa, tumahimik siya, at lalo nitong pinatingkad ang dalamhati ng payong tinanggihan.
Sarga 36
माल्यवानुपदेशः—रावणक्रोधः तथा लङ्काद्वाररक्षा-व्यवस्था (Malyavan’s Counsel, Ravana’s Anger, and the Fortification of Lanka)
Sa Sarga 36 ay naglalahad ng isang masinsing tagpo ng payong pampulitika at pang-etika. Si Rāvaṇa, na wari’y napapasailalim na ng kapangyarihan ng Kāla (kamatayan), ay hindi tinanggap ang kapaki-pakinabang na payo ni Mālyavān. Sa hayag na galit—kunot-noo at umiikot ang mga mata—pinaratangan niya ang tagapayo na nagsasalita nang marahas dahil sa pagkiling sa kaaway o dahil sa panunulsol. Ipinahayag ni Rāvaṇa ang kanyang di-matitinag na pagmamataas: mas nanaisin pa niyang mabali kaysa yumuko, at itinuring ang katigasan ng loob na likas at mahirap daigin. Minamaliit niya ang pagtatayo ng tulay bilang nagkataon lamang at iginiit na hindi na makababalik nang buhay si Rāma matapos tumawid kasama ang mga vānarā. Nang makita ang tindi ng poot ni Rāvaṇa, si Mālyavān ay umurong nang walang pagtutol, naghandog ng karaniwang pagpapala at lumisan. Pagkaraan, mula sa salita ay lumipat ang salaysay sa paghahanda: kinonsulta ni Rāvaṇa ang mga ministro at nagtatag ng “walang kapantay” na pagbabantay sa Laṅkā—si Prahasta sa silangang tarangkahan, sina Mahāpārśva at Mahodara sa timog, si Indrajit (kasama si Mahāmāya) sa kanluran, at sina Śuka-Sāraṇa sa hilaga; si Virūpākṣa naman ay inilagay sa gitna ng lungsod bilang matibay na reserba. Matapos maipag-utos ang mga pananggalang, si Rāvaṇa, na itinutulak ng tadhana, ay pumasok sa loob na palasyo matapos pauwiin ang mga ministrong nagbasbas sa kanya.
Sarga 37
लङ्काद्वारव्यूहवर्णनम् / Disposition at the Gates of Lanka
Sa Sarga 37 ay naglalarawan ng maingat na pag-aayos ng digmaan sa mismong paglapit sa Laṅkā. Dumating ang mga vānarā at mga pinunong kakampi—Sugrīva, Hanumān, Jāmbavān, Aṅgada, Nala at iba pa—sa lungsod ng kaaway at nag-usap hinggil sa ikatatagumpay ng gawain. Nagbigay si Vibhīṣaṇa ng ulat ng pagsisiyasat: ang kaniyang mga sugo ay nakapasok sa Laṅkā na nag-anyong ibon, nakita ang mga kuta at pagkakahati ng hukbo ni Rāvaṇa, at nagbalik na may malinaw na balita. Ipinuwesto ang mga tagapagtanggol: si Prahasta sa silangang tarangkahan; sina Mahāpārśva at Mahodara sa timog; si Indrajit sa kanluran na may sari-saring tagapagdala ng sandata; si Rāvaṇa sa hilaga, bagaman balisa ay mahigpit na binabantayan; at si Virūpākṣa sa gitna ng lungsod. Isinalaysay din ang dami ng lakas—mga elepante, karwahe, kabalyerya, at napakaraming kawal—na nagpapakita ng bigat ng darating na labanan. Pagkaraan, nagtalaga si Śrī Rāma ng mga tungkulin: si Nīla laban kay Prahasta sa silangan; si Aṅgada upang salubungin ang mga pinuno sa timog; si Hanumān upang idiin ang pagsalakay sa kanluran; si Rāma kasama si Lakṣmaṇa upang pasukin ang hilaga kung saan naroon si Rāvaṇa; at sina Sugrīva, Jāmbavān, at Vibhīṣaṇa upang humawak sa gitna. Itinakda rin ang palatandaan ng pagkilala—huwag mag-anyong tao ang mga vānarā; pito lamang, kabilang sina Rāma, Lakṣmaṇa at piling kakampi gaya ni Vibhīṣaṇa, ang lalaban sa anyong tao. Sa wakas, nagpasiya si Rāma na akyatin ang Suvela at sumulong kasama ang hukbo patungo sa Laṅkā.
Sarga 38
सुवेलारोहणम् (The Ascent of Suvela and the First Full View of Laṅkā)
Sa Sarga 38, nagpasya si Rāma na umakyat sa bundok Suvela at magpahinga roon sa gabi upang masdan ang Laṅkā, ang matibay na kuta ng mga rākṣasa. Kinausap niya si Sugrīva at kinilala si Vibhīṣaṇa bilang dharma-jña, mantra-jña, at vidhi-jña—nakaaalam ng katuwiran, bihasa sa payo, at sanay sa wastong pamamaraan. Ipinahayag ni Rāma na ang digmaan ay isang dhārmikong tugon sa pagdukot kay Sītā at sa pagbaligtad ni Rāvaṇa sa moralidad; ang kanyang galit ay matuwid na poot na nag-aalab sa pagbanggit sa “rākṣasādhama,” at nagbabala siya na ang kasamaan ng iisa ay maaaring magpahamak sa buong angkan. Isinagawa ang pag-akyat bilang maayos na pagkilos: sumunod si Lakṣmaṇa na may busog at mga palaso; kasama sina Sugrīva, ang mga ministro, at si Vibhīṣaṇa; at ang mga pinunong Vānara—Hanumān, Aṅgada, Nīla, Mainda, Dvivida, Jāmbavān, Suṣeṇa, Ṛṣabha, at iba pa—ay umakyat nang daan-daan na tila hangin ang bilis. Mula sa tuktok ng Suvela, nasilayan nila ang Laṅkā na wari’y nakabitin sa langit, may maningning na mga tarangkahan at pader, at hanay-hanay ng maiitim na rākṣasa na nakatindig na parang ikalawang buhay na tanggulan. Sa harap ni Rāma, nagtaas ng sari-saring sigaw ang hukbong Vānara na sabik sa labanan. Nang lumubog ang araw at sumapit ang gabing may liwanag ng buwan, namahinga si Rāma sa gulod ng Suvela, pinarangalan ayon sa ritwal ni Vibhīṣaṇa, at kapiling si Lakṣmaṇa at ang nagkakatipong mga yūthapa—isang payapang paghinto bago ang digmaan, nakaugat sa pagmamatyag, pagkakaisa, at banal na layon.
Sarga 39
लङ्कादर्शनम् (Viewing Laṅkā and its Forest-Gardens)
Sa Sarga 39 ay naglilipat sa salaysay mula sa pagbabantay sa Suvela tungo sa tuwirang pagtanaw sa Laṅkā. Matapos magpuyat ang mga pinunong Vānara, namasdan nila ang mga gubat at hardin ng Laṅkā—mga pook na umaalingawngaw sa huni ng kukuko, tagak, pabo-real, at ugong ng mga bubuyog, at hinahaplos ng hanging may samyo ng mga bulaklak. Ang ilang Vānara na nagbabagong-anyo ay masiglang pumasok sa mga luntiang halamanan; ang iba namang pinunong hukbo, sa pahintulot ni Sugrīva, ay sumugod patungo sa lungsod na may mga watawat, at sa kanilang sigaw ay nagulantang ang mga ibon at malalaking hayop, at umalimbukay ang alikabok. Pagkaraan, itinaas ang tingin sa tuktok ng Trikūṭa—nagniningning, nababalutan ng mga bulaklak, at halos di-marating—na siyang kinatatayuan ng Laṅkā, na binanggit ang lawak at haba nito. Inilarawan ang anyo ng lungsod sa matatayog na gopura, mga kuta na ginto at pilak, at mga palasyong wari’y mga ulap; may isang pangunahing gusali na inihambing sa isang tahanang Vaiṣṇava. Itinangi ang palasyong may sanlibong haligi, binabantayan ng sandaang Rākṣasa, bilang hiyas ng Laṅkā. Sa huli, si Śrī Rāma, kasama si Lakṣmaṇa at ang hukbong Vānara, ay minasdan ang masagana at hiyasang lungsod na may mga tarangkahang inihanda nang may sining, at namangha sa kadakilaan nito habang inihahanda ng salaysay ang paglusob at digmaan.
Sarga 40
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana–Sugriva Duel)
Sa Sarga 40, si Rāma, kasama si Sugrīva at ang mga vānarā, ay umaakyat sa tuktok ng Suvelā at mula roon ay minamasdan ang Laṅkā sa Trikūṭa, na iniuugnay sa kagalingan ni Viśvakarmā. Nakita ni Rāma si Rāvaṇa na nakatindig sa mataas na gopura, napalilibutan ng mga sagisag ng paghahari—mapuputing cāmara, payong ng tagumpay, pulang sandal paste, mga hiyas, at mga bakas ng sugat na iniuugnay kay Airāvata—kaya’t lumitaw siyang hari at mabigat na kalaban. Sa pagkakita, nag-alab ang pagpipigil na galit ni Sugrīva. Hinarap niya si Rāvaṇa at ipinahayag ang tapat na paglilingkod sa “panginoon ng daigdig,” si Rāma, saka sumugod nang tuwiran. Inagaw niya ang korona ni Rāvaṇa at inihagis ito sa lupa bilang tanda ng paghamak sa kapalaluan ng rākṣasa. Sumunod ang mahigpit na paglalaban sa malapitan: pagbubuhat at pagbagsak, pagsalag at pagyakap sa pagkakabigkis, paikot na hakbang, panlilinlang, at ang mga “daan ng digmaan” (yuddha-mārga) na nagpapakita ng husay at ningas ng vīra-rasa. Nagbanta si Rāvaṇa ng nakamamatay na ganti at sinikap gumamit ng māyā, subalit naunahan ni Sugrīva ang pakana; matapos siyang mapagod, kumalas siya at nagbalik sa piling ni Rāma sa gitna ng mga vānarā, pinatitingkad ang sigla sa pakikidigma ni Rāma at ang loob ng mga kakampi. Sa gayon, pinag-uugnay ng kabanata ang heograpiya (Suvelā/Laṅkā), ang dharma ng paglilingkod at pagpipigil, at ang tanda ng kapangyarihan (ang nalaglag na korona) sa tunggalian ng paghahari.
Sarga 41
युद्धलक्षण-निमित्तदर्शनं तथा लङ्काद्वारव्यूहः (War Omens and the Encirclement of Lanka’s Gates)
Sa Sarga 41, mula sa paghihintay ay lumilipat sa hayagang paglusob. Nakita ni Rāma ang mabibigat na palatandaan ng digmaan; niyakap niya si Sugrīva at inutusan si Lakṣmaṇa na pumuwesto sa lugar na may malamig na tubig at masaganang punungkahoy na namumunga, hatiin ang hukbo, at ipuwesto ang mga pangkat sa maayos na hanay. Sunod ay inilalarawan ang mga nakapanghihilakbot na tanda—malalakas na hangin, pagyanig ng lupa at kabundukan, ulang may halong dugo, masasamang huni ng mga hayop, at pagdilim ng mga bituin at araw—na nagpapakitang ang digmaan ay krisis na kosmiko at moral, hindi lamang usaping pampulitika. Mabilis na sumulong ang mga vānarā at nilapitan ang Laṅkā; inilarawan ang kagandahan at matitibay na kuta nito, na wari’y halos di-mapasok. Hinarang ni Rāma ang hilagang tarangkahan; si Nīla ang sa silangan, si Aṅgada ang sa timog, si Hanumān ang sa kanluran, habang si Sugrīva ang nasa gitna at si Lakṣmaṇa kasama si Vibhīṣaṇa ay nagtalaga ng napakaraming kawal. Pagkaraan, ang diplomasya ay naging bahagi ng estratehiya: ipinatawag ni Rāma si Aṅgada bilang sugo na may mahigpit na mensaheng nakabatay sa dharma para kay Daśagrīva—isauli si Vaidehī o harapin ang makatarungang paglipol at ang nararapat na paghahari ni Vibhīṣaṇa. Dinala ni Aṅgada ang salita, siya’y sinunggaban upang subukin ang lakas; winasak niya ang bahagi ng palasyo sa pagtapak at nagbalik, na nagpasiklab sa galit ni Rāvaṇa at nagpatibay na hindi na mapipigil ang paglusob.
Sarga 42
लङ्काप्राकारारोहणम् / Assault on Lanka’s Ramparts and the Opening Clash
Inilalarawan sa sargang ito ang paglipat mula sa paglusob na parang pagkubkob tungo sa hayagang digmaan. Isinumbong ng mga espiya ng mga Rākṣasa kay Rāvaṇa na napasakamay na ni Rāma at ng hukbong Vānara ang mga pasukan at paligid ng Laṅkā; nag-alab ang galit ni Rāvaṇa at agad niyang ipinahanda ang buong sandatahan. Si Rāma, nababagabag sa pagdurusa ni Sītā, ay nag-utos ng mabilis na pagsalakay; umalingawngaw ang ungol na tila leon ng mga Vānara at ginamit nilang sandata ang mga punò, batò, at maging mga tuktok ng bundok. Sumunod ang iba’t ibang hakbang-pandigma: pag-akyat sa mga pader at tarangkahan, pagtatambak ng lupa, kahoy, at mga guho upang mapuno ang mga moat na may tubig, at pagwasak sa ginintuang torana at matatayog na gopura na inihahambing sa Kailāsa. Inihanay rin ang kampo sa mga pintuan ng lungsod: si Kumuda sa silangan, si Śatabalī sa timog, si Suṣeṇa sa kanluran, at si Rāma kasama sina Lakṣmaṇa at Sugrīva sa hilaga; sina Gavākṣa, Dhūmra, at si Vibhīṣaṇa kasama ang mga ministro ay inilagay bilang suporta at panangga. Iniutos ni Rāvaṇa ang pangkalahatang paglusob; sumabog ang tunog ng mga tambol at kabibe, at umabot ang alingawngaw sa mga bundok, lupa, langit, at karagatan. Nagtapos ang kabanata sa nakapanghihilakbot na sagupaan: ang mga Rākṣasa ay humahampas ng mga pamalo, sibat, triśūla, tabak, at bhindipāla, samantalang ang mga Vānara ay gumanti gamit ang mga punò, batò, mga kuko at ngipin—lumilikha ng matinding putik ng dugo at laman na kamangha-mangha ang lawak.
Sarga 43
द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तिः (Dvandva-Yuddha: The Onset of Single Combats)
Sa Sarga 43, ang labanan sa Lanka ay tumitindi at nagiging sunod-sunod na mga tunggaliang magkapares (dvandva-yuddha), habang ang mga vānaras at rākṣasas ay mabilis na nagtatapat. Sa paglusob ng mga vānaras, nag-alab ang di-matiis na poot ng mga rākṣasa; umuugong ang paglusob ng hukbo ni Rāvaṇa na naghahangad ng tagumpay, at sa lahat ng dako’y umaalingawngaw ang mga karwahe, kabayo, at kagamitang pandigma. Sumunod ang mga pinangalanang sagupaan: hinarap ni Sugrīva si Praghasa/Praghana; si Lakṣmaṇa ay nakipagtunggali kay Virūpākṣa. Si Rāma ay sinalakay nina Agniketu, Raśmiket(u), Suptaghna/Mitraghna, at Yajñakopa, at gumanti Siya sa pamamagitan ng pagputol ng kanilang mga ulo gamit ang nagliliyab at matatalim na palaso. Si Hanumān ay tinamaan sa dibdib ng ratha-śakti ni Jambumālī, ngunit agad na umakyat sa karwahe at pinatay siya sa isang hampas ng palad. Nakipagduwelo si Nala kay Pratapana at dinukot ang mga mata nito; si Mainda ay pinabagsak si Vajramuṣṭi sa isang suntok; at si Dwivida, bagama’t nasugatan ng mga palasong tila kidlat, ay pumatay kay Aśaniprabha gamit ang punong sāla. Si Nīla ay nagtiis sa ulang-palaso ni Nikumbha at saka pinatay siya at ang kutsero sa pamamagitan ng gulong ng karwahe; si Suṣeṇa naman ay dinurog si Vidyunmālī ng malaking bato matapos tiisin ang hampas ng pamalo. Nagtatapos ang sarga sa madilim na tanawin ng digmaan—sirang sandata, wasak na karwahe, patay na elepante at kabayo, naputol na mga katawan, agos ng dugo, at mga asong-gubat—na naglalarawan ng labanan na kasinglawak ng digmaan ng mga deva at asura at mabigat sa moral na bigat.
Sarga 44
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
Sa sagupaan ng mga vānaras at rākṣasa, ang paglubog ng araw ay nagbukas ng nakamamatay na yugto ng labanan sa gabi, at ang digmaan ay naging magulo at madilim na paglalaban. Ang alikabok na inangat ng mga kabayo at gulong ng mga karwahe ay tumabon sa paningin at pandinig; ang kapatagan ay wari’y putik ng dugo, at ang paligid ay pinuno ng nakapanghihilakbot na tunog—mga tambol, kabibe, plauta, sigaw, at mga alingawngaw mula sa mga yungib ng Trikūṭa. Sa dilim, lumala ang pagkakamali sa pagkilala: may mga mandirigmang tumatama sa sarili nilang kakampi, inaakalang kaaway. Ang mga palaso ni Rāma ay tila liwanag na tumuturo sa mga direksiyon at pumupuksa sa mga rākṣasang sumasalakay sa kanya; ilang pinangalanang rākṣasa ang tinamaan at umurong na may natitirang buhay. Si Angada naman ay buong-lakas na gumambala sa karwahe ni Indrajit sa pagpatay sa mga kabayo at sa kutsero, kaya’t umalingawngaw ang papuri mula sa mga kapanalig at sa mga nilalang sa langit. Ngunit si Indrajit, nagngangalit, ay lumihis sa lantad na pakikidigma at pumasok sa lihim na paraan: naging di-nakikita, pinakawalan ang mga palasong tulad-ahas, sinugatan sina Rāma at Lakṣmaṇa, at sa huli’y iginapos ang magkapatid sa isang lambat ng mga palaso—isang pag-akyat mula sa hayagang labanan tungo sa māyā na nagdudulot ng pagkalito at panghihina ng loob.
Sarga 45
इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं — Indrajit’s Concealed Assault and the Fall of Rama and Lakshmana
Sa sargang ito, naganap ang biglang pagbaligtad ng labanan dahil sa pagtatago ni Indrajit (antardhāna) at sa walang patid na pagbuhos ng mga pana. Hinahanap ni Rama ang kinaroroonan ni Indrajit at ipinadala ang sampung pinunong Vanara sa iba’t ibang panig upang magsiyasat. Sumugod ang mga Vanara sa himpapawid na may mga nabunot na puno bilang sandata, ngunit napigil sila ng mabilis at bihasang mga palaso ni Indrajit; dahil sa dilim at pagkukubli, hindi nila makita ang umaatake, na inihalintulad sa araw na natatakpan ng ulap. Mula sa pagkukubli, kinausap ni Indrajit sina Rama at Lakshmana, ipinahayag na kahit si Indra ay hindi siya matutunton sa digmaan, at nagbantang ihahatid ang magkapatid sa tahanan ni Yama. Pagkaraan, pinakawalan niya ang sunod-sunod na mga punglo—iba’t ibang anyo ng talim at mga palasong tila ahas—na tumatama sa mahahalagang bahagi (marma), nagbibigkis at nagpapahapo sa magkapatid nang hindi sila makaganti. Nauna si Rama na bumagsak; si Lakshmana, nang makita si Rama na nakalugmok, ay nanghina sa dalamhati. Nagtipon ang mga Vanara sa paligid ng mga nabuwal na prinsipe, tumatangis at nagluluksa. Binibigyang-diin ng salaysay na ang kanilang mga katawan ay halos lubusang napuno ng sugat—walang lapad ng daliri ang hindi natusok—isang mabigat na pagninilay sa kahinaan ng katawan, sa pagtitiis, at sa bigat ng pandarayang pakikidigma.
Sarga 46
शरबन्धनम् (The Binding by Arrows) / Indrajit’s Illusory Assault and the Vanaras’ Consolation
Sa Sarga 46, nagkaroon ng mabigat na pagbaligtad sa digmaan sa Laṅkā. Hinanap ng mga pinunong Vānara ang himpapawid at lupa, at natagpuan nila sina Rāma at Lakṣmaṇa na nakahandusay na tila walang malay, ang mga katawan ay nababalot at tinutusok ng siksik na lambat ng mga palaso (śara-bandha). Sumiklab ang sama-samang pagdadalamhati at pagkabigla sa hanay ng hukbo. Si Indrajit, na nagkukubli sa pamamagitan ng māyā, ay hindi makita ng iba; tanging si Vibhīṣaṇa ang nakakilala sa kanya dahil sa biyayang nagbibigay ng malinaw na pananaw. Nagbunyi si Indrajit at ipinahayag na ang magkapatid—na pumatay kina Khara at Dūṣaṇa—ay kanyang napabagsak, at sa kanyang mapagmataas na pananalita ay tila hindi na maililigtas kahit ng mga ṛṣi at mga diyos. Lalo niyang pinalaganap ang sindak sa pagsugat sa mga pangunahing Vānara—Nīla, Mainda, Dvivida, Jāmbavān, Hanumān, Gavākṣa, Śarabha, at Aṅgada—at inanyayahan ang mga Rākṣasa na saksihan ang mga prinsipe na nakagapos sa palaso; umalingawngaw ang pagdiriwang sa maling paniwalang patay na si Rāma. Pag-urong ni Indrajit pabalik sa Laṅkā, nilamon ng takot si Sugrīva. Ginawa ni Vibhīṣaṇa ang isang pagpapakalma na tila ritwal gamit ang banal na tubig, pinayuhan laban sa panghihina ng loob, at iginiit na hindi itinadhana si Rāma na mamatay, kaya dapat pangalagaan ang loob ng hukbo. Sa wakas, iniulat ni Indrajit kay Rāvaṇa ang kanyang “tagumpay”; niyakap siya ni Rāvaṇa at pinakinggan ang salaysay tungkol sa pagkawala ng ningning ng mga prinsipe sa ilalim ng lambat ng mga palaso.
Sarga 47
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
Sa sargang ito, matapos ang wari’y tagumpay ni Indrajit, nagsagawa si Rāvaṇa ng panlilinlang upang wasakin ang loob ni Sītā. Nang magbalik si Indrajit sa Laṅkā na “natapos ang gawain,” nagbuo ang mga pinunong Vānara ng mahigpit na pananggalang sa paligid ni Rāghava, at itinuring kahit munting galaw na maaaring paglusob ng rākṣasa. Sa pagdiriwang, iniutos ni Rāvaṇa sa mga rākṣasī na tagapaglingkod ni Sītā—kabilang si Trijaṭā—na dalhin siya mula sa Aśokavanikā sakay ng Puṣpaka vimāna, upang ipakita sa kanya sina Rāma at Lakṣmaṇa na tila napatay. Pinalamutian ang Laṅkā at ipinahayag na napatay na ang magkapatid sa digmaan. Kasama si Trijaṭā, nakita ni Sītā ang mga nabuwal na Vānara at ang masayang anyo ng mga rākṣasa; saka niya nasilayan sina Rāma at Lakṣmaṇa na walang malay sa “higaan ng mga palaso,” wasak ang baluti at mga pana. Inakala niyang sila’y patay, kaya siya’y bumagsak sa matinding panaghoy, nagwika ng dalamhati at pag-aalinlangan. Itinatampok ng aral ang huwad na pagwawagi laban sa tapat na pag-ibig at ang kasalanang dulot ng pagyurak sa pag-asa ng isang bihag.
Sarga 48
सीताविलापः—त्रिजटासान्त्वनं च (Sita’s Lament and Trijata’s Consolation)
Sa Sarga 48, matapos ipakita kay Sītā ang wari’y pagbagsak nina Rāma at Lakṣmaṇa dahil sa māyā ni Indrajit, siya’y napahandusay at naglupasay sa matinding panaghoy at pagsusuri sa sarili. Inunawa niya ang tanawin bilang pagkabalo at ipinahayag na tila napasinungalingan ang mga naunang hula ng mga brāhmaṇa, astrologer, at mga dalubhasa sa ritwal—na nagsabing darating ang kasaganaan, pagkamayabong, at ang pagluklok sa kaharian kasama ang kanyang asawa. Binanggit ni Sītā ang mga mapalad na palatandaan sa katawan ng isang babae (strī-lakṣaṇa)—mga tanda ng lotus sa mga paa, kintab na tila hiyas, wastong sukat ng mga sangkap, at iba pa—at ipinagtaka kung paanong ang gayong mga tanda’y maaaring sumabay sa kapahamakan, kaya’t lalong tumingkad ang agwat ng agham ng pangitain at ng dinaranas na pagdurusa. Mula sa sariling dalamhati, lumipat ang kanyang isip sa pag-aalala kay Kauśalyā, ang biyenan niyang mapagtiis, na nabubuhay sa pag-aayuno at pag-asang muling makikita ang anak; dito lalo pang sumidhi ang moral na kirot ni Sītā. Ngunit si Trijaṭā, ang rākṣasī na may habag kay Sītā, ay umaliw sa kanya sa pamamagitan ng mapanuring pangangatwiran: ang ningning ng mukha at katawan ng magkapatid ay hindi tulad ng sa patay, ang kilos ng hukbo’y hindi gaya ng gumuho matapos mabuwal ang pinuno, at ang mapalad na Puṣpaka-vimāna ay hindi magdadala kay Sītā kung tunay na pumanaw na sila. Pinagtibay ni Trijaṭā ang kanyang katapatan at hinimok si Sītā na talikdan ang moha at śoka. Sa wakas, ibinalik si Sītā sa Laṅkā sa pamamagitan ng Puṣpaka at muling pumasok sa Aśoka grove. Doon, sa pagninilay sa “mga anak ng hari” (Rāma at Lakṣmaṇa), muling nag-alab ang malalim na dalamhati, kahit may bahagyang aliw na naibigay ni Trijaṭā.
Sarga 49
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
Inilalarawan sa sargang ito ang naging bunga ng nakapangingilabot na pag-atake ng mga astrang palaso: si Rāma at si Lakṣmaṇa ay nakahandusay sa larangan, nababalot ng isang kakila-kilabot na śarabandha—parang lambat ng mga palaso—dumudugo at humihingal na wari’y mga ahas. Pinalilibutan sila ni Sugrīva at ng mga vānarang puno ng dalamhati. Sa lakas ng loob at disiplina, muling nagkamalay si Rāma. Nang makita niya ang kalagayan ni Lakṣmaṇa, sumiklab ang kanyang mahabang panaghoy: tinatanong niya ang saysay ng buhay, at maging ang pagbawi kay Sītā kung wala ang kapatid; iniisip niya ang di-matiis na tungkuling magsalita kina Kausalyā, Kaikeyī, at Sumitrā. Sinisisi niya ang sarili bilang hamak at makasalanan, pinupuri ang di-nagmamaliw na kahinahunan ni Lakṣmaṇa kahit siya’y pinupukaw, at inaalala ang kanyang kagitingan sa digmaan, na inihahambing pa sa Kārtavīrya at sa mga sandata ni Indra. Inutusan ni Rāma si Sugrīva na umurong at tumawid pabalik sa dagat kasama ang hukbo, na pangunahan nina Aṅgada, Nīla, at Nala. Itinuring niya ang pangyayaring ito bilang daiva na hindi kayang salungatin ng tao, at pinagtibay na natupad na ng mga kapanalig ang kanilang dharma. Umiiyak ang mga vānaras sa pagdinig ng panaghoy. Dumating si Vibhīṣaṇa na may hawak na gadā; sandaling nagulantang ang mga vānaras at napagkamalan siyang Indrajit, na nagpapakita ng kalituhan ng digmaan at ng marupok na loob ng hukbo.
Sarga 50
सुपर्णागमनम् (Garuda’s Arrival and the Release from the Serpent-Arrow Bond)
Sa Sarga 50, nagkaroon ng matinding krisis sa larangan ng digmaan at nalutas sa pamamagitan ng payo, kaalamang panggagamot, at banal na pagdating. Nakita ni Sugrīva ang pagkataranta ng mga vānarā at tinanong ang sanhi; ipinaliwanag ni Aṅgada na sina Rāma at Lakṣmaṇa ay nakahandusay sa “higaan ng mga palaso,” nakagapos sa māyā ni Indrajit na nag-anyong mga ahas. Dumating si Vibhīṣaṇa at pinaghinalaan muna, ngunit nang makita ang sugatang mga prinsipe ay nagdalamhati, sinisi ang mapanlinlang na pakana ng panig ni Rāvaṇa, at nagpahayag ng sariling pangamba. Inaliw ni Sugrīva si Vibhīṣaṇa, ipinahayag ang tiyak na pagkatalo ni Rāvaṇa, at kumonsulta kay Suṣeṇa. Naalala ni Suṣeṇa ang paggagamot sa digmaan ng mga deva at asura at iminungkahi ang pagkuha ng bihirang mga halamang-gamot—Sañjīvakaraṇī at Viśalyakaraṇī—mula sa pook ng Kṣīroda na karagatan, sa mga bundok na Chandra at Droṇa, at inirekomenda si Hanumān. Bago pa maisakatuparan ang balak, nagulo ang himpapawid at nabuwal ang mga punongkahoy sa pulo—hudyat ng pagdating ni Garuḍa. Tumakas ang mga ahas; hinipo at nilinis ni Garuḍa ang mga prinsipe at agad na naghilom ang mga sugat, naibalik ang kanilang ningning, lakas, alaala, at loob. Ipinakilala niya ang sarili bilang kaibigan ni Rāma, nagbabala laban sa pagtitiwala sa mga rākṣasa sa digmaan, at nagpahayag ng tagumpay at muling pagkakamit kay Sītā; matapos ang pradakṣiṇa ay lumisan. Nagdiwang ang hukbong vānarā sa dagundong na tila leon, tambol at śaṅkha, at muling sumugod patungo sa mga tarangkahan ng Laṅkā.
Sarga 51
धूम्राक्षप्रेषणम् (The Dispatch of Dhūmrākṣa)
Itinatala sa Sarga 51 ang isang mahalagang pagliko sa estratehiya at diwa ng pamumuno sa Laṅkā. Narinig ni Rāvaṇa ang magulong, masayang sigaw ng mga Vanara at nahinuha niyang may naganap na di-inaasahang pagbabaligtad. Nag-utos siya ng pagsisiyasat; umakyat sa mga tanggulan ang mga nababalisa at natitigatig na rākṣasa at nakita ang hukbo ni Sugrīva na nasa ilalim ng matibay na pag-iingat. Dinala nila ang mahalagang balita: sina Rāma at Lakṣmaṇa—na dati’y nakagapos sa mabigat na pagkakatali ng mga palaso ni Indrajit—ay hayagang nakalaya na, na inihahambing sa mga elepanteng pumupunit ng tali. Bagaman nanginginig sa takot, maingat ang kanilang ulat, na lalo namang nagpasiklab sa balisang galit ni Rāvaṇa at nagbunsod ng pag-aalinlangan sa katatagan ng kanyang hukbo at sa bisa ng kanyang mga sandata. Tinawag niya si Dhūmrākṣa at iniutos ang agarang paglusob upang salakayin si Rāma at ang mga Vanara. Nagtipon ang hukbo na may sari-saring sandata, mga karwahe, kabayo, at elepante; si Dhūmrākṣa ay sumakay sa karwaheng ginayakan ng ginto at hinihila ng mga asno, at tumungo sa kanlurang tarangkahan kung saan nakatindig si Hanumān. Sa daan, lumitaw ang masasamang pangitain—mga buwitre, mga larawan ng dugo, salungat na hangin, pagdilim, at pagyanig ng lupa—na nagpapahiwatig ng nalalapit na kapahamakan. Gayunman, nagpatuloy ang paglusob hanggang sa masilayan ni Dhūmrākṣa ang napakalawak na hukbo ng mga Vanara na binabantayan ni Rāghava.
Sarga 52
धूम्राक्षवधः (The Slaying of Dhumrākṣa)
Inilalarawan sa Sarga 52 ang masinsing tagpo ng labanan nang muling sumugod sa harapan ang pinunong rākṣasa na si Dhumrākṣa. Sumagot ang mga vānarā ng sigaw-digma, at sumiklab ang marahas na sagupaan—suntukan at dikitan, kasabay ng ulang ng mga sandata. Salit-salitang inihahayag ang mga sandata ng rākṣasa—mga palaso, trisula, pamalo, bakal na pamukpok, at mga gada—at ang likás na sandata ng mga vānarā—mga punò, batò, piraso ng bundok, kamao, paa, ngipin, at mga kuko. Maging ang ingay ng digmaan ay inilalarawang tila isang “gāndharva ng labanan”: ang pagpitik ng bagting ng pana, hiyaw ng kabayo, at sigaw ng elepante ay nagiging himig sa gitna ng kaguluhan. Sandaling nanaig si Dhumrākṣa sa pamamagitan ng pagkalat sa mga vānarā sa ulang ng palaso; ngunit nang makita ni Hanumān ang paghihirap ng hukbo, siya’y kumilos nang may kapasyahan. Inihagis ni Hanumān ang isang napakalaking batò sa karwahe ni Dhumrākṣa, kaya napilitang tumalon ang rākṣasa at nadurog ang karwahe. Sa matinding tunggalian, tinamaan ni Dhumrākṣa si Hanumān ng matinik na gada, subalit hindi natinag ang anak ng Hangin; ibinagsak niya ang tuktok ng bundok sa ulo ni Dhumrākṣa at pinaslang ito. Sa takot, umurong ang mga natitirang rākṣasa pabalik sa Laṅkā, at pinarangalan ng mga vānarā si Hanumān—isang pag-angat ng loob at pagbabago ng pamumuno sa daloy ng digmaan.
Sarga 53
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः — धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
Sa sargang ito, mula sa pag-uulat ay tumitindig ang paghahanda sa digmaan. Nang marinig ni Rāvaṇa ang pagkamatay ni Dhūmrākṣa, sumiklab ang kaniyang poot—tila ahas na sumisingasing at humihinga nang mahaba at mainit—at tuwirang inutusan ang mandirigmang Rākṣasa na si Vajradaṃṣṭra na sumalakay at patayin sina Rāma at Sugrīva, kasama ang hukbo ng mga Vānara. Sumunod ang masinop na paglalarawan ng pagmamartsa: nagsuot ng mararangyang kasuotan ang mga pinunong Rākṣasa, sumakay ang mga kawal sa mga elepante at iba pang sasakyan, at lumabas ang ganap na sandatang hanay sa timog na tarangkahan kung saan nakapuwesto si Aṅgada. Habang umaalis ang hukbo, lumitaw ang mga masamang pangitain—bumabagsak ang mga bulalakaw, umuungal ang mga asong-gubat, at ang mababangis na hayop ay nagbabadya ng nalalapit na kamatayan ng mga Rākṣasa—na nagsasalungat sa kanilang tiwala. Gayunman, pinalakas ni Vajradaṃṣṭra ang loob at pumasok sa labanan. Sumagot ang mga Vānara ng sigaw ng tagumpay na umalingawngaw sa sampung direksiyon, at nauwi ang sagupaan sa dikitang suntukan: mga punò, bato, kamao at tuhod ang naging sandata. Nayanig ang hanay ng Vānara sa bagsik ng mga palaso ni Vajradaṃṣṭra, hanggang si Aṅgada, nag-aalab sa galit, ay dumampot ng punò at winasak ang mga pormasyon ng Rākṣasa; nagkalat sa larangan ang mga bangkay, palamuti at sandata, at ang hukbo ng Rākṣasa ay inihalintulad sa ulap-ulan na hinahampas ng malakas na hangin.
Sarga 54
वज्रदंष्ट्रवधः — The Slaying of Vajradaṃṣṭra (Angada’s Duel)
Sa Sarga 54 ng Yuddha Kāṇḍa, sumiklab ang masinsing labanan sa digmaan sa Laṅkā. Ang rākṣasang si Vajradaṃṣṭra, nagngangalit sa pagkawasak ng kaniyang mga kawal at sa mga tagumpay ni Aṅgada, ay nagpaulan ng tumpak na mga palaso sa hanay ng mga Vānara. Inilarawan ang larangan ng digmaan sa mabagsik na anyo—naputol na mga bisig, mga katawan na walang ulo, at mga hukbong nagkawatak-watak—na nagpapakita ng bigat ng digmaan at pagguho ng loob. Nang ang mga natatakot na Vānara ay magsipagtakbo at humanap ng kanlungan kay Aṅgada, ang anak ni Vāli ay tumindig bilang pinuno at hinarap si Vajradaṃṣṭra. Umigting ang tunggalian sa sunod-sunod na yugto: palitan ng mga pana, paghagis ng mga punò at batong-bundok, pagwasak sa karwahe, at sa huli ay sagupaan sa malapitan—hampas ng pamalo at suntukan. Sa rurok, muling bumangon si Aṅgada mula sa pagod at pinugutan si Vajradaṃṣṭra sa isang malinis na hagupit ng tabak. Nang masaksihan ng mga rākṣasa ang pagbagsak ng kanilang kampeon, sila’y tumakas patungong Laṅkā sa takot at kahihiyan; samantalang si Aṅgada ay pinarangalan sa gitna ng hukbo ng mga Vānara, bilang larawan ng mapagkalingang tapang at mapagpasiyang pagpipigil sa gitna ng kalupitan ng digmaan.
Sarga 55
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara–Rakshasa Battle and Omens)
Nang mabalitaan ni Rāvaṇa na napatay ni Aṅgada, anak ni Vāli, si Vajradaṃṣṭra, kinausap niya ang pinunong-kawal at iniutos ang agarang pagpapalabas kay Akampana. Pinuri niya si Akampana bilang disiplinadong kumandante, tagapagtanggol, at estratehistang mahilig sa digmaan, bihasa sa lahat ng sandata. Sa utos na ito, sumugod palabas ang mga hukbong rākṣasa; si Akampana’y umusad sakay ng karwaheng pinalamutian ng ginto, na inihalintulad sa ulap at kulog upang lalo pang tumingkad ang himig ng labanan. Paglusob niya, lumitaw ang mga utpāta: kahit maliwanag ang panahon, dumilim at nag-ulap; umihip ang mararahas na hangin; at ang mga ibon at hayop ay nagsigawan sa nakapanghihilakbot na tinig. Ngunit binale-wala ni Akampana ang mga masamang palatandaan at pumasok sa larangan. Sumidhi ang sagupaan hanggang maging nakabibinging banggaan; ang alikabok ay namula at tumabon sa langit, naglaho sa paningin ang mga watawat, sandata, kabayo, at maging ang anyo ng mga mandirigma. Sa kalituhang iyon, tumatama ang mga suntok at hampas sa kaibigan at kaaway; hanggang sa mabasa ng dugo ang alikabok at mapuno ang lupa ng mga bangkay at putol-putol na mga bahagi. Nauwi ang labanan sa dikitang paglalaban gamit ang mga punò, bato, pamalo, sibat, at mga bisig na tila bakal na pamalo. Pinatatag ni Akampana ang hanay ng mga rākṣasa, subalit ang mga pinunong Vānara—sina Kumuda, Nala, at Mainda—ay sumalakay pabalik at dinurog ang mga hanay ng kaaway.
Sarga 56
अकम्पनवधः — The Slaying of Akampana (Hanuman’s rout of the Rakshasa host)
Sa sargang ito, si Akampana, nang makita ang “dakilang nagawa” ng mga vānara, ay nag-alab sa galit at iniutos sa kanyang tagapaghatid ng karwahe na sumugod sa unahan, sa pook na pinupuksa ang mga rākṣasa. Mula sa mabilis na karwahe ay pinakawalan niya ang siksik na ulang ng mga palaso, kaya’t maraming vānara ang nabuwal at ang iba’y napaurong sa takot. Nang makita ni Hanumān na nalulupig at halos mapuksa ang kanyang mga kapanalig, siya’y lumapit bilang matatag na sandigan. Nagtipon sa kanya ang mga pinunong vānara at muling tumibay ang kanilang loob sa pagkanlong sa kanyang pamumuno. Nabuo ang tunggalian: patuloy ang pagbuhos ni Akampana ng mga palaso, at matiising tinanggap iyon ni Hanumān, na iisa ang layon—ang paglipol kay Akampana. Walang sandata, binunot ni Hanumān ang isang bundok at saka ang punong Aśvakarṇa bilang sandata; ngunit pinutol ni Akampana sa himpapawid ang tuktok ng bundok sa pamamagitan ng mga palasong kalahating-buwan, na lalo pang nagpaalab sa poot ni Hanumān. Sumugod si Hanumān, winasak ang hanay ng kaaway, at hinampas si Akampana sa ulo ng nabunot na puno, kaya’t siya’y napatay. Nagkagulo ang mga rākṣasa, iniwan ang mga sandata at tumakas papasok sa Laṅkā; nagdiwang ang mga vānara at pinarangalan si Hanumān, at ang papuri’y umabot kina Rāma, Lakṣmaṇa, Sugrīva, at Vibhīṣaṇa, na nagpapakita ng lakas ng pagkanlong (āśraya) at ng isang bayani bilang haligi ng loob ng hukbo.
Sarga 57
प्रहस्तनिर्याणम् — Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host
Sa Sarga 57, mula sa pagkabigla sa pagkamatay ni Akampana ay lumipat ang salaysay sa pormal na pagsalakay ng mga rākṣasa. Si Rāvaṇa—galit ngunit namumutla—ay sumangguni sa mga ministro, siniyasat ang mga bantay at tanggulan ng Laṅkā, at tinawag si Prahasta bilang dalubhasa sa digmaan na makapagpapagaan sa biglang napipighating lungsod. Binanggit niyang may iba pang maaaring magpasan ng bigat (siya mismo, si Kumbhakarṇa, Indrajit, Nikumbha), ngunit si Prahasta ang inatasang kumilos agad at magtipon ng hukbo. Sumagot si Prahasta nang may payo: inalala niya ang mga naunang pag-uusap at sinabi na ang pagbabalik kay Sītā ang makabubuting landas; kung tatanggi, di maiiwasan ang digmaan. Gayunman, nanindigan siya sa katapatan, kinilala ang mga biyaya at parangal, at inialay ang sariling buhay sa labanan. Ipinatawag niya ang mga pinuno upang tipunin ang dakilang hukbo; napuno ang Laṅkā ng mabibigat ang sandata at tila-elepanteng mandirigma, kalakip ang mga ritwal—pag-aalay sa apoy, paggalang sa mga brāhmaṇa, at mga pinagbasbasang kuwintas. Sumakay si Prahasta sa marangyang karwaheng inilarawan nang masinsin (bandilang ahas, lambat na ginto, dagundong na tunog) at lumisan kasama ang mga kasama; sinabayan ito ng ingay ng tambol, kabibe, at nakapanghihilakbot na sigaw. Ngunit sumunod ang siksik na masamang palatandaan—mga ibong bangkay na umiikot pakaliwa, bulalakaw, mararahas na hangin, mga asong-gubat, ulang-dugo, buwitre sa bandila, at pagdulas ng latigo ng karwahero—na nagbabadya ng kapahamakan sa kabila ng karangyaan. Naghanda ang hukbong vānar na may mga puno at bato; lumakas ang hamunan, at si Prahasta, tulad ng gamu-gamong sumusuong sa apoy, ay sumalakay sa hanay ng mga unggoy sa paghahangad ng tagumpay—aral sa kapalaluan, masamang pangitain, at trahedyang agos ng digmaan.
Sarga 58
प्रहस्तवधः (The Slaying of Prahasta)
Nagsisimula ang Sarga 58 sa pagtanaw ni Śrī Rāma sa mabagsik na rākṣasa na si Prahasta na sumusugod kasama ang malaking hukbo. Sa payapang pagtitiwala, tinanong niya si Vibhīṣaṇa kung sino iyon. Sumagot si Vibhīṣaṇa na si Prahasta ang senāpati ni Rāvaṇa, bantog sa lakas at husay sa sandata, at pinamumunuan ang malaking bahagi ng hukbo ng Laṅkā. Sumiklab ang napakalaking labanan: nagtagisan ang magkabilang panig sa ulang ng bato at palaso, at napuno ang larangan ng digmaan ng sari-saring sandata—tabak, sibat, pike, pamukpok, at mga bakal na pamalo—kasabay ng maraming pagbagsak. Inilarawan ang digmaan na wari’y isang “ilog” ng dugo, mga bangkay, at naputol na mga bisig, na nagpapakita ng mabigat na halaga ng pakikidigma. Pumasok si Prahasta sa tuwirang sagupaan at naghasik ng lagim sa mga vānarā sa pamamagitan ng ulang ng palaso. Hinarap siya ni Nīla; bagama’t tinamaan ng maraming palaso, gumanti si Nīla sa pamamagitan ng mga punong nabunot, binasag ang busog ni Prahasta, at napilitang lumaban ito nang malapitan gamit ang mabigat na pamukpok. Sa huling palitan, ibinagsak ni Nīla ang isang dambuhalang bato sa ulo ni Prahasta, dinurog ito at napatay siya. Nang bumagsak ang kanilang pinuno, nanghina ang loob ng mga rākṣasa at umurong patungong Laṅkā, natigilan sa dalamhati. Pinuri nina Rāma at Lakṣmaṇa si Nīla, at nagalak ang mga vānarā sa mahalagang tagumpay sa digmaan.
Sarga 59
युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः — Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma
Sa Sarga 59, ang digmaan ay umuusad mula sa pangkalahatang sagupaan tungo sa tuwirang paghaharap ng mga hari. Matapos mabalitang napatay ni Nīla ang punong kumandante ng mga Rākṣasa, lumabas si Rāvaṇa mula sa Laṅkā at minasdan ang hukbong Vānara na nagkakapal na tila dagat ng ulap, tangan ang mga punò at bató. Sa palitan ng mga taktika, napigil ang pag-atake ni Sugrīva na wari’y tuktok ng bundok, at ilang pinunong Vānara ang napaurong at sumilong kay Rāma. Itinuon ni Rāvaṇa ang galit kay Nīla; sa liksi ni Nīla na tumuntong sa busog ng kaaway, sandaling nayanig ang tugon ng hari, kaya gumamit si Rāvaṇa ng palasong may apoy at pinabagsak si Nīla nang hindi inaalisan ng buhay. Pagkaraan, sumiklab ang mabigat na tunggalian nina Rāvaṇa at Lakṣmaṇa: nagpalitan sila ng ulang-palaso, winasak ang mga putok, at sa palasong kaloob ni Brahmā ay nasugatan si Lakṣmaṇa; sa huli, inihagis ni Rāvaṇa ang mabagsik na śakti at tumimo ito sa dibdib ni Lakṣmaṇa. Nang manghina si Lakṣmaṇa, sinikap siyang dakpin ni Rāvaṇa ngunit hindi niya maitaas; dumating si Hanumān, tumama ang kamaong tila kulog, iniligtas si Lakṣmaṇa at dinala kay Rāma, at inialay ang kaniyang likod bilang sasakyan. Sumakay si Rāma kay Hanumān, lumusob, winasak ang karwahe at korona ni Rāvaṇa; subalit, sa pagsasabing pagód ang kaaway, hindi niya ito pinatay at inutusan itong bumalik na nakapagpahinga para sa panibagong labanan. Ipinapakita ng sarga ang bangis na may pagpipigil—ang dharma sa digmaan, pag-iingat sa mga kapanalig, at ang mahinahong paggamit ng kapangyarihan.
Sarga 60
कुम्भकर्णविबोधनम् (The Awakening of Kumbhakarna)
Sa Sarga 60, si Rāvaṇa ay nagbalik sa Laṅkā na napahiya sa mga palaso ni Rāma. Sa gitna ng pangamba, inalala niya ang mga sumpa at hula: ang paglapastangan kay Vedavatī at ang mga malediksiyon na kaugnay nina Umā, Nandīśvara, Rambhā, at anak ni Varuṇa, gayundin ang babala ni Brahmā na ang kapahamakan ay magmumula sa mga tao. Ipinag-utos niya ang mas mahigpit na pagbabantay sa mga tarangkahan at ang agarang paggising kay Kumbhakarṇa, na ang mahimbing na tulog ay iniuugnay sa sumpa ni Brahmā at ang katanyagan sa digmaan ay itinuturing na huling sandigan. Maraming rākṣasa ang nagsikap gisingin siya sa sunod-sunod na paraan: handog na pagkain at pabango, tunog ng kabibe at tambol, paghampas ng pamalo at mga punò, pagbuhos ng tubig, paggapós at pananakit, maging ang pagpapatakbo ng mga elepante sa kanyang katawan. Sa wakas, dahil sa gutom at tindi ng mga hampas, naputol ang kanyang pagkakahimbing. Nagising si Kumbhakarṇa na may nakapanghihilakbot na anyo—bibig na tila kailaliman at mga matang parang naglalagablab na mga planeta—at lumamon ng napakaraming karne, dugo, taba, at alak, saka nagtanong kung ano ang kagipitan. Isinalaysay ni Yūpākṣa na ang panganib ay hindi mula sa mga diyos kundi sa mga tao—si Rāma at ang hukbo ng mga Vānara—at binanggit ang pinsalang nagawa sa Laṅkā at ang muntik na pagkaligtas ni Rāvaṇa. Nangako si Kumbhakarṇa ng agarang pananaig at lumabas na yumanig ang lupa; nang marinig ito, nabalisa ang mga pinunong Vānara, marami ang tumakas o sumilong kay Rāma, hudyat ng malaking pagbabago sa loob bago ang susunod na labanan.
Sarga 61
कुम्भकर्णदर्शनम् — The Appearance of Kumbhakarna and the Account of His Might
Binuksan ang sargang ito sa paghawak ni Rāma sa kaniyang pana at pagtanaw kay Kumbhakarṇa—nakakoronang tila bundok—na ang laki ay nagdulot ng sindak sa mga vānarā. Tinanong ni Rāma si Vibhīṣaṇa tungkol sa di-karaniwang nilalang na ito; ipinakilala niya ito bilang anak ni Viśravas, na minsang tumalo kay Indra at maging sa mga hukbo ni Yama, at na ang likás na lakas ay higit sa ibang mga panginoon ng rākṣasa na umaasa sa mga biyaya. Isinalaysay ni Vibhīṣaṇa ang nakaraan: mula pagkasilang ay mapanira ang gutom ni Kumbhakarṇa—lumalamon ng mga nilalang, nananakot sa mga bayan, kaya’t sinalakay siya ni Indra ng kulog. Ngunit sinaktan ni Kumbhakarṇa si Indra gamit ang pangil ni Airāvata. Dumulog ang mga deva kay Brahmā, isinusumbong ang kaniyang karahasan: paglamon, paglusob sa mga deva, pagwasak ng mga āśrama, at pagdukot sa mga asawa ng iba. Isinumpa siya ni Brahmā na matulog na parang patay; tumutol si Rāvaṇa sa ngalan ng angkan at katarungan, kaya’t itinakda ang kasunduan: anim na buwang tulog at isang araw na gising—ngunit ang isang araw na iyon ay gutom na nagbabanta sa daigdig. Pagbalik sa kasalukuyang labanan, pinayuhan ni Vibhīṣaṇa na patatagin ang loob ng hukbo. Inutusan ni Rāma si Nīla na ilatag ang mga pangkat at bantayan ang mga tarangkahan, daan, at tawiran ng Laṅkā; pinasandatahan ang mga vānarā ng mga puno, bato, at tuktok ng bundok, at bumuo sila ng siksik na hanay na tila ulap na nagtitipon.
Sarga 62
कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम् — The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna
Sa Sarga 62 ay inilalarawan ang pagbangon at pagmamartsa ni Kumbhakarṇa sa loob ng Laṅkā bilang isang tagpong pampulitika at pangkaisipan. Bagaman antukin at tila nalalasing, inihaharap siyang mabagsik na “tigre” ng mga rākṣasa. Dumaan siya sa maringal na lansangang maharlika, sinasamahan ng libo-libo at pinararangalan ng pag-ulan ng mga bulaklak. Pumasok siya sa maningning na palasyo ng hari ng rākṣasa—may mga ginintuang sala-sala at kislap na parang araw—at humakbang nang gayong lakas na wari’y yumanig ang lupa. Si Rāvaṇa, nakaupo sa Puṣpaka at halatang nababagabag, ay tumindig na may galak sa pagkakita sa kapatid, niyakap siya at pinaluklok nang may dangal. Si Kumbhakarṇa, nagngangalit at namumula ang mga mata, ay nagtanong kung bakit siya ginising at kung kanino natatakot si Rāvaṇa. Ipinagtapat ni Rāvaṇa ang pangamba kay Rāma: tumawid na sina Rāma at Sugrīva sa karagatan kasama ang hukbo, winasak ang mga kakahuyan ng Laṅkā, at marami nang rākṣasa ang nalagas samantalang tila di nababali ang mga vānaras sa labanan. Nakiusap si Rāvaṇa na ipagtanggol ang lungsod na pagod at halos mga bata at matatanda na lamang ang natitira. Pinuri niya ang mga dating tagumpay ni Kumbhakarṇa laban sa mga deva at asura, at inatasan siyang wasakin at pangalatin ang hukbo ng kaaway na parang hanging nagpapangalat sa mga ulap ng ulan.
Sarga 63
कुम्भकर्णोपदेशः — Kumbhakarna’s Counsel and War-Boast to Ravana
Sa Sarga 63, naganap ang mahalagang tagpo ng payo sa loob ng Laṅkā. Nang marinig ni Rāvaṇa ang sariling panaghoy, unang tumugon si Kumbhakarṇa sa mapanuyang halakhak, ngunit agad na lumipat sa pormal na aral ng nīti: ang hari ay dapat kumilatis ng pinakamabuti sa mga paraan ng pamamahala at kumilos kasama ng mga ministro, ayon sa tamang panahon at sa pagtanaw sa magiging bunga. Ipinahayag niya ang mga klasikong pamamaraan—pakikipagkasundo (sāntva), pagbibigay (dāna), paghahasik ng pagkakawatak (bheda), at matapang na lakas (vikrama)—na dapat gamitin nang paisa-isa o pinagsasama, ayon sa kāla, habang pinananatili ang wastong ayos ng dharma, artha, at kāma. Nagbabala siya laban sa mangmang at palalong tagapayo, at laban sa mga ministrong nakikipagsabwatan sa kaaway; kaya’t dapat suriin ang asal at kilos ng mga kasama sa oras ng pagpapasya. Nasaktan si Rāvaṇa sa pangaral at itinaboy ang paglingon sa nakaraan, humihingi ng agarang payong magagawa. Lumambot si Kumbhakarṇa, tiniyak ang pag-iingat kay Rāvaṇa, at inialay ang sarili bilang sandata ng digmaan, saka nagbitiw ng mapagmalaking panata: wawasakin niya sina Rāma, Lakṣmaṇa, Sugrīva, at Hanumān, at hahamon pa maging ang mga diyos. Sa gayon, pinagtatabi ng kabanata ang mahinahong pamamahala at ang mapagpalabas na pagyayabang na nagiging panawagan sa paglusob sa bisperas ng labanan.
Sarga 64
महोदर-वाक्यं कुम्भकर्ण-प्रतिषेधः (Mahodara’s Counsel and the Critique of Kumbhakarna’s Solo Assault)
Sa Sarga 64 ng Yuddha Kāṇḍa, naganap ang isang pagtatalo sa kapulungan sa Laṅkā. Matapos marinig ang paninindigan ni Kumbhakarṇa, mariing sumagot si Mahodara at sinaway ang kanyang balak na makipagsagupa nang mag-isa, sapagkat ito’y walang wastong pag-iisip. Ipinagunita niya ang naunang paglipol ni Rāma sa mga rākṣasa sa Janasthāna bilang patunay ng lakas ni Rāma at ng takot na patuloy nitong idinudulot. Sa matitingkad na paghahambing—si Rāma na gaya ng nagngangalit na leon, at gaya ng natutulog na ahas na hindi dapat gisingin—ipinakita ni Mahodara na ang tuwirang paghamon ay laban sa mabuting estratehiya. Mula sa pagsaway, naglatag si Mahodara ng isang tiyak ngunit may bahid na panlilinlang na hakbang: isang paglusob ng limang mandirigma (Mahodara, Dvijihva, Samhrādi, Kumbhakarṇa, Vitardana) ang haharap kay Rāma; at anuman ang kalabasan, ipakalat sa lungsod ang balitang “nalamon” na sina Rāma at Lakṣmaṇa upang lumikha ng pagkabigla at panghihina ng loob. Sa pagsandig sa tsismis na iyon, pinayuhan si Rāvaṇa na lapitan si Sītā nang palihim, aliwin siya, at akitin sa yaman, butil, at mga hiyas, upang pilitin ang pagsuko sa pamamagitan ng takot, dalamhati, at pag-iisa. Sa gayon, itinatanghal ng kabanata ang masinop na pangangatwiran sa nīti tungkol sa panganib at panahon, kasabay ng isang estratehiyang pang-impormasyon na tuso ngunit salungat sa dharma.
Sarga 65
कुम्भकर्णप्रस्थानम् — Kumbhakarna’s Departure for Battle
Inilalarawan sa Sarga 65 ang pagbangon ni Kumbhakarṇa mula sa payo sa bulwagan ng hari tungo sa maringal na paghahanda sa digmaan. Pinagsabihan niya si Mahodara sa panlulumong pananalita at itinindig ang dharma ng mandirigma: ang tapang ay pinatutunayan ng gawa, hindi ng sariling papuri. Ipinahayag niyang tutungo siya sa larangan upang ituwid ang mga pagkukulang sa kanilang sama-samang pagpapasya. Sumagot si Rāvaṇa sa panghihikayat at pagtitiyak: tinukoy niya ang takot ni Mahodara kay Rāma, pinuri ang walang kapantay na lakas at mabuting-loob ni Kumbhakarṇa, at inutusan siyang lipulin ang hukbong Vānara at ang dalawang prinsipe. Nangako si Kumbhakarṇa na aalisin ang pangamba ni Rāvaṇa sa pagpatay kay Rāma; iminungkahi niyang sumulong mag-isa habang mananatili ang hukbo, ngunit binalaan siya ni Rāvaṇa laban sa labis na pagtitiwala at iniutos ang paglusob na may bantay. Sumunod ang seremonyal na paglalagak ng mga palamuti at sandata: mga kuwintas na bulaklak, pulseras, singsing, hiyas, korona, hikaw, sinturon, at baluti. Inilarawan siya sa mga paghahambing na kosmiko—gaya ng apoy, buwan, at Narāyaṇa/Trivikrama. Sa pag-alis niya sa gitna ng tambol, kabibe, karwahe, elepante, at iba’t ibang sasakyan, lumitaw ang masasamang palatandaan—maiitim na ulap na may kidlat, mga asong-gubat, mga ibong umiikot, buwitre sa kanyang sandata, mga bulalakaw, paglabo ng araw, at pagkatigil ng hangin—ngunit nagpatuloy siya sa udyok ng tadhana. Paglampas sa tanggulan, sinindak niya ang hanay ng Vānara; sa kanyang dagundong, sila’y nagkawatak-watak at nanghina, na nagtatakda ng diwa ng kabanata: maharlikang pagyayabang at karangyaan laban sa bigat ng masamang hudyat at nalalapit na kamatayan.
Sarga 66
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
Sa Sarga 66, sumiklab ang krisis sa loob ng hukbo at ang pagbangon nito. Si Kumbhakarṇa, napakalaki na tila tuktok ng bundok, ay mabilis na lumampas sa hanggahan ng Laṅkā at umungal nang yumanig ang dagat, na naghasik ng matinding sindak. Inakala ng mga Vānara na siya’y halos di-matitinag kahit ng mga dakilang diyos, kaya sila’y nagkawatak-watak: may tumalon palayo nang di lumilingon, may nahulog sa dagat, may nagtago sa yungib, bundok o puno, at may bumagsak na wari’y patay. Doon kumilos si Aṅgada, anak ni Vāli, bilang pinunong mandirigma. Inutusan niyang magbalik ang lahat, at ipinaalala na ang pagtakas nang walang sandata ay magdadala ng kahihiyan; higit na marangal ang mamatay sa dharmic na pakikidigma—alinman sa katanyagan sa tagumpay o pag-abot sa Brahmaloka kung mapatay. Sinaway rin niya ang mga dating pagyayabang na ngayo’y pinasinungalingan ng takot. Bagaman sumagot ang mga nagkawatak na si Kumbhakarṇa’y nagdulot ng kakila-kilabot na pinsala at mahal ang buhay, sa panghihikayat ni Aṅgada, at sa pagsuporta ni Hanumān sa pamamagitan ng pangaral at halimbawa, muling nagkaisa ang hukbo. Muling nagtipon ang mga pinunong sina Ṛṣabha, Śarabha, Mainda, Dhūmra, Nīla, Kumuda, Suṣeṇa, Gavākṣa, Rambha, Tārā, Dvivida, Panasa, at Hanumān, at mabilis na sumugod pabalik sa larangan. Inihagis nila ang mga bato at namumulaklak na puno kay Kumbhakarṇa, ngunit ang mga ito’y nababasag sa kanyang mga biyas, na lalo pang naghayag ng kanyang nakapanghihilakbot na tibay habang muling sumiklab ang labanan.
Sarga 67
कुम्भकर्णवधः — The Slaying of Kumbhakarna
Sa Sarga 67, lalong umiigting ang labanan sa Lanka dahil sa nakapanghihilakbot at halos kosmikong dahas ni Kumbhakarna. Nang manghina ang loob ng mga Vanara, pinatibay ni Angada ang kanilang diwa at muling inudyukan silang sumabak. Sina Angada, Sugriva, Hanuman, Nīla, Ṛṣabha, Śarabha, Gavākṣa, at Gandhamādana ay sumalakay gamit ang mga punò, bató, at tuktok ng bundok, subalit maraming hampas ang walang bisa—patunay sa halos di-matitinag na lakas ng Rakshasa at sa di-pantay na puwersa. Gumanti si Kumbhakarna sa pagwasak ng hanay at paglamon sa mga mandirigma, at nagbitiw ng mapanghamak at mapagyabang na hamon na wari’y pakikipagtunggali sa kamatayan mismo. Pagkaraan, dumating si Rāma: pinayapa niya ang mga Vanara, lumapit na may busog at lalagyan ng palaso, at gumamit ng mga banal na sandata—kabilang ang Vāyavya at mga palasong kargado ng kapangyarihan ni Indra. Isang mahalagang sandali ang pagputol ni Rāma sa bisig ni Kumbhakarna; ang naputol na braso, na inihalintulad sa tuktok ng bundok, ay bumagsak sa hanay ng Vanara at nagdulot ng pinsala—paalala ng malungkot na pag-apaw ng digmaan kahit sa panig ng katuwiran. Kahit naputulan, patuloy pa rin si Kumbhakarna hanggang sa sunod-sunod na putulin ang iba pang mga bisig at paa, at sa huli’y pinugutan siya ng maningning na palaso ni Rāma. Nang mamatay siya, yumanig ang lupa at mga bundok, nagalak ang mga nilalang sa langit, at muling tumibay ang loob ng mga Vanara—tanda ng malaking pagliko sa digmaan sa lakas at dharma.
Sarga 68
कुम्भकर्णवधश्रवणेन रावणविलापः (Ravana’s Lament on Hearing of Kumbhakarna’s Slaying)
Sa sargang ito, mula sa kinalabasan ng labanan ay lumilipat ang salaysay sa bigat na idinudulot nito sa loob ng palasyo. Dumating ang mga sugo ng Rākṣasa at iniulat na napatay ng maluwalhating Rāghava si Kumbhakarṇa, bagaman sa maikling sandali ay nakapaminsala siya nang labis—pinagwatak-watak at nilamon ang maraming vānaras. Inilarawan nila ang bangkay na nakapanghihilakbot at napakalaki: sa mga palaso ni Rāma, ang katawan na tila bundok ay naging putol-putol na punò, nagbubuga ng dugo at humaharang pa sa isang tarangkahan ng Laṅkā, na wari’y masamang pangitain para sa lungsod. Pagkarinig nito, si Rāvaṇa ay napahandusay sa pagkamanhid at nang magkamalay ay nagbuhos ng mahabang vilāpa. Tinawag niya si Kumbhakarṇa na kanyang “kanang bisig,” at nagtaka kung paanong ang pandurog ng pagmamataas ng mga deva at dānava ay napabagsak ni Rāma; nakita niya rito ang paghahari ng kāla (tadhana) sa ibabaw ng lakas. Inisip niyang magagalak sa himpapawid ang mga deva at ṛṣi, at lalakas ang loob ng mga vānarang sumalakay sa mga tanggulan ng Laṅkā. Sa huli, ang panaghoy ay naging paghatol sa sarili: kinilala ni Rāvaṇa na ito ang vipāka, ang paghinog ng dating adharma—lalo na ang pagpapaalis at pagwawalang-bahala sa matuwid na payo ni Vibhīṣaṇa. Nagpasya siyang walang saysay ang buhay kung hindi niya mapapatay si Rāghava, at muli siyang bumagsak sa matinding dalamhati, tanda ng paglipat mula sa matapang na pagtutol tungo sa desperadong pagpapasya sa lilim ng tadhana.
Sarga 69
त्रिशिरा-प्रबोधनम् तथा नरान्तक-वधः (Trisira’s Counsel and the Slaying of Naranthaka)
Sa Sarga 69, mula sa dalamhati sa korte ay lumilipat ang salaysay sa nag-aalab na digmaan. Pinagsabihan ni Triśirā si Rāvaṇa sa kanyang pagdadalamhati kay Kumbhakarṇa, at ipinaalala na ang pagiging hari ay nangangailangan ng pagpipigil at matatag na loob, gayundin ang kanyang mga biyaya at sandata. Dahil sa payong ito, muling tumibay si Rāvaṇa at ipinadala ang anim na piling pinuno ng Rākṣasa—Triśirā, Atikāya, Devāntaka, Narāntaka, Mahodara, at Mahāpārśva—na ritwal na pinahiran at maringal na inihanda, sakay ng elepante, karwahe, at kabayo, at may mabibigat na sandata. Sa larangan, ang paglusob ng mga Rākṣasa ay inihalintulad sa maiitim na ulap ng bagyo; sumagot ang mga pinunong Vānara sa malalakas na sigaw, bitbit ang mga nabunot na puno at iniangat na mga bundok. Sa gitna ng magulong sagupaan, si Narāntaka ang naging pangunahing banta, nilalagas ang hanay ng Vānara sa nagliliyab na sibat. Nang makita ni Sugrīva ang pangamba, inutusan niya si Aṅgada na pigilan ang nakasakay na mananalakay. Hinarap ni Aṅgada si Narāntaka nang walang sandata—kuko at ngipin ang kanyang likás na sandata—at hinamon siyang ihagis ang sibat na tila kulog. Tinanggap niya ang bagsik na tama, saka pinabagsak ang kabayo ni Narāntaka sa isang hampas ng palad. Nang gumanti si Narāntaka ng suntok, nagtiis si Aṅgada at tumugon ng nakamamatay na dagok na bumiyak sa dibdib ng kaaway, kaya napatay si Narāntaka. Umalingawngaw sa langit ang papuri ng mga deva at Vānara, at kinilala ang tagumpay ni Aṅgada bilang mahirap ngunit nakapagpapanumbalik ng loob sa gitna ng dakilang digmaan.
Sarga 70
त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
Sa ikapitumpung sarga, isinasalaysay ang sunod-sunod na pagbagsak ng mga pangunahing mandirigmang raksasa sa larangan ng digmaan. Nang makita ng mga raksasa na napatay na sina Narantaka, Devantaka, Trisira (Trimurdha), Mahodara at iba pa, sila’y nanaghoy. Si Mahodara, nakasakay sa dambuhalang elepanteng tila ulap, ay sumugod kay Angada; si Devantaka nama’y umatake gamit ang parigha. Bagama’t sabay-sabay na sinalakay ng tatlong bantog na raksasa, hindi natinag si Angada: hinampas niya ang elepante, inagaw ang pangil, at iyon ang ipinukol niya kay Devantaka. Nang makita ang panganib kay Angada, dumating sina Hanuman at Nila. Inihagis ni Nila ang tuktok ng bundok kay Trisira, at si Hanuman naman ay pinaslang si Devantaka sa isang suntok na tila kidlat. Muling umigting ang labanan: pinaulanan ni Trisira ng mga palaso si Nila, at si Mahodara ay pinigil siya sa ulang-palaso; subalit nang magbalik ang lakas ni Nila, binunot niya ang bundok na may mga punò at ibinagsak sa ulo ni Mahodara, kaya’t namatay ito kasama ng elepante. Sa huli, matapos ang mabangis na sagupaan, pinutol ni Hanuman sa pamamagitan ng espada ang tatlong ulo ni Trisira—isang tagpong inihahambing sa pagpatay ni Indra kay Vishvarupa. Sa ikalawang bahagi, si Matta/Mattānīka (Mahaparsva), nang masaksihan ang pagkamatay nina Trisira, Mahodara, Devantaka at Narantaka, ay nagngitngit at kinuha ang nakatatakot na gadang may gintong palamuti, at pinangalat ang mga vanara. Hinarap siya ni Rishabha: tiniis ang hampas sa dibdib, saka inagaw ang gadaa at paulit-ulit na hinampas si Mahaparsva hanggang bumagsak na sugatan. Dahil dito, ang hukbong raksasa ay nagkalas ng sandata at tumakas upang iligtas ang buhay—ipinakikita ang pagbaligtad ng loob sa digmaan at ang mapagpasiyang halaga ng pagbagsak ng mga pinunò sa dharma-yuddha.
Sarga 71
अतिकायवधः (The Slaying of Atikāya)
Ipinakikilala sa Sarga 71 si Atikāya, anak ni Rāvaṇa—kasingtibay ng bundok at pinangangalagaan ng biyaya ni Brahmā—na sumugod sa digmaan sa matinding galit nang makita ang mga rākṣasa at ang kanyang mga kaanak na nagbagsakan. Mula sa malayo, namataan siya ni Rāma sa kanyang dambuhalang karwaheng pandigma at tinanong si Vibhīṣaṇa; ipinakilala ni Vibhīṣaṇa si Atikāya, ang kanyang pinagmulan (anak ni Dhānyamālinī), ang kanyang kaalaman sa astravidyā, at ang biyaya at baluting halos hindi matinag ng karaniwang sandata. Nilusob ni Atikāya ang hanay ng mga Vānara at humamon ng karapat-dapat na katunggali; tumugon si Lakṣmaṇa, at nagpalitan sila ng pananalita tungkol sa dangal at tapang, na itinatampok na ang tunay na kabayanihan ay nasusukat sa gawa. Sumidhi ang tunggalian sa sunod-sunod na mga astra (Agni, Sūrya, Indra, Vāyu, Yama, Tvaṣṭṛ/Iṣīka); nagbanggaan ang mga palaso sa langit, subalit nabigo laban sa di-matagos na kavaca ni Atikāya. Bagama’t pansamantalang nayanig si Lakṣmaṇa ng palasong tila ahas, agad siyang nagbalik-loob at winasak ang mga sangkap ng karwahe—mga kabayo, karwahero, at poste. Ipinahayag ni Vāyu ang mahalagang batas ng digmaan at pananampalataya: tanging ang sandatang Brāhma ang makababali sa baluting pinangalagaan ng biyaya. Kaya’t tinawag ni Lakṣmaṇa ang Brāhma astra; nang ito’y pag-alabin, nanginig ang sansinukob, at ang sandata—na nilampasan ang mga panangga ni Atikāya—ay pumutol sa kanyang ulong may korona. Nangamba at tumakas patungong Laṅkā ang nalalabing rākṣasa, samantalang nagdiwang ang mga Vānara at mabilis na nagbalik si Lakṣmaṇa sa piling ni Rāma.
Sarga 72
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
Nagsisimula ang sargang ito sa balitang narinig ni Rāvaṇa na napatay na si Atikāya ng masiglang Lakṣmaṇa. Nabagabag siya nang hayagan at napuno ng pighati at nag-aalab na galit. Sa pagninilay, tinimbang niya ang sunod-sunod na pagkalagas ng piling mandirigma ng Laṅkā: ang mga naunang pinuno at bantog na bayani ay bumagsak sa kamay ni Rāma at ng mga vānarā, kaya’t nanghihina ang paniniwalang hindi matitinag ang mga rākṣasa. Naalaala niya kung paanong minsang iginapos ni Indrajit ang magkapatid sa mga palasong may kapangyarihang dibino, at namangha siyang napawalang-bisa ang gapos na inakalang di kayang baliin maging ng mga deva at nilalang sa langit—isang pag-amin na higit sa kanyang pagkaunawa ang bisa ng panig ni Rāma. Mula sa panaghoy ay lumipat siya sa utos: ipinag-utos ni Rāvaṇa ang ganap na pagbabantay sa buong lungsod, pati sa Aśoka-vana kung saan binabantayan si Sītā, at ang paulit-ulit na pagsisiyasat sa mga pasukan, labasan, at pagkakalagay ng mga kawal. Inatasan niya ang mga nagbabantay sa gabi na manmanan ang galaw ng mga vānarā sa dapithapon, hatinggabi, at bukang-liwayway, upang laging handa ang hukbo sa pagtigil man o pagsulong. Sa wakas, tumindig ang mga rākṣasa upang isagawa ang mga kautusan, samantalang si Rāvaṇa ay umurong sa kanyang tahanan na may “tinik ng poot,” paulit-ulit na bumubuntong-hininga habang iniinda ang sariling kapahamakan sa pagkamatay ng kanyang anak.
Sarga 73
इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः (Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host)
Nagsisimula ang Sarga 73 sa pag-uulat ng mga nakaligtas na rākṣasa kay Rāvaṇa tungkol sa pagkamatay ng mga pangunahing mandirigma—Devanṭaka, Triśiras, at Atikāya. Nababalot si Rāvaṇa ng matinding dalamhati at pangamba sa digmaan, ngunit inaalo siya ni Indrajit at nanunumpang ibabagsak sina Rāma at Lakṣmaṇa. Umalis si Indrajit na may maringal na paghatid—mga tambuli, tambol, payong, at pamaypay—na nagpapakita ng maharlikang lakas-militar. Pagdating sa larangan, nagtatag siya ng pananggalang na pook at nagsagawa ng homa, na may mga sangkap na wari’y pangdigma—mga sandata bilang handog at kasangkapan. Nagliyab ang apoy na walang usok at lumitaw ang mga palatandaang mapalad; tinanggap ng diyos ng apoy ang alay. Pagkaraan, tinawag ni Indrajit ang Brahmāstra at pinuspos ang kanyang karwahe at busog, kaya nanginig ang kalangitan at ang mga bituin at planeta. Nakatago sa māyā, nagpaulan siya ng lambat ng mga palaso at sandata, winasak ang hukbong vānarā at sinugatan ang mga pinuno—sina Hanūmān, Sugrīva, Aṅgada, Jāmbavān, Nala, at iba pa. Nakilala ni Rāma ang pinagmulan ng Brahmāstra at pinayuhan si Lakṣmaṇa na tiisin ang ulang nito nang may kapanatagan. Nang makita ni Indrajit na tila napabagsak sina Rāma at Lakṣmaṇa at nanghina ang loob ng hukbo, umungal siya sa tagumpay at nagbalik sa Laṅkā upang iulat ang tagumpay sa kanyang ama.
Sarga 74
औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb-Bearing Mountain
Isinasalaysay sa Sarga 74 ang matinding kapahamakan matapos igapos ng Brahmāstra-ni Indrajit ang buong hukbo: nawalan ng malay sina Rāma at Lakṣmaṇa, at nagkalat ang mga sugatan at nasawi sa hanay ng mga vānara. Nagulo ang pamumuno; subalit si Vibhīṣaṇa, bilang pinakamarunong na tagapayo, ay nagpatatag sa mga pinuno sa pagsasabing ito’y bunga ng paggalang sa sandatang ipinagkaloob ng Lumikha. Kasama si Hanumān, siniyasat niya ang larangan at natagpuan ang matandang Jāmbavān na tinamaan ng maraming palaso. Sa maikling ngunit makahulugang pag-uusap, kinilala ni Jāmbavān si Vibhīṣaṇa sa tinig at iginiit na ang pag-asa ng lahat ay nakasalalay sa buhay at pagkilos ni Hanumān. Lumapit si Hanumān nang may paggalang, at muling pinatibay ang loob ni Jāmbavān. Ipinag-utos ni Jāmbavān ang tiyak na gawain: lumipad lampas sa dagat patungong Himavat, hanapin ang bundok ng mga halamang-gamot sa pagitan ng Ṛṣabha at Kailāsa, at dalhin ang apat na gamot—Mṛtasañjīvanī, Viśalyakaraṇī, Suvarṇakaraṇī, at Sandhānakaraṇī. Inilarawan ang paglipad ni Hanumān na parang pagyanig ng daigdig: umuga ang lupa at dagat, at nadurog ang mga bato sa lakas ng kanyang pagtalon. Pagdating sa Himalaya, nagkubli ang mga halamang-gamot; kaya binunot niya ang buong tuktok at ibinalik. Sa halimuyak ng mga halamang iyon, agad na nagising ang mga prinsipe at gumaling ang mga vānara, at muling nabuo ang lakas ng banal na koalisyon para sa digmaan.
Sarga 75
लङ्कादाह-प्रचोदनं तथा वानर-राक्षस-समरारम्भः (The Burning of Lanka and the Outbreak of Battle)
Sa sargang ito, pinapayuhan ni Sugriva si Hanuman at ang mga bayaning vanara tungkol sa pagsasakatuparan ng gawain: matapos mapatay si Kumbhakarna at mapuksa ang mga pangunahing mandirigma, humina na ang muling pagtatanggol ni Ravana. Pagsapit ng paglubog ng araw, nagmartsa ang mga vanara patungong Lanka na may nagliliyab na sulo, at nagsimulang magsaboy ng apoy sa mga tarangkahan, pasilyo, tore, at palasyo. Nasunog ang napakaraming kayamanan—aguru at mabangong sandal, mga telang linen at sutla, perlas at mga hiyas, diyamante at koral, mga kabayo, elepante, karwahe at kagamitan, mga baluti at sandata. Gumuho ang mga gusali na wari’y tuktok ng bundok na tinamaan ng kulog; kumislap ang mga torana na parang kidlat, at sa gabi ang Lanka’y mistulang namumulaklak na kimshuka. Umalingawngaw ang panaghoy ng mga kababaihan sa usok; nagkagulo ang lungsod dahil sa mga nakawalang kabayo at elepante, na parang dagat na binabagabag. Samantala, sina Rama at Lakshmana, ligtas sa sugat, ay humawak ng kanilang mga busog; ang dagundong ng paghatak ni Rama sa bagting ay nanaig sa sigawan ng vanara at rakshasa, at sa mga palaso ni Rama ay nabasag at bumagsak ang tarangkahang-tore ng Lanka. Naghanda sa digmaan ang mga pinuno ng rakshasa; sa galit, isinugo ni Ravana sina Kumbha at Nikumbha, mga anak ni Kumbhakarna, kasama sina Yupaksha, Shonitaksha, Prajangha, Kampana at iba pa. Nagliwanag ang langit sa kislap ng mga palamuti na parang buwan at mga bituin, at sumiklab ang kakila-kilabot na labanan ng vanara at rakshasa—sa mga punò, bato, at kamao, at sa mga tabak, sibat, gada, prasa at tomara, kalakip ang sigawan ng hamon. Inilarawan ang pagkalugi at pagwawagi ng magkabilang panig sa sukat na “sampu at pito.”
Sarga 76
युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः (Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva)
Sa Sarga 76, sa gitna ng malawakang labanan, umigting ang mga tunggalian ng mga bayani. Si Aṅgada, sabik sa pakikidigma sa gitna ng “pagkalipol ng mga mandirigma,” ay humarap kay Kampana; bagaman natamaan at nayanig, nagbalik siya sa sarili at pinaslang si Kampana sa isang hampas na wari’y tuktok ng bundok. Sumalakay naman si Śoṇitākṣa kasama sina Prajaṅgha at Yūpākṣa. Tumindig bilang panangga ang mga tiyuhin ni Aṅgada sa ina—sina Mainda at Dvivida—at sumiklab ang tatluhan-sa-tatluhang sagupaan, gamit ang mga punò at bató bilang sandata at may mga agawang malapitan. Nabuwal si Prajaṅgha; sinunggaban si Yūpākṣa at sa huli’y pinatay ni Mainda, samantalang niluray ni Dvivida si Śoṇitākṣa. Pagkaraan, lumitaw si Kumbha, anak ni Kumbhakarṇa, at muling pinatibay ang loob ng mga Rākṣasa. Lumipat siya sa pana at palaso, sinugatan si Aṅgada at napilit si Rāma na mag-utos ng dagdag na tulong kina Jāmbavān, Suṣeṇa, at Vegadarśī. Napigil ng ulang-palaso ni Kumbha ang pagsulong ng mga Vānara hanggang si Sugrīva mismo ang humarap: binasag niya ang busog ni Kumbha, pinukaw siya sa maingat na papuri, at niyakap sa mahigpit na pagkakasunggab na tulad ng elepante. Matapos ang paghahagis na parang sa dagat at ang ganting-salakay, ibinagsak ni Sugrīva si Kumbha sa isang kamaong kulog, yumanig ang lupa at lalo pang sumidhi ang takot sa hanay ng mga Rākṣasa. Itinuturo ng kabanatang ito ang pamumuno sa gitna ng krisis—pag-iingat sa mga kakampi, pagpapanumbalik ng loob, at ang wastong paggamit ng salita at lakas bilang sandata sa digmaan.
Sarga 77
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
Sa Sarga 77, si Nikumbha—nagngangalit nang makita ang pagbagsak ng kanyang kapatid sa kamay ni Sugrīva—ay humarap sa mga pinunong vanara na may nakapanghihilakbot na anyo at maringal na kasangkapang pandigma. Kinuha niya ang mapalad na parigha (bakal na pamalo), na inihalintulad sa tuktok ng Mahendra, at sa malakas na ungol ay pinaikot ito nang ubod-lakas na wari’y umiikot ang langit. Sandaling napatigil ang magkabilang hukbo sa takot, at nahayag na ang loob at paninindigan ay mahalagang sandata sa digmaan. Si Hanumān lamang ang nanatiling matatag, iniharap ang kanyang dibdib. Nang tumama ang parigha, ito’y nabasag at nagkadurug-durog, na nagpatunay sa di-matitinag na lakas ni Hanumān at sa kawalang-saysay ng hilaw na dahas laban sa disiplinadong kapangyarihan. Gumanti si Hanumān ng matinding suntok; kahit siya’y dakmain at buhatin, muli pa rin siyang tumama. Nang makawala, ibinagsak niya si Nikumbha, lumundag sa dibdib nito, at sa isang marahas na pagliko ay binali ang leeg, tinapos ang tunggalian. Nagdiwang ang mga vanara; samantalang ang takot ay kumalat sa hanay ng mga rākṣasa. Pagkaraan ng pagbagsak ng pinuno, ang salaysay ay tumungo sa mas tumitinding labanan na kinasasangkutan ni Rāma at isang kampeong rākṣasa na tinatawag na Makara, hudyat ng pag-igting ng digmaan.
Sarga 78
मकराक्षस्य निर्गमनम् — The Deployment of Makaraksha and Ravana’s Fury
Sa Sarga 78, matapos ang mabibigat na pagkalugi ng mga Rakshasa, lalo pang tumitindi ang digmaan. Nang mabalitaan ni Ravana ang pagkamatay nina Nikumbha at Kumbha, siya’y nag-alab sa poot at dalamhati at ipinatawag si Makarākṣa, ang malapad ang mga mata na anak ni Khara. Ipinag-utos niya nang tuwiran na patayin sina Rama, Lakshmana, at ang hukbong Vanara. Tinanggap ni Makarākṣa ang utos nang may tapang; naghandog ng paggalang at pradakṣiṇa, ipinahanda ang karwahe at mga kawal, at sumakay. Inutusan niya ang mga Rakshasa na maunang sumugod at makipaglaban. Inilarawan ang kanilang hukbo bilang nakapangingilabot at nag-iiba-iba ng anyo, tila dambuhalang kawan na yayanig sa lupa; umalingawngaw ang mga tambol, kabibe, at palakpak na tunog-digma. Sa pag-alis ng hukbo, lumitaw ang masasamang nimitta: nalaglag ang latigo ng kutsero, bumagsak ang watawat, nanghina at lumuha ang mga kabayo, at humampas ang marahas na hanging may alikabok. Gayunman, binale-wala ng mga mandirigma ang mga palatandaan at nagpatuloy patungo kina Rama at Lakshmana, na wari’y ipinahihiwatig ang nalalapit na pagkabigo.
Sarga 79
मकराक्षवधः (The Slaying of Makarākṣa)
Sa Sarga 79, sa gitna ng digmaan sa Laṅkā, lumitaw si Makarākṣa, na kinikilalang anak ni Khara. Nagtipon ang mga pinunong Vānara at naghanda sa labanan habang sumiklab ang malawakang sagupaan ng Vānara at Rākṣasa—mga punò at bato ang inihahagis, at mga sandata ang nag-uunahan sa paglipad. Hinamon ni Makarākṣa si Śrī Rāma sa tuwirang tunggalian, binuhay ang poot na minana mula sa Daṇḍakāraṇya at nagbanta na ipadadala si Rāma sa kaharian ni Yama. Tumugon si Rāma na hindi sa salita nasusukat ang tagumpay, at inalala ang dating paglipol sa hukbo ni Khara bilang patunay na sa gawa nagkakabisa ang katotohanan. Sumunod ang matinding palitan ng mga palaso, umalingawngaw sa himpapawid at pinagmamasdan ng mga nilalang na makalangit. Binuwag ni Rāma ang karwahe ni Makarākṣa at pinilit siyang lumaban nang nakalakad; saka kinuha ng Rākṣasa ang nakapanghihilakbot na nagliliyab na śūla na ipinagkaloob ni Rudra, na wari’y sandata ng paglipol ng sanlibutan at ikinapangamba maging ng mga diyos. Hinati ni Rāma ang lumilipad na śūla sa tatlong palaso; pinuri siya ng mga nasa langit, at pagkaraan ay inilapat niya ang Pāvaka-astra at tinamaan si Makarākṣa, na bumagsak na nahati ang puso. Nang makita ang pagbagsak ng kanilang pinuno, umurong ang mga Rākṣasa patungong Laṅkā sa takot sa mga palaso ni Rāma.
Sarga 80
इन्द्रजितो यज्ञानुष्ठानं अन्तर्धानं च (Indrajit’s Rite and the Invisible Assault)
Sa Sarga 80, nang mabalitaan ni Rāvaṇa ang pagkamatay ni Makarākṣa, siya—bilang sanay na mananagumpay sa digmaan—ay nagngitngit, nagngangalit ang mga ngipin, at agad nagpasya ng ganti. Inutusan niya ang anak na si Indrajit (Rāvaṇi) na lumusong sa labanan. Bago sumalakay, nagsagawa si Indrajit ng natatanging rākṣasa na yajña/homa sa apoy: inilarawan ang mga kasangkapan at kapalit na handog—mga sandata na wari’y bahagi ng paghahain, pulang kasuotan, at mga sandok na bakal—at isang maitim na kambing ang kinuha para ihandog. Lumitaw ang mga palatandaan ng tagumpay nang ang apoy ay magliyab na tila ginto at walang usok habang tinatanggap ang mga alay; at matapos bigyang-lugod ang mga deva, dānava, at rākṣasa, sumakay siya sa maringal na karwaheng hitik sa palamuti. Pagkaraan ay nag-antardhāna (naging di-nakikita) si Indrajit at nagmalaki na ipagkakaloob niya ang tagumpay sa ama sa pagpatay kina Rāma, Lakṣmaṇa, at sa mga vānarā. Mula sa himpapawid, di-nakikita, siya’y nanalakay, lumilikha ng usok at hamog na dilim na naglalaho ang mga direksiyon at natatabingan ang tunog at anyo; daan-daan ang nabuwal na vānarā. Bagaman gumanti sina Rāma at Lakṣmaṇa ng mga dibyang astra, hindi nila maabot ang di-nakikitang kaaway. Iminungkahi ni Lakṣmaṇa na palawakin ang paggamit ng Brahmāstra, ngunit pinigil siya ni Rāma ayon sa dharma ng pakikidigma: hindi dapat lipulin ang marami alang-alang sa iisa, ni patayin ang hindi lumalaban, ang nakatago, sumusuko, tumatakas, o hindi nakahanda. Kaya nagpasya si Rāma na ituon nang tumpak ang mga sandata laban sa māyin na si Indrajit at nag-isip ng mabilis na paraan upang siya’y mapabagsak, habang handang-handa ang mga vānarā.
Sarga 81
इन्द्रजितो मायासीतावधः — Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
Inilalarawan ng Sarga 81 ang isang sikolohikal at etikal na pagsubok na nilikha ni Indrajit. Nang maunawaan niya ang layon ni Rāghava, umurong siya sa Laṅkā at, sa pag-alaala sa pagkamatay ng mga Rākṣasa, lumabas na nagngangalit sa kanlurang tarangkahan. Nakita niya sina Rāma at Lakṣmaṇa na handa sa labanan, kaya gumamit siya ng māyā: nagpakita siya ng huwad na Sītā sa isang karwaheng binabantayan ng mga Rākṣasa, at lumapit sa hukbo ng mga Vānara upang lituhin ang kanilang loob. Sumugod ang mga Vānara; nanguna si Hanumān na may dalang tuktok ng bundok bilang sandata. Nakita niya ang babaeng nasa karwahe—may anyong mapag-asceta, iisang tirintas, at mga katawang nababalutan ng alikabok—at inakala niyang siya si Maithilī. Nabahala si Hanumān at hinarap si Indrajit, habang si Indrajit ay nagkunwaring hinila ang buhok ng babae, sinaktan siya, at ipinangatwirang pinahihintulutan ang pananakit sa babae bilang pagpapahirap sa kaaway. Tinuligsa ni Hanumān ang gawaing iyon bilang hamak at di-mararangal, at ipinahayag ang nalalapit na kamatayan ni Indrajit at ang kahihiyang susunod sa kanya. Pagkaraan, sa harap ng lahat, ‘pinatay’ ni Indrajit ang huwad na Sītā sa pamamagitan ng tabak at ipinahayag na walang saysay ang pagsisikap ng mga Vānara. Sandaling gumuho ang hanay ng mga Vānara sa dalamhati at pag-atras, samantalang si Indrajit ay nagdiwang at umungal—ipinapakita na ang māyā ay sandatang tumatama sa loob at pag-asa, hindi sa pangangailangan ng digmaan.
Sarga 82
इन्द्रजित्-हनूमद्-युद्धं तथा निकुम्भिलायां होमः (Indrajit vs Hanuman; Indrajit’s Nikumbhila rite)
Sa Sarga 82, yumanig sa larangan ang dagundong na iniuugnay kay Indrajit, kaya nagkawatak-watak sa takot ang mga pinunong Vānara. Pinigil ni Hanumān (Mārutātmaja) ang pag-urong, sinaway ang pagkawala ng yuddhotsāha (tapang at sigasig sa digmaan), at muling inayos ang hanay, inuutusang bumalik sila sa unahan. Muling nag-alab ang loob ng mga Vānara; nagbitbit sila ng mga punò at tuktok ng bundok, sumugod na umuungal, at si Hanumān ay lumusot sa hukbo ng mga Rakṣasa na wari’y apoy, na nagdulot ng mabibigat na kasawian. Sa isang matinding sagupaan, inihagis ni Hanumān ang isang napakalaking bato sa karwaheng pandigma ni Rāvaṇi; nakaiwas ang sarathi, at hindi tinamaan si Indrajit—sa halip, bumaon ang bato, biniyak ang lupa at dumurog ng mga kawal sa bagsakan. Lalong tumindi ang labanan: umulan ng punò at bato mula sa mga Vānara, at sumagot si Indrajit at ang kanyang mga kasama ng mga ulang palaso at sandatang pangsagupaan—trishūla, tabak, sibat, at pamalo. Nang mapigil ang kaaway, iniutos ni Hanumān ang isang maingat na pag-atras: higit sa lahat ang layunin ni Rāma, kaya dapat nilang ipabatid ang mabigat na pahayag na si Sītā ay pinatay at hintayin ang pasya nina Rāma at Sugrīva. Nang makita ni Indrajit si Hanumān na patungo kay Rāma, umalis siya patungong Nikumbhilā upang isagawa ang homa na may alay-dugo. Nagningas ang apoy na tila araw, habang ang mga Rakṣasa na bihasa sa ritwal ay sumaksi sa paghahandog—at dito nagtatagpo ang lakas ng digmaan at kapangyarihan ng yajña.
Sarga 83
त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83) — Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha
Nagsisimula ang sargang ito sa pagdinig ni Rāma sa matinding saṅgrāma-nirghoṣa, ang dagundong ng digmaan sa pagitan ng mga Rākṣasa at mga Vānara. Inutusan niya si Jāmbavān, ang ṛkṣapati (hari ng mga oso), na magtungo sa kanlurang tarangkahan upang palakasin si Hanumān. Dumating si Hanumān kasama ang mga Vānarang sugatan at pagod sa labanan, at naghatid ng nakapangingilabot na balita: si Indrajit, anak ni Rāvaṇa, ay diumano’y tumama at pumatay kay Sītā na umiiyak, sa harap mismo nila. Sa bigat ng pahayag, gumuho ang loob ni Rāma; nilamon siya ng śoka at bumagsak na tila punong naputol ang ugat. Nagmadali ang mga pinunong Vānara, binuhat siya, at winisikan ng mabangong tubig na may halimuyak ng lotus at liryo, na wari’y pinapawi ang biglang pagliyab ng apoy na di mapapatay. Yakap ni Lakṣmaṇa ang nagdadalamhating Rāma at nagbigay ng matalas na pangangatwiran tungkol sa dharma-sankat: kung ang matuwid at mapagpigil-sa-sarili ay nagdurusa habang ang masama ay umuunlad, tila nawawalan ng bisa ang dharma. Ipinanukala niya ang mga pagdududa: kung may nakikitang gantimpala ba ang dharma, kung tadhana ba kaysa pagsisikap ang nagdadala ng bunga, at kung ang “pagsasabi ng katotohanan” bilang dharma ay laging kaayon ng asal ng isang hari. Pagkaraan, ibinaling niya ang diwa sa makatotohanang artha: ang kasaganaan ang nagpapalakas ng ugnayang panlipunan, ng pagkilos, at maging ng mga birtud; ang pagtalikod sa yaman ay maaaring pumigil sa mga gawain at magbukas sa pagkakamali. Sa huli, nagpasiya si Lakṣmaṇa na pawiin ang dalamhating dulot ni Indrajit sa pamamagitan ng tiyak na pagkilos at hinimok si Rāma na kilalanin ang sarili niyang kadakilaan bilang mahātman.
Sarga 84
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नोपदेशः (Counsel to Disrupt the Nikumbhilā Rite)
Sa Sarga 84, nagkaroon ng matinding krisis sa diwa ng hukbo at ito’y naituwid sa pamamagitan ng wastong payo. Dumating si Vibhīṣaṇa matapos ayusin ang mga hanay ng kawal, at nadatnan niyang si Rāma ay nababalot ng matinding dalamhati—nakahimlay sa kandungan ni Lakṣmaṇa—sapagkat ang ulat ni Hanumān ay napagkamalang patunay na pinatay ni Indrajit si Sītā. Ipinaliwanag ni Lakṣmaṇa ang sanhi ng pagkalito ni Rāma. Pinigil ni Vibhīṣaṇa ang lalo pang pagkabagabag at itinuwid ang pagkaunawa: hindi kapani-paniwalang papatayin ni Rāvaṇa si Sītā; ito’y māyā, isang mapanlinlang na pakana upang ilihis ang mga Vānara. Ibinunyag niya ang tunay na layon: patungo si Indrajit sa dambana ng Nikumbhilā upang magsagawa ng homa; kapag natapos, siya’y magiging halos di-malalabanan, waring “di-nakikita” kahit ng mga deva sa digmaan. Kaya’t hinimok ni Vibhīṣaṇa ang agarang pagkilos: kumilos ang hukbo bago matapos ang ritwal, talikuran ang huwad na paghihinagpis, at isugo si Lakṣmaṇa bilang pangunahing tagapagwasak ng yajña upang maging marupok si Indrajit at mapahintulutan ang kanyang kamatayan. Sa gayon, ipinapakita ng kabanata ang ugnayan ng viveka at napapanahong estratehiya, at ang payo bilang tulay mula sa dalamhati tungo sa dhārmikong pagkilos.
Sarga 85
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नः — Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila
Sa Sarga 85, si Rāma, dahil sa matinding dalamhati, ay pansamantalang hindi maunawaan ang sinabi ni Vibhīṣaṇa. Muling pinatatag ni Rāma ang loob at hiniling na ulitin nang malinaw ang payo. Ipinabatid ni Vibhīṣaṇa na maayos nang nahati at naipuwesto ang mga hukbong Vānara, at hinimok si Rāma na talikuran ang nakapapahina na pagkabalisa sapagkat ito’y nagpapalakas ng loob ng kaaway; sa halip ay magpursigi upang mabawi si Sītā at lipulin ang mga rākṣasa. Pagkaraan ay naghatid siya ng kagyat na balita: si Indrajit (Rāvaṇi) ay nagtungo sa Nikumbhilā upang magsagawa ng isang yājña; kapag natapos iyon, mapapahamak ang buong panig ni Rāma, sapagkat ayon sa biyaya, maaaring mapatay si Rāma kung hindi maagap na mapipigil ang ritwal. Kaya’t ipinayo niyang suguin si Lakṣmaṇa, kasama ang buong hukbong Vānara sa pamumuno ni Hanumān, binabantayan ni Jāmbavān, at susundan ni Vibhīṣaṇa bilang dalubhasa sa māyā. Kinilala ni Rāma ang kahusayan ni Indrajit sa Brahmāstra at sa pandaraya ng ilusyon, at iniutos ang paglusob. Si Lakṣmaṇa ay nagsuot ng sandata, magalang na nagbigay-pugay kay Rāma, nangakong kikilos agad, at mabilis na sumugod sa dambana ng Nikumbhilā, pumapasok sa mabagsik na hanay-pandigma ng mga rākṣasa na wari’y “isang lambong ng kadiliman.”
Sarga 86
इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman
Sa Sarga 86, mula sa payo ay biglang sumiklab ang mabangis na labanan. Nagbigay si Vibhīṣaṇa, kapatid ni Rāvaṇa, ng malinaw na tagubilin kay Lakṣmaṇa: agad durugin ang hukbong rākṣasa na kasing-itim ng ulap upang mahayag si Indrajit, anak ni Rāvaṇa, at masugatan bago niya matapos ang kanyang ritwal na gawain. Sumunod ang marahas na sagupaan; tila natakpan ang langit ng mga sandatang inihahagis—mga palaso, punò, at maging mga tuktok ng bundok—habang ang mga oso at vanara ay sumalakay gamit ang likás na sandata. Nang marinig ni Indrajit ang pagdaing ng kanyang mga kawal, siya—na mahirap daigin—ay tumindig nang hindi tinatapos ang ritwal. Lumitaw siya mula sa dilim ng gubat, sumakay sa nakahandang karwahe, at nagmistulang kamatayan: may ningning na gaya ng ulap-bagyo at mapupulang mata. Habang pinalilibutan ng mga rākṣasa si Lakṣmaṇa, lalo pang pinaigting ni Hanūmān ang labanan, humahawak ng dambuhalang mga punò at sinusunog ang hanay ng kaaway na parang apoy ng pagkalusaw. Libu-libong rākṣasa ang dumagsa kay Hanūmān na may sari-saring sandata—trishula, espada, sibat, bakal na pamalo, palakol, maso, at bhindipāla. Inutusan ni Indrajit ang kanyang tagapagkarwahe na lumapit sa bayaning vanara at pinaulanan siya ng mga pana at sandata. Tinanggap ni Hanūmān ang pag-atake at naghamon nang tuwiran; binalaan naman ni Vibhīṣaṇa si Lakṣmaṇa sa balak ni Indrajit at hinimok siyang kumilos agad nang nakamamatay. Nakilala ni Lakṣmaṇa si Indrajit sa karwahe at nagsimulang gumanti sa pamamagitan ng ulang ng mga palaso.
Sarga 87
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
Sa sargang ito, naganap ang isang masusing tagubilin sa digmaan at isang pagtatalong ukol sa dharma. Matapos turuan si Lakṣmaṇa, inakay siya ni Vibhīṣaṇa sa isang masukal na pook at itinuro ang isang nakapanghihilakbot na nyagrodha (punong balete) na wari’y maitim na ulap. Ipinaliwanag niya na si Indrajit, matapos maghandog, ay nagiging di-nakikita at nagkakamit ng nakamamatay na bentahe; kaya dapat siyang salakayin ni Lakṣmaṇa bago pa ito makapasok sa ilalim ng nyagrodha, at wasakin ang kanyang karwahe, mga kabayo, at karwahero sa pamamagitan ng naglalagablab na mga palaso. Sumang-ayon si Lakṣmaṇa at naghintay na handa, ang busog ay pinakintab at pinatunog. Dumating si Indrajit sakay ng maningning na karwahe at hinamon sa tuwirang labanan. Dito sumiklab ang mabagsik na palitan ng salita: sinumbatan ni Indrajit si Vibhīṣaṇa sa pagtalikod sa sariling angkan at paghingi ng kanlungan sa mga “di-kapanig,” at iginiit ang katapatan sa sariling panig kahit may kapintasan. Tumugon si Vibhīṣaṇa sa paninindigang nakasentro sa dharma: bagama’t isinilang sa mga rākṣasa, tinalikuran niya ang kalupitan at tinanggihan ang pakikisama sa adharma—gaya ng pagpag sa makamandag na ahas o paglayo sa nasusunog na bahay. Isa-isa niyang binanggit ang mapanirang kasalanan—pagnanakaw, paglapastangan sa asawa ng iba, pagdududa sa mga kaibigan, pagpatay sa mga ṛṣi, pagkapoot sa mga diyos, pagmamataas, galit, at poot—na aniya’y tumakip sa kapalaran ni Rāvaṇa na parang ulap-ulan na nagkukubli sa bundok, at ipinahayag ang nalalapit na pagkapahamak ng Laṅkā. Sa wakas, binalaan niya si Indrajit na nakagapos na ito sa silo ng kamatayan at hindi na makababalik na buhay kapag hinarap ang mga palaso ni Lakṣmaṇa.
Sarga 88
इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
Sa Sarga 88, ang palitan ng salita ay agad na tumitigas tungo sa sagupaan ng mga palaso. Nang marinig ang payo ni Vibhīṣaṇa, si Indrajit (Rāvaṇi) ay nalunod sa poot, sumakay sa marangyang karwaheng hinihila ng maiitim na kabayo, at nagmistulang kamatayan sa larangan. Tinukso niya si Lakṣmaṇa sa mga ipinagyayabang na tagumpay sa digmaang-gabi, nagbanta na ipadadala siya sa tahanan ni Yama, at inihula ang pagdagsa ng mga maninila sa kanyang bangkay—ginawang sandata ang pananakot. Si Lakṣmaṇa, walang takot at nag-aalab ang galit, ay tumugon ayon sa kṣātra-dharma: ang tagumpay ay pinatutunayan ng gawa, hindi ng lakas ng salita; at ang pagiging di-nakikita sa labanan ay landas ng magnanakaw, hindi ng mandirigma. Hinamon niya si Indrajit na ipakita sa loob ng abot ng palaso ang kapangyarihang ipinagmamalaki. Nagpakawala si Indrajit ng mga palasong tila ahas, sumisipol at sumisitsit, na tumimo kay Lakṣmaṇa; gayunman, nagningning si Lakṣmaṇa na “parang apoy na walang usok.” Muling nagpahayag si Indrajit ng hangaring pumatay; si Lakṣmaṇa nama’y tumugon nang may pagpipigil, nangakong tatama nang walang pagyayabang. Sa huli, nagpalitan sila ng sunod-sunod na putok: limang palaso ang itinanim ni Lakṣmaṇa sa dibdib ni Indrajit, at gumanti si Indrajit ng tatlong tumpak na palaso. Nagtatapos ang kabanata sa larawan ng nakapanghihilakbot at halos pantay na tunggalian ng dalawang halos di-madaig na bayani, na inihahambing sa mga makalangit na katawan at alamat na magkatunggali, ipinapakita ang pagkakapantay ng tejas at ang kaibhan ng mapaghamong banta at disiplinadong gawa.
Sarga 89
इन्द्रजित्–लक्ष्मणयोर् घोरः शरयुद्धः (Indrajit and Lakshmana’s Fierce Exchange of Arrows)
Sa Sarga 89, lalong tumitindi ang tunggalian nina Lakṣmaṇa at Indrajit, na salit-salitang nagiging digmaan ng salita (vāk-yuddha) at digmaan ng palaso (śara-yuddha). Sinimulan ni Lakṣmaṇa ang paglusob nang may galit na pinipigil at may tumpak na pagtuon; ang dagundong ng kanyang busog ay yumanig sa loob ng pinunong rākṣasa. Nabanaag ni Vibhīṣaṇa ang pamumutla ni Indrajit bilang pagbitak sa kanyang loob at pag-uurong ng loob. Sumagot si Indrajit sa mapanuyang paggunita sa naunang pagkabuwal sa digmaan, hinahamon ang alaala ni Lakṣmaṇa at itinutulak siya tungo sa “tahanan ni Yama.” Pagkaraan ay sumiklab ang palitan ng mga ulang-palaso: pinaulanan ni Lakṣmaṇa ng mga palaso si Indrajit; si Indrajit nama’y tumama kay Lakṣmaṇa, kay Hanumān, at kay Vibhīṣaṇa, at nabasag ang mga kalasag at mga watawat. Ang langit ay naging tila lambat ng mga palaso, na inihahambing sa mga ulap sa oras ng pagkalusaw. Bagaman dumadaloy ang dugo na wari’y talon at ang mga katawan ay kumikislap na parang punong namumulaklak, hindi umurong ni napagod ang dalawang mandirigma. Ipinakikita ng salaysay ang aral ng katatagan sa pakikidigma: kapanatagan, katumpakan, at pagtangging magpatalo sa sikolohikal na hamon. Nagtatapos ang sarga sa paglapit ni Vibhīṣaṇa upang umalalay sa di-matitinag na Lakṣmaṇa, tanda ng tungkulin ng kapanalig at pag-aaruga sa gitna ng labanan.
Sarga 90
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit–Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)
Inilalarawan ng Sarga 90 ang isang mapagpasiyang yugto ng digmaan sa Laṅkā sa dalawang magkakaugnay na galaw: ang madiskarteng pagpapalakas-loob ni Vibhīṣaṇa sa mga pinunong Vānara at ang pag-igting ng tunggalian nina Lakṣmaṇa at Indrajit (Rāvaṇi). Sa pagbubukas, kapwa nakatuon sa tagumpay ang dalawa, na inihahambing sa naglalabang elepante; si Vibhīṣaṇa nama’y pumuwesto sa unahan upang masaksihan at magbigay-gabay. Binanggit ni Vibhīṣaṇa ang mga pangunahing kumander ng Rākṣasa na napatay na, at itinuring na si Indrajit ang natitirang haligi ng paglaban (maliban kay Rāvaṇa). Ipinahayag din niya ang bigat ng dharma: ang pagharap at pananakit sa pamangkin alang-alang kay Rāma, na nagpapakita ng sakripisyo at sakit ng digmaan sa loob ng angkan. Nagbunyi ang mga pinunong Vānara at sumiklab ang sigalot: nakipagsagupaan si Jāmbavān at ang hukbo sa mga Rākṣasang may sandata, at si Hanumān, matapos ibaba si Lakṣmaṇa, ay winasak ang hanay ng kaaway gamit ang nabunot na punong sāla. Lalong bumilis ang labanan nina Lakṣmaṇa at Indrajit hanggang di na makita ang galaw ng kamay sa busog; napuno ng palaso ang langit, dumilim ang paligid at lumitaw ang mga masamang palatandaan, at ang ugong ng digmaan ay tila labanan ng mga Deva at Asura. Sa mga pagliko ng kapalaran, tinamaan ni Saumitri ang apat na kabayo ni Indrajit, at napugutan ang kutsero sa isang bhalla; sandaling si Indrajit mismo ang umako sa pagmamaneho, ngunit nilundag ng mga pinunong Vānara at pinatay ang mga kabayo kaya napilitang lumaban siyang nakalakad. Pinigil siya ni Lakṣmaṇa sa masinsing ulang ng palaso, at tumaas ang loob ng Vānara nang makita ang panghihina ni Indrajit. Nagtatapos ang sarga sa paglusob ni Indrajit na naglalakad at sa pagharang ni Lakṣmaṇa sa panibagong buhos ng palaso, na nagpapatibay sa pag-usad tungo sa pagbagsak ni Indrajit.
Sarga 91
इन्द्रजित्-वधः (The Slaying of Indrajit)
Sa Sarga 91, naganap ang mapagpasiyang tunggalian nina Lakṣmaṇa (Saumitrī) at Indrajit (Rāvaṇi), sa gitna ng matinding labanan at pag-igting ng mga astrang makalangit. Muling sumabak si Indrajit matapos ihanda ang karwaheng pinalamutian ng ginto, at sinalakay sina Lakṣmaṇa at Vibhīṣaṇa; pinabagsak niya ang mga pinunong Vānara sa pamamagitan ng dambuhalang ulang ng mga palaso, tanda ng kanyang lāghava (husay sa pakikidigma). Sumagot si Lakṣmaṇa sa pamamagitan ng pagputol sa mga busog ni Indrajit, paulit-ulit na pagsugat sa kanya, at pagwasak sa kaayusan ng kanyang karwahe, pati ang karwahero, kaya’t umikot ang mga kabayo nang walang patnubay. Nakipagsagupa rin si Vibhīṣaṇa, at si Indrajit, dahil sa galit at tadhana, ay nagpakawala ng mas mabibigat na sandata: una’y apoy, saka ang Asura-astra na nagmistulang ulang ng sari-saring armas. Pinawi ito ni Lakṣmaṇa sa pamamagitan ng Saurya at Māheśvara na panlaban, habang ang mga nilalang na makalangit ay sumasaksi at nag-iingat sa kanya. Sa wakas, ikinabit ni Lakṣmaṇa ang di-matatalong Aindra-astra, at sa pananalitang may katotohanan at panata ay pinabanal ang bisa nito. Nang pakawalan niya ito, naputol ang ulo ni Indrajit; natapos ang sindak ng mga daigdig, umalingawngaw ang papuri ng kalangitan, umulan ng mga bulaklak, at nagkawatak-watak ang hukbo ng mga Rākṣasa.
Sarga 92
युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः — Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing
Isinasalaysay sa Sarga 92 ang kagyat na pangyayari matapos ang pagkamatay ni Indrajit, na naging malaking pagliko sa digmaan at patunay sa dharma ng paglilingkod ni Lakṣmaṇa. Duguan at sugatan, iniulat ni Lakṣmaṇa ang mabagsik na pagpaslang kay Indrajit; pinagtibay naman ni Vibhīṣaṇa na naputol ang ulo ng prinsipe ng mga rākṣasa. Dalawa ang tugon ni Rāma: hayagang pagpupuri na nagpapalaganap ng kīrti, at masuyong pag-aaruga sa kapatid—iniupo si Lakṣmaṇa sa kanyang kandungan, paulit-ulit na siniyasat ang katawan nitong tinamaan ng mga palaso, at inaliw siya. Ipinaliwanag ni Rāma na ito’y matinding paghina ng lakas-pandigma ni Rāvaṇa; inaasahan niyang lalabas ang nagdadalamhating hari ng rākṣasa kasama ang malaking hukbo, at ipinahayag ang kahandaang tapusin siya. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa paggagamot sa larangan at kapakanan ng mga kapanalig. Ipinatawag ni Rāma si Suṣeṇa at iniutos na alisin ang mga palaso at gamutin hindi lamang si Lakṣmaṇa at Vibhīṣaṇa kundi pati ang mga sugatang mandirigmang oso at mga vānara. Ibinigay ni Suṣeṇa ang pinakamataas na gamot sa pamamagitan ng paglanghap sa ilong; agad na naging viśalya si Lakṣmaṇa—wala nang palaso, walang sakit, at ganap na naibalik ang lakas. Nagalak ang mga pinuno at ang hukbo, at nagwakas ang sarga sa pagpupuri sa halos di-mangyayaring gawa at sa pagtaas ng loob ng sandatahan.
Sarga 93
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
Nagsisimula ang sargang ito sa ulat ng mga ministro ni Paulastya (Rāvaṇa) tungkol sa nakapanghihilakbot na pagkamatay ni Indrajit/Meghanāda, na pinaslang ni Lakṣmaṇa sa tulong ni Vibhīṣaṇa. Sa pagdinig nito, si Rāvaṇa ay napasubsob sa pagkahimatay, saka nagluksa, at pagdaka’y nag-alab ang poot; inilarawan ang kanyang anyo sa mga kosmikong paghahambing—ang kanyang mga kilay na tila dagat sa wakas ng panahon, apoy at usok na sumisiklab sa bibig, at mga luha na bumabagsak na parang langis mula sa nagliliyab na lampara. Ipinagmalaki niya ang katiyakan ng mga biyaya at banal na sandata—ang di-mababaling kavaca na kaloob ni Brahmā at ang kakila-kilabot na busog—upang patigasin muli ang loob ng mga rākṣasa at ipahayag ang panibagong pagsalakay kina Rāma at Lakṣmaṇa. Ngunit ang dalamhati ay naging ligaw na paghihiganti: nagpasiya siyang lipulin si Vaidehī (Sītā), humugot ng tabak at nagmadaling tumungo sa Aśoka-vana, habang ang mga rākṣasa’y nagdiwang sa inaakala nilang di-matitinag niyang kapangyarihan. Lumipat ang salaysay sa pananaw ni Sītā—ang kanyang pangamba, pagsisisi sa pagtanggi sa dating pagliligtas ni Hanumān, at pag-aalala para kay Rāma at kay Kausalyā. Dumating ang timbang ng dharma sa pamamagitan ni Suparśva, matuwid na ministro, na pumigil kay Rāvaṇa: ang pagpatay sa isang babae ay laban sa dharma; ang galit ay dapat ibaling sa digmaan, hindi kay Sītā. Tinanggap ni Rāvaṇa ang payo, umurong, at muling nagtungo sa kapulungan, pansamantalang ibinabalik ang sarili mula sa pribadong paghihiganti tungo sa wastong asal ng digmaan.
Sarga 94
रावणस्य सभाप्रवेशः — रामस्य शरवृष्ट्या राक्षससेनाविनाशः (Ravana Enters Council; Rama’s Arrow-Storm Destroys the Rakshasa Host)
Nagsisimula ang Sarga 94 sa pagpasok ni Rāvaṇa sa kapulungan, lantad ang dalamhati at poot. Sa pagyukod at magkasalikop na palad, kinausap niya ang mga pinunong mandirigma at iniutos ang isang siksik na paglusob na nakatuon sa iisang puntirya—si Rāma. Ipinahanda ang sabayang paglusong ng mga elepante, kabayo, karwahe, at impanterya. Pagsikat ng araw, sumiklab ang nakapanghihilakbot na labanan: nagpalitan ng mga pana at sibat, pamalo, tabak, palakol, pati mga punò at bató. Napuno ang kapatagan ng alikabok at dugo—tila mga ilog ng dugo, mga bangkay na animo’y inaanod, at mga makinang pandigma na wari’y pampang at punò. Nang masugatan ang mga vānarā, kay Rāma sila sumilong. Pagkatapos, pumasok si Rāma sa hanay ng mga rākṣasa at nagpaulan ng di-masukat na mga palaso. Sa bilis niya at sa dakilang sandatang kaugnay ng mga Gandharva, nalito ang paningin ng mga rākṣasa: wari’y maraming Rāma ang kanilang nakikita, hindi nila siya matukoy, at sa maling galit ay sila-sila ang nagtatamaan. Sa maikling bahagi ng araw, nalipol ang napakarami; ang mga nalabi ay umurong patungong Laṅkā. Pinuri ng mga nilalang sa langit si Rāma, at sinabi niya kina Sugrīva, Vibhīṣaṇa, Hanūmān, Jāmbavān, Mainda, at Dvivida na ang gayong makalangit na astrang kapangyarihan ay sa kanya at kay Tryambaka (Śiva) lamang nararapat.
Sarga 95
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
Sa sargang ito, inilalahad ang isang masusing pagtanaw sa pinsala ng digmaan at ang pagninilay sa ugat ng kapahamakan. Binubuksan ito sa masidhing paglalarawan ng mga hukbong ipinadala ni Rāvaṇa—mga kabayong tila kulay-apoy, mga karwaheng may watawat at gintong palamuti, mga mandirigmang may bakal na pamalo, at mga rākṣasang nag-iiba-iba ng anyo—na ngayo’y nalugmok sa matatalim, nagniningning, at ginintuang palamuting mga palaso ni Rāma, na nagpapakita ng kanyang walang pagod na bisa (akliṣṭa-karman). Pagkaraan, lumilipat ang salaysay sa panaghoy at pagbasa sa sanhi: nagtitipon ang mga babaeng rākṣasī at mga nakaligtas, tinatangisan ang mga asawa, anak, at kamag-anak, at itinatanong kung saan nagsimula ang tanikala ng poot—sa kapus-palad na pagnanasa ni Śūrpaṇakhā kay Rāma at sa kanyang sinumpang paglusob, na nagbunga ng pagkapuksa nina Khara at Dūṣaṇa at sa huli’y sa pagdukot kay Sītā. Binabanggit bilang “sapat na patunay” ng lakas ni Rāma ang pagpatay kay Virādha, ang labanan sa Janasthāna, ang pagkamatay nina Khara, Dūṣaṇa, Triśiras, Kabandha, at Vāli, at ang pagbabalik ng kaharian kay Sugrīva. Naaalaala rin na tinanggihan ni Rāvaṇa ang dhārmikong payo ni Vibhīṣaṇa. Lumalalim ang takot: wari’y magiging śmaśāna ang Laṅkā, sumisibol ang mga masamang pangitain, at inihahambing si Rāma kay Rudra, Viṣṇu, Indra, o maging kay Antaka (Kamatayan). Ipinapaalala ang biyaya ni Brahmā kay Rāvaṇa—kaligtasan laban sa mga deva, dānava, at rākṣasa, ngunit hindi laban sa tao—kaya ang taong si Rāma ang nagiging kasangkapan ng pagbagsak. Nagtatapos ang sarga sa mga babaeng magkakayakap sa dalamhati, na itinatanghal ang digmaan bilang pagkatalo at bilang paghatol ng dharma.
Sarga 96
युद्धाय रावणस्य निर्याणं तथा उत्पातदर्शनम् (Ravana’s Mobilization for War and the ظهور of Fatal Portents)
Sa Sarga 96, narinig ni Rāvaṇa ang panaghoy na umaalingawngaw sa buong Laṅkā, hudyat ng pagdurusa ng mga mamamayan at bigat ng digmaan sa loob ng lungsod. Sandali siyang tumigil, saka nag-anyong kakila-kilabot sa poot at nagbigay ng madaliang utos kina Mahodara, Mahāpārśva, at Virūpākṣa upang tipunin at ihanda ang natitirang mga rākṣasa para sa labanan. Sa sunod-sunod na mapagmalaking panata, ipinahayag ni Rāvaṇa na ipapadala niya sina Rāghava at Lakṣmaṇa sa tahanan ni Yama, at igaganti ang pagkabuwal nina Khara, Kumbhakarṇa, Prahasta, at Indrajit. Ipinangako rin niyang wawasakin ang mga hanay ng Vānara sa ulang-palaso na tila mga ulap. Nagsandata ang hukbo ng rākṣasa ng sari-saring sandata, sumakay sa mga karwahe, at lumabas na may dagundong na sigaw. Habang sumusulong si Rāvaṇa—nagniningning at nakataas ang busog—sumiklab ang mga masamang pangitain sa langit at sa katawan: dumilim ang araw, nagdilim ang mga direksiyon, bumagsak ang mga bulalakaw, umulan ng dugo, umalingawngaw ang di-mabuting huni ng mga hayop, at kumibot ang kaliwang mata at bisig niya. Gayunman, nagpatuloy siya, at nagsimula ang magulong sagupaan; ang kaniyang mga palasong may gintong balahibo ay nagdulot ng matitinding sugat sa mga hanay ng Vānara.
Sarga 97
सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa
Ipinakikita sa sargang ito ang biglang paglipat mula sa nakalulunod na ulang ng palaso ni Rāvaṇa tungo sa matapang na pagsalakay ni Sugrīva at sa tunggaliang may pinangalanang kampeon. Sa simula, hindi makatiis ang mga Vānara sa naglalagablab na buhos ng palaso; nagkawatak-watak sila at ang lupa’y napuno ng mga naputol na katawan. Matapos maghasik ng lagim sa mga tagapangalaga ng gubat, sumulong si Rāvaṇa patungo kay Rāghava (Rāma), hudyat ng pagbabago ng kanyang layunin sa digmaan. Bilang pinuno, nakita ni Sugrīva ang pag-urong ng hukbo at inatasan si Suṣeṇa na patatagin at pangalagaan ang hanay. Pagkaraan, siya mismo’y sumulong na may punongkahoy na sandata, kasama ang ibang mga pinunong may dalang bato at puno. Pinuksa ni Sugrīva ang mga Rākṣasa sa ulang ng mga bato na wari’y yelong bumabagsak mula sa ulap. Nang manghina ang mga Rākṣasa, nagpakilala ang kampeong Virūpākṣa, sumakay sa nagngangalit na elepante, at pinalakas ang loob ng kanyang panig sa paglusob sa harapan ng Vānara at kay Sugrīva sa pamamagitan ng mga palaso. Uminit ang tunggalian sa salit-salitang anyo ng sandata—hampas ng puno, hagis ng bato, hiwa ng tabak, suntok at palad—na nagpapamalas ng vīrya at husay sa pakikidigma. Sa huli, isang palad na tila kulog ang ibinagsak ni Sugrīva at bumagsak si Virūpākṣa; umagos ang dugo na parang talon. Nagbago ang ihip ng loob: nagalak at sumigla ang mga Vānara, samantalang natigilan at nagkagulo ang hukbong Rākṣasa.
Sarga 98
महोदरवधः (The Slaying of Mahodara)
Sa Sarga 98 ng Yuddha Kāṇḍa, sa gitna ng malawak na digmaang unti-unting umuubos sa magkabilang panig, naganap ang isang mapagpasiyang tunggalian. Galit na galit si Rāvaṇa sa pagbagsak ng kaniyang hukbo at sa pagkamatay ni Virūpākṣa; itinuring niya si Mahodara bilang natitirang “pag-asa sa tagumpay” at inutusan itong tumbasan ang biyaya ng hari sa pamamagitan ng dakilang kabayanihan. Sumugod si Mahodara sa hanay ng mga Vānara na wari’y gamu-gamo sa apoy, nagdulot ng mabibigat na pinsala at nagkalat sa mga kawal. Tumugon si Sugrīva at hinarap siya sa isang tunggaliang patuloy na tumitindi: batuhan ng mga bato, paghampas ng punong śāla, paggamit ng parigha (bakal na pamalo), mga gada, at sa huli’y labanan ng espada at kalasag. Inilarawan ang pagkapagod ng mga hukbo at ang tindi ng sagupaan sa mga paghahambing—mga hukbo na tila tuyong lawa sa tag-init, at ang mga mandirigma na tila ulap na may kulog at kidlat. Sa rurok, habang abala si Mahodara sa pag-alis ng espadang naibaon, pinugutan siya ni Sugrīva. Nagdulot ito ng sindak at pag-atras sa mga Rākṣasa, samantalang nagdiwang ang mga Vānara at lalo pang nag-alab ang poot ni Rāvaṇa—isang pangyayaring naging panaktikang pagliko ng labanan at aral sa pamumuno sa oras ng krisis.
Sarga 99
Mahāpārśva-vadhaḥ — The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
Sa sargang ito, matapos mapatay ni Sugrīva si Mahodara, nag-alab ang poot ni Mahāpārśva. Sa ulang-palaso, ginulo niya ang hanay ni Aṅgada, pinuputol at sinasaktan ang maraming vānarā, kaya’t pansamantalang nanghina ang loob ng hukbo. Nang makita ni Aṅgada ang panghihina, sumugod siya at inihagis ang mabigat na pamalo na bakal (parigha) kay Mahāpārśva, at napabagsak ito mula sa karwahe. Kasabay nito, sinalakay ni Jāmbavān ang hanay ng mga karwahe ng rākṣasa sa pamamagitan ng dambuhalang bato, tinamaan ang mga kabayo at nabasag ang sasakyan. Pagkamalay, muling umatake si Mahāpārśva: tinamaan niya si Aṅgada at tinusok sina Jāmbavān at Gavākṣa. Kaya’t kinuha ni Aṅgada ang nakapanghihilakbot na parigha, pinaikot at inihampas kay Mahāpārśva, saka lumapit at pinalo ng palad. Gumanti ang rākṣasa sa paghagis ng palakol-pandigma, ngunit naiwasan iyon ni Aṅgada; pagkatapos ay ibinagsak ni Aṅgada ang tiyak na suntok sa dibdib/puso, winasak ang puso ni Mahāpārśva at ito’y bumagsak na patay. Umugong ang tagumpay ng mga vānarā, nanginig ang mga gusali ng Laṅkā, at si Rāvaṇa—sa pagdinig ng kaguluhan—ay muling tumuon sa digmaan, tanda ng pag-igting ng loob at taktika.
Sarga 100
रावण–रामयुद्धप्रारम्भः (The Intensification of the Rama–Ravana Duel)
Sa Sarga 100, lalo pang tumitindi ang pangunahing tunggalian nina Rāma at Rāvaṇa, habang iniuugnay ang pagkalugi sa digmaan sa kalooban ng pinuno at sa kapangyarihan ng mga astrang may ritwal. Matapos mamatay sina Mahodara, Mahāpārśva, at ang makapangyarihang Virūpākṣa, si Rāvaṇa ay nalugmok sa nag-aalab na poot at inudyukan ang kanyang sarathi na sumulong. Sa kanyang paglusob ay tila nayanig ang paligid; saka niya pinakawalan ang Tāmasa astra—kaloob ni Brahmā at kaugnay ng kadiliman—na nagpasunog at nagpagulo sa hukbong Vānara at nagpaalimbukay ng alikabok sa lupa. Nakita ni Rāma ang nagkawatak-watak na Vānaras at ang paglapit ni Rāvaṇa, kaya tumindig siyang matatag kasama si Lakṣmaṇa, inilarawan sa maringal na pagtutulad (tulad nina Viṣṇu at Indra; ang busog na wari’y sumasayad sa langit). Sumunod ang walang patid na palitan ng ulang-palaso: mga palasong sinasalubong sa himpapawid, kahusayan ng kamay, paikot na pagmamaniobra, at mga larawan ng pagkalusaw ng sansinukob (si Rāhu na tila lumalapit sa araw at buwan; ang langit na nagdidilim na parang bagyong may kidlat). Pinuntirya ni Rāvaṇa ang noo ni Rāma sa mga bugso ng nārāca; tinanggap iyon ni Rāma nang walang pagkabalisa at gumanti sa pag-alaala sa Raudra astra, subalit sinalo ng baluti ni Rāvaṇa ang bagsik. Pagkaraan, nagpalaya si Rāvaṇa ng mapanlinlang na sandatang pinamumunuan ng mga rākṣasa—mga palasong may mukhang hayop at mga palasong tila limang-ulong ahas. Tumugon si Rāma sa mga sandatang pinamumunuan ni Agni, na may anyong araw, buwan, kometa, mga planeta, at kidlat, at winasak ang mga palaso ni Rāvaṇa sa libu-libong piraso. Nagalak ang mga pinunong Vānara sa pagkapawi ng masasamang astras, at nagtapos ang sarga sa masiglang pagpupuri ni Sugrīva sa walang kapagurang bisa ng pakikipaglaban ng anak ni Daśaratha.
Sarga 101
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
Sa Sarga 101, tumitindi ang tunggalian nina Rama at Ravana sa palitan ng mga sandatang-diwa (astra). Sunod-sunod na pana at makinang na mga sandata ni Ravana ang pinapawi ni Rama, samantalang si Ravana ay nagsisikap guluhin si Rama sa masinsing pagbuhos ng mga palaso. Lumipat ang bigat ng labanan sa pagtatanggol ng mga kakampi: winasak ni Lakshmana ang sagisag ng karwahe ni Ravana, pinatay ang tagapagmaneho, at binali ang busog ni Ravana; si Vibhishana nama’y pinabagsak ang mga kabayo ni Ravana sa pamamagitan ng pamalo. Sa ganti, inihagis ni Ravana kay Vibhishana ang nagliliyab na shakti (sibat), ngunit sinalubong ito ni Lakshmana at nabasag sa himpapawid, kaya nagbunyi ang mga Vanara. Pagkaraan, kinuha ni Ravana ang higit na kakila-kilabot na shakti na yari sa mahika ni Maya at may walong kampana; matapos magbanta, inihagis niya ito kay Lakshmana. Tumagos ito sa dibdib ni Lakshmana at siya’y bumagsak. Sandaling lumitaw ang dalamhati ni Rama ngunit naging matibay na panata: hinugot at binali niya ang shakti, inutusan sina Hanuman at Sugriva na bantayan si Lakshmana, at hayagang nanumpang malapit nang mawalan ang daigdig kay Ravana—o kay Rama. Nagtatapos ang sarga sa muling nagngangalit na palitan ng mga palaso, tanda ng matatag na dharma sa gitna ng matinding pinsala.
Sarga 102
लक्ष्मण-प्राणरक्षा: (Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain)
Sa sargang ito, naganap ang isang matinding krisis sa larangan ng digmaan. Nakita ni Rāma si Lakṣmaṇa na tinamaan ng śakti (sibat) ni Rāvaṇa at naliligo sa dugo; gumuho ang kanyang pagpipigil at napuno siya ng dalamhati, tinatanong ang saysay ng tagumpay at ng digmaan kung wala ang kapatid. Dumating si Suṣeṇa at pinalakas ang loob ni Rāma sa pamamagitan ng maingat na pagsusuri: may ningning pa ang mukha ni Lakṣmaṇa at may palatandaan pa ng buhay sa puso at mga sangkap, kaya’t huwag siyang magpadala sa kawalan ng pag-asa. Inutusan ni Suṣeṇa si Hanumān na magtungo sa Auṣadhi-parvata upang kunin ang apat na dakilang halamang-gamot—Savarṇakaraṇī, Sāvarṇyakaraṇī, Sañjīvakaraṇī, at Sandhānī. Nang hindi niya matukoy ang mga ito, nagpasiya si Hanumān na buhatin ang buong timog na tuktok ng bundok; kanyang binunot at dinala ito nang ubod-bilis hanggang sa kampo. Kinuha ni Suṣeṇa ang mga damo, dinikdik, at ipinasinghot kay Lakṣmaṇa; agad siyang bumangon, napalaya sa nakabaong sandata at sa kirot. Nagdiwang ang mga pinunong Vānara, at niyakap ni Rāma si Lakṣmaṇa na may luha. Ngunit pinaalalahanan ni Lakṣmaṇa si Rāma na panindigan ang kanyang panata at tapusin ang paglipol kay Rāvaṇa, inilalagay ang pansariling dalamhati sa ilalim ng dharma ng pagtupad sa pangako at katarungang para sa lahat.
Sarga 103
ऐन्द्ररथप्रदानम् — Indra’s Chariot Offered to Rāma; The Duel Intensifies
Sa Sarga 103, binibigyang-diin ang puna sa katarungan ng tunggalian: si Rāma ay nakatayo sa lupa samantalang si Rāvaṇa ay nakikipaglaban mula sa karwahe. Dahil dito, nagpahayag ang mga Deva at mga nilalang na makalangit na hindi pantay ang labanan. Nang marinig ni Indra ang mga salitang “tila amṛta,” inutusan niya ang kanyang sārathi na si Mātali na dalhin ang dibinong karwahe sa larangan at anyayahan si Rāma na sumakay. Dumating si Mātali sakay ng maringal na karwaheng may ginto at hila ng luntiang mga kabayo, kargado ang kagamitang pandigma ni Indra: makapangyarihang pana, baluting kumikislap na parang apoy, mga palasong tila araw, at isang mapalad na walang-dungis na śakti. Nagbigay-galang siya kay Rāma, ipinahayag ang kaloob ni Indra para sa tagumpay, at inialok ang sarili bilang sārathi. Nagparikrama si Rāma nang may paggalang at sumakay, nagliliwanag sa dakilang karilagan. Lalong tumindi ang digmaan: pinakawalan ni Rāvaṇa ang nakapangingilabot na mga rakṣasa-astra, at ang mga palaso’y naging makamandag na ahas na pumupuno sa mga dako. Tumugon si Rāma sa Garuḍa-astra, at ang mga ahas na palaso’y naging ginintuang suparṇa at napawi ang panganib. Muling gumanti si Rāvaṇa sa siksik na ulang-palaso, tinamaan si Mātali, pinutol ang watawat ng karwahe, at sinugatan ang mga kabayo ni Indra, kaya nabalisa ang mga diyos, mga ṛṣi, at mga pinunong Vānara. Nagtatapos ang sarga sa mga tanda at talinghaga—pagsasanib ng mga planeta, pagdilim ng araw, at pag-alon ng dagat—na sumasalamin sa kosmikong bigat ng sagupaan nina Rāma at Rāvaṇa.
Sarga 104
रावणशूलप्रक्षेपः — Ravana Hurls the Trident; Rama Counters with Indra’s Javelin
Sa Sarga 104, lalo pang tumitindi ang tunggalian sa gitna ng mga masamang pangitain at maringal na paglalarawan ng mga sandata. Sa pagkakita sa nag-aalab na mukha ni Rāma, nanginig ang mga nilalang, yumanig ang mga bundok, umalimbukay ang karagatan, at umikot sa langit ang mga ulap na nagbabadya. Sa himpapawid, nanood ang mga deva, gandharva, nāga, mga ṛṣi, daitya at mga nilalang na lumilipad; ang labanan ay inihalintulad sa pagkalusaw ng daigdig, at nagbanggaan ang sigawan ng tagumpay—ang mga asura para kay Daśagrīva, at ang mga deva para kay Rāma. Si Rāvaṇa, mapupula ang mga mata at umuungal, ay dumampot ng nakapanghihilakbot na tridenteng kasintigas ng kulog, may mga tulis na gaya ng tuktok ng bundok. Ipinahayag niyang papatayin niya si Rāma (at ang kapatid nito) at inihagis ang sandata; nagliliyab ito na tila may mga kuwintas ng kidlat at may tunog na parang mga kampana. Sumalubong si Rāma sa pamamagitan ng sunod-sunod na mga palaso, ngunit tinupok ng tridente ang mga iyon na parang mga gamu-gamo sa apoy, kaya’t nag-alab ang pigil na poot ni Rāma. Pagkaraan, kinuha ni Rāma ang banal na śakti (sibat/javelin) na dinala ni Mātali at iginagalang ni Indra; ang ningning nito’y nagliwanag sa langit na parang bulalakaw sa huling panahon. Tumama ang śakti at binali ang tridente ni Rāvaṇa, na bumagsak na nawalan ng kinang. Sinundan ito ni Rāma ng mabilis at tuwid na mga palaso na dumurog sa mga kabayo ni Rāvaṇa at tumusok sa dibdib at noo niya; si Rāvaṇa, dumadanak ang dugo, ay mistulang namumulaklak na punong aśoka—malungkot sa anyo ngunit marahas ang galit sa gitna ng kanyang kapulungan.
Sarga 105
रावणक्रोधः—रामस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Fury and Rama’s Harsh Admonition)
Sa Sarga 105, nagiging mahalagang pagliko sa loob ng tunggalian ang nagaganap. Si Rāvaṇa, na kilalá sa pagmamataas sa digmaan, ay nasaktan sa mga palaso ni Kakutstha at sumiklab sa matinding galit; nagpaulan siya ng siksik na mga palaso na wari’y nagdidilim sa larangan. Si Rāma nama’y nanatiling di-natitinag na parang bundok, sinasalag ang lambat ng mga palaso at tinitiis iyon na gaya ng pagtitiis ng araw sa sariling sinag. Nang mamarkahan ng dugo ang katawan ni Rāma, inihalintulad ito sa namumulaklak na punong kiṃśuka—tanda ng pagtitiyaga, hindi pagkatalo. Pagkaraan, tumigas ang galit ni Rāma bilang hatol na moral: itinanggi niya kay Rāvaṇa ang pagiging tunay na “vīryavān,” sapagkat si Sītā ay kinuha sa kawalang-kaya, “na parang magnanakaw,” at ang gayong gawa ay laban sa maryādā at kinikilalang cāritra. Umigting ang pananalita sa anyong panghuhula sa digmaan—putol na ulo, mga buwitre, at punit na laman-loob—bilang sikolohikal na pagyanig at paghatol ng dharma. Inilarawan na lalo pang dumoble ang lakas-mandirigma ni Rāma; ang mga astra ay “lumitaw” sa kanya sa pamamagitan ng sariling kaalaman at mga mapalad na palatandaan, at lalo niyang pinatindi ang paglusob. Sa sabayang bagsik ng ulang-palaso ni Rāma at ng pagbato ng mga Vānara, nalito ang isip ni Rāvaṇa at nabigo siyang tumugon nang wasto; kaya inalis siya ng kanyang sārathi mula sa larangan, hudyat ng pansamantalang pagbagsak ng loob at kapangyarihang kumilos.
Sarga 106
रावण-सारथि-संवादः (Ravana and the Charioteer: Counsel, Omens, and Battlefield Conduct)
Sa Sarga 106, naganap ang maselang pag-uusap ni Rāvaṇa at ng kaniyang sārathi (tagapagmaneho ng karwahe) sa sandaling sila’y pansamantalang umurong. Si Rāvaṇa, nalilito at tila itinutulak ng tadhana, na may matang namumula sa galit, ay sinisi ang sārathi sa pagliko pabalik ng karwahe bago pa harapin ang kaaway, at inakusahan siya ng kaduwagan, kawalan ng husay, at maging pakikipagsabwatan sa kalaban. Maingat at mapayapang sumagot ang sārathi, ayon sa nīti: itinanggi niya ang takot at pagtataksil, at ipinaliwanag na ang kaniyang ginawa ay paglilingkod para sa kapakanan ng hari. Wika niya, tungkulin ng sārathi na timbangin ang panahon, lupain, mga palatandaan at masamang pangitain, kalagayan ng mandirigma, at lakas o hina ng magkabilang panig. Binanggit niya ang pagod na mga kabayo at ang di-kanais-nais na mga hudyat bilang dahilan ng pag-urong, at itinuro na ang muling pagpuwesto ay maaaring maging angkop sa dharma at sa digmaan. Napaniwala si Rāvaṇa; pinuri niya ang sārathi, iginawad ang isang mapalad na palamuting pangkamay, at iniutos ang agarang pagsulong patungo kay Rāghava (Rāma). Nagtapos ang sarga sa mabilis na pagdating ng karwahe sa harap ng karwahe ni Rāma, muling itinatatag ang tuwirang sagupaan at ang tensiyon sa pagitan ng utos na dulot ng poot at ng payong may pag-iingat.
Sarga 107
आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa — Agastya’s Instruction to Rāma)
Sa Sarga 107, si Rāma ay nasa larangan ng digmaan, sandaling nabibigatan sa tindi ng labanan habang si Rāvaṇa ay nakahandang humarap sa kanya. Dumating ang r̥ṣi Agastya, kasama ang nagtitipong mga diyos upang masaksihan ang mapagpasiyang sagupaan, at ibinigay niya kay Rāma ang “walang hanggang lihim” (guhyaṃ sanātanam): ang himnong Āditya-hṛdaya. Ipinapahayag ng aral si Sūrya/Āditya bilang tagapag-ayos ng sansinukob at panloob na prinsipyo na sumusuporta sa mga diyos, nilalang, at kaayusang pangyajña—siya ang lumilikha at lumilipol, nagpapawi ng dilim at lamig, panginoon ng mga tanglaw sa langit, at pinagmumulan at bunga ng mga ritong Vaidika. Itinuro ni Agastya ang taimtim na pagsamba at pagbigkas nito nang tatlong ulit sa maghapon upang mapawi ang dalamhati, alisin ang pangamba, at magtamo ng tagumpay. Gumawa si Rāma ng ācamana, nagmuni sa Āditya, at inawit ang himno; muling luminaw ang kanyang isip at napuno ng galak. Kinuha niya ang busog at sumulong na may panibagong paninindigan upang patayin si Rāvaṇa. Nagtatapos ang sarga sa mapagpala at nagmamadaling pagsang-ayon ng Diyos-Araw, hudyat ng nalalapit na tagumpay sa digmaan.
Sarga 108
रावणरथवैभव–निमित्तदर्शन–राममातलिसंवादः (Ravana’s Chariot, Portents, and Rama–Matali Instructions)
Nagsisimula ang sargang ito sa maringal at masiglang paglalarawan ng karwahe ni Rāvaṇa—tila isang lungsod ng Gandharva, hitik sa mga watawat at sagisag, hinihila ng mga kabayong may gintong tanikala, at inihanda upang maghasik ng sindak sa digmaan. Habang umiigting ang tunggalian, napansin ni Rāma ang marahas na paglusob ng karwahe at binalaan si Mātali, ang sarathi ni Indra, na ang baligtad at pabiglang paggalaw ni Rāvaṇa ay tanda ng sariling kapahamakan. Nagbigay si Rāma ng malinaw na tagubilin: maging mapagmatyag, ituwid ang paglusob sa kaaway, huwag malito ang isip, at hawakan ang renda nang may matatag na paningin—isang aral ng disiplinadong pagkilos sa gitna ng labanan. Nalugod si Mātali at mahusay na nagmaniobra, iniikot ang karwahe upang guluhin si Rāvaṇa sa alikabok na itinaas ng mga gulong. Tinamaan ni Rāvaṇa si Rāma ng mga palaso; tumugon si Rāma sa pag-angat ng makapangyarihang busog na tulad ng kay Indra. Nagharap silang parang mga leon, kapwa nakatuon sa kamatayan ng isa’t isa, at nagtipon ang mga nilalang sa langit upang masaksihan ang labanan. Sunod-sunod na masamang nimitta ang umikot kay Rāvaṇa—ulan ng dugo, umiikot na hangin, mga buwitre at asong-gubat, pagdidilim ng mga direksiyon sa alikabok, mga bulalakaw, at kulog-kidlat na walang ulap—samantalang lumitaw kay Rāma ang mga palatandaang mapalad ng tagumpay. Nabasa ni Rāma ang mga hudyat, tumibay ang loob sa pananaig, at sumulong nang higit na lakas upang tapusin ang wakas ng kaaway.
Sarga 109
राघव-रावणयोः घोर-द्वैरथ-युद्धम् (The Fierce Chariot-Duel of Rama and Ravana)
Sa Sarga 109, lalo pang tumitindi ang tuwirang labanan sa karwahe (dvairatha-yuddha) nina Rama at Ravana, na inilarawang nakapanghihilakbot sa buong daigdig. Pansamantalang huminto ang dalawang hukbo sa kani-kanilang sagupaan; nakatindig silang tila di gumagalaw, tangan ang mga sandata, at namamangha sa pagtanaw sa dakilang tunggaliang ito na siyang sentrong pasya ng kapalaran. Sa galit, tinudla ni Ravana ang watawat ng karwahe ni Rama, ngunit hindi niya ito naputol; dumaplis lamang ang mga palaso at bumagsak. Si Rama, na may pigil na poot, tinudla ang poste ng watawat (dhvaja/ketu) ni Ravana at pinutol ito; bumagsak sa lupa ang poste at lalo nitong pinasiklab ang poot ni Ravana. Gumanti si Ravana sa pag-ulan ng mga palaso at sa pamamagitan ng māyā ay lumikha ng malawak na “ulan ng sandata” (śastra-varṣa): mga pamalo, bakal na pamalo, mga disk, mga panghampas, tuktok ng bundok, mga punò, trishula, at mga palakol. Napuno ang langit ng mga palaso mula sa magkabilang panig na wari’y isa pang kalangitan; walang sandatang nasasayang, sapagkat tumatama sa pakay o nagsasalpukan sa himpapawid at bumabagsak. Nagpatuloy ang palitan ng tama, pati sa mga kabayo ng isa’t isa, hanggang sa isang maikli ngunit nakapangangatog na yugto ng labanan at sa lalo pang pagngangalit ni Ravana dahil sa pagbagsak ng kanyang sagisag.
Sarga 110
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama–Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
Inilalarawan sa Sarga 110 ang pag-igting ng tunggalian nina Rāma at Rāvaṇa, na naging isang dakilang tanawin na nasasaksihan ng lahat ng nilalang. Namamangha at nababalisa ang mga nilalang sa kalangitan habang umiikot, sumusugod, at umurong ang mga karwahe sa mabilis na galaw, na nagpapakita ng husay ng mga tagapagpatakbo at ng pantay na pagganti sa bawat hampas. Pinuntirya ni Rāvaṇa si Mātali, ang tagapagpatakbo ng karwahe ni Rāma, sa pamamagitan ng mga palasong tila kulog; subalit nanatiling matatag si Mātali. Ang galit ni Rāma ay inilarawang makatarungan—hindi dahil sa sariling sakit, kundi dahil sa paglapastangan sa kanyang kakampi. Sa mabangis na palitan ng mga palaso at mabibigat na sandata—pamalo, maso, at mga bakal na pamukpok—nayanig ang sansinukob: umalimbukay ang dagat, nabagabag ang mga nilalang sa ilalim ng lupa, yumanig ang lupa, dumilim ang araw, at tumigil ang hangin. Umawit ang mga deva at mga ṛṣi ng mga mapalad na pagbabasbas para sa mga baka at mga brāhmaṇa at nanalangin para sa tagumpay ni Rāma, na nagpapahiwatig ng dharmic na layon ng digmaan. Pinugutan ni Rāma ng ulo si Rāvaṇa, ngunit agad na may panibagong umusbong; paulit-ulit na pagpugot ay hindi nagpabagsak sa hari ng rākṣasa. Kaya’t nagmuni si Rāma, dalubhasa sa lahat ng astra, kung bakit tila hindi na tumatalab ang dati niyang mapagpasiyang mga palaso. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatuloy ng labanan nang walang patid, habang naghahandang magsalita si Mātali, na waring magbubunyag ng lihim tungkol sa lakas-buhay ni Rāvaṇa at sa wastong paraan upang wakasan ang tunggalian.
Sarga 111
रावणवधः — The Slaying of Ravana (Brahmāstra Discharge)
Sa Sarga 111, sa sandaling itinakda para sa pagkapuksa ni Rāvaṇa, si Mātali—tagapagmaneho at tagapayo—ay nag-udyok kay Rāma na gamitin ang Paitāmaha/Brahmāstra na kaloob ni Brahmā. Kinuha ni Rāma ang dakilang palaso na naipasa noon sa pamamagitan ni Agastya, at inilarawan ang kosmikong pagkakabuo nito—hangin, apoy, araw, mga bundok, at kalangitan—na nagpapakitang ang sandata ay isang banal at etikal na kaparaanan, hindi lamang dahas. Ayon sa pamamaraang itinuro ng Veda, maingat na pinuspos ni Rāma ng kapangyarihan ang palaso at ikinabit sa busog; yumanig ang daigdig at nangamba ang mga nilalang, tanda ng bigat ng gawaing ito sa buong sanlibutan. Sa pinigil na poot, pinakawalan niya ang palaso; tumama ito sa dibdib ni Rāvaṇa na parang kulog ni Indra, winasak ang ubod ng buhay, inagaw ang hininga, at matapos gampanan ang tungkulin ay tahimik na nagbalik sa lalagyan. Bumagsak ang busog ng hari; nagkawatak-watak ang mga rākṣasa, at sumigaw sa tagumpay ang mga vānarā. Sa langit, tumunog ang mga tambol, umulan ng mga bulaklak, umihip ang mababangong hangin, at umalingawngaw ang papuring “sādhu.” Muling nanumbalik ang kaayusan ng kosmos—tumigil ang pagyanig ng lupa, luminaw ang mga direksiyon, tumatag ang araw—at lumapit ang mga kapanalig upang parangalan si Rāma, na nagningning na tulad ni Indra sa gitna ng mga diyos.
Sarga 112
रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः (Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma)
Ipinapakita sa Sarga 112 ang kagyat na pangyayari matapos mapatay si Rāvaṇa. Nang makita ni Vibhīṣaṇa ang kapatid na nakahandusay sa larangan, siya’y napahagulhol at nagluksa, inilarawan ang nabuwal na hari sa maririkit na talinghaga: ang dakilang “punong-haring rākṣasa” na dinurog ng “unos ni Rāghava,” ang elepanteng nasa init ng pagkalalaki na pinabagsak ng leon ng Ikṣvāku, at ang “apoy ng rākṣasa” na pinawi ng ulap-ulan ni Rāma. Ipinanaghoy rin niya ang pagbagsak ng kaayusan at siglang kinakatawan ni Rāvaṇa para sa kanyang bayan, na wari’y nagbaligtad ang daigdig—ang araw ay bumagsak, ang buwan ay nagdilim, at ang apoy ay naparam. Sumagot si Rāma sa payapang aral ng dharma: ang mandirigmang bumabagsak sa digmaan ayon sa tungkulin ng kṣatriya ay hindi dapat tangisan; sa digmaan, walang ganap na tagumpay; at maging ang kinatatakutan ng tatlong daigdig ay kailangang yumuko sa panahon. Sa ganitong pag-unawa, humingi si Vibhīṣaṇa ng pahintulot na isagawa ang mga huling ritwal, binigyang-diin ang karapat-dapat na katayuang pang-ritwal ni Rāvaṇa at na ang poot ay nagwawakas sa kamatayan. Pumayag si Rāma, at iniutos ang paglipat mula sa labanan tungo sa saṃskāra (huling seremonya) at sa pagpapanatag ng kaayusang pampolitika at pang-ritwal.
Sarga 113
रावणवधदर्शनम् — Lament of the Rākṣasa Women upon Seeing Rāvaṇa Slain
Ipinakikita sa sargang ito ang agarang nangyari sa lungsod at sa loob ng palasyo matapos mamatay si Rāvaṇa. Ang mga rākṣasī na nagluluksa ay nagmadaling lumabas mula sa antaḥpura at tumungo sa larangang-baka na nababalot ng dugo, hinahanap ang mga asawa at kamag-anak sa gitna ng mga naputol na katawan at mga bangkay na nakahandusay. Nang makita nila ang napakalaking bangkay ni Rāvaṇa, na wari’y bunton ng maitim na bundok, bumagsak sila sa kanyang mga paa’t mga bisig; isa-isang inilalarawan ang kanilang pagdadalamhati—pagyakap, pagkapit sa paa at leeg, paggapang at pag-ikot sa lupa, paghihimatay, at pagbasa sa kanyang mukha ng luha na inihahambing sa lotus na binabasa ng hamog. Ang kanilang panaghoy ay nagiging mapagnilay at nagtuturo: inihahambing nila ang dating sindak na idinudulot ni Rāvaṇa maging kina Indra, Yama, mga Gandharva, mga Ṛṣi, at mga Sura, sa kanyang kasalukuyang kawalang-magawa, napatay ng isang mandirigmang tao. Tuwiran nilang tinutukoy ang sanhi: ang hindi pakikinig sa mabuting payo, lalo na kay Vibhīṣaṇa, ang pagdukot at pagpigil kay Sītā, at ang naging “pagkabunot sa ugat” (mūlahara) ng kanilang angkan. Gayunman, ipinahahayag din nila ang kapangyarihan ng daiva—ang tadhanang di-mapipigil na hindi kayang baligtarin ng yaman, kalooban, lakas, o utos ng hari. Nagtatapos ang kabanata sa kanilang tila-ibon na pag-iyak, gaya ng krauncha at kurarī, na nagpapanatili ng marangal na himig ng elehiya sa gitna ng aklat ng digmaan.
Sarga 114
रावणस्य अन्त्येष्टिः — Ravana’s Funeral Rites and the Ethics of Post-War Conduct
Sa Sarga 114, mula sa digmaan ay lumilipat ang salaysay sa mga pangyayari matapos ang labanan. Nagsimula ito sa panaghoy ng mga babaeng rākṣasī; si Mandodarī at ang pangunahing reyna ang nangunguna sa pagdadalamhati. Sa kanilang paggunita, binabasa nila ang mga naunang palatandaan—ang pagpasok ni Hanumān sa “mahirap pasuking” Laṅkā at ang tulay ng mga Vānara sa karagatan—bilang patunay na si Rāma ay higit sa karaniwang tao. Ipinapakita rin na ang pagbagsak ni Rāvaṇa ay bunga ng adharma, lalo na ang pagdukot kay Sītā, at ng katarungang moral ng karma-phala. Sumunod ang mahalagang aral ng dharma: iniutos ni Rāma na ang poot at pagkapoot ay hindi na dapat magpatuloy matapos ang kamatayan, kaya nararapat ang marangal na paglilibing sa nabuwal na hari. Si Vibhīṣaṇa, sa pagsunod, ay pumasok sa Laṅkā, nagtipon ng mga pari, mga apoy para sa ritwal, sandalwood at mababangong sangkap, at inayos ang prusisyon ng libing na may pinalamuting higaang-bangkay. Isinagawa ng mga rākṣasa ang mga huling ritong naaayon sa Veda—ang pagkakasunod ng pitr̥medha, paglalagay ng altar, mga handog, at ang pagsusunog—pagkaraan ay inaliw ni Vibhīṣaṇa ang mga balo at nagbalik kay Rāma nang may pagpapakumbaba. Sa pagtatapos, inilalarawan ang pagbabago ng damdamin ni Rāma: matapos mapabagsak ang kaaway at maibaba ang mga banal na sandata, iniwan niya ang galit at nagbalik sa kahinahunan, pinagtitibay ang maryādā sa tagumpay.
Sarga 115
विभीषणाभिषेकः (Vibhīṣaṇa’s Consecration) and Hanumān’s Commission to Sītā
Pagbagsak ni Rāvaṇa, ang mga nilalang na makalangit—mga Deva, Gandharva, at Dānava—ay nagsiuwi sa kani-kanilang vimāna, na isinasalaysay ang mapalad na tagumpay at ang mga kabutihang nahayag: ang lakas ni Rāma, ang pagsalakay ng mga Vānara, ang payo ni Sugrīva, ang debosyon at kagitingan ni Lakṣmaṇa, ang katapatan ni Sītā, at ang kabayanihan ni Hanumān. Pormal na pinalaya ni Rāma si Mātali, ang kutsero ni Indra; nagbalik ito sa langit kasama ang banal na karwahe. Niyakap ni Rāma si Sugrīva at nagbalik sa kampo. Pagkaraan, inutusan ni Rāma si Lakṣmaṇa na italaga si Vibhīṣaṇa bilang hari ng Laṅkā, dahil sa kanyang bhakti, katapatan, at naunang paglilingkod. Kumuha si Lakṣmaṇa ng gintong sisidlan; ang matatapang na pinuno ng Vānara ay nagdala ng tubig-dagat; at si Vibhīṣaṇa ay pinaupo sa marangal na trono at pinahiran sa gitna ng mga Rākṣasa, ayon sa mga mantra at sa tuntuning śāstra—hayagang “sa utos ni Rāma”—upang maitatag ang ganap na lehitimong paghahari. Nagalak ang mga Rākṣasa at Vānara at naghandog ng pagpupugay kay Rāma. Pinaaliw ni Vibhīṣaṇa ang mga mamamayan, tumanggap ng mga mapalad na handog (gatas-asim, akṣata, matatamis, piniritong butil, at mga bulaklak), at iniharap ang mga ito kina Rāma at Lakṣmaṇa; tinanggap ni Rāma upang parangalan ang pag-ibig at paggalang ni Vibhīṣaṇa. Sa huli, inutusan ni Rāma si Hanumān—matapos hingin ang pahintulot ni Vibhīṣaṇa—na pumasok sa Laṅkā, ipabatid kay Vaidehī (Sītā) ang mabuting balita, at magbalik dala ang kanyang tugon.
Sarga 116
सीतासान्त्वनम् / Hanuman Consoles Sita with the News of Victory
Sa Sarga 116, matapos ang digmaan, si Hanumān—na inutusan at pinarangalan sa Laṅkā sa ilalim ng bagong kaayusan—ay pumasok sa lungsod nang may nararapat na paggalang at nagtungo sa Aśoka-vāṭikā upang makita si Sītā. Natagpuan niya si Sītā na nanghihina ang katawan at walang galak, napaliligiran pa rin ng mga bantay na rākṣasī. Ipinahatid ni Hanumān ang mensahe ni Rāma: napatay na si Rāvaṇa, ligtas na ang Laṅkā sa pamumuno ni Vibhīṣaṇa, at wala nang dapat ikatakot sapagkat naglaho na ang kalagayan ng pagkabihag. Agad na napuno ng tuwa si Sītā hanggang sa mawalan ng salita, at saka nagpasalamat nang may pagninilay. Nais niyang bigyan ng angkop na gantimpala ang sugo, subalit sinabi niyang walang yamang makapapantay sa halaga ng mapalad na balita. Nang magmungkahi si Hanumān ng pagganti sa mga rākṣasī na nanakot kay Sītā, tinanggihan niya ang paghihiganti, iniuugnay ang pagdurusa sa tadhana at sa dating mga pangyayari, at nagpahayag ng aral ng dharma: ang pagpipigil at habag ay nararapat kahit sa nagkasala na kumikilos sa utos. Tinanggap ni Hanumān ang kanyang moral na kapangyarihan, humingi ng pabalitang ipaaabot kay Rāma, at ipinahayag ni Sītā ang pagnanais na makita ang kanyang asawa. Nagtapos ang sarga sa mabilis na pagbabalik ni Hanumān at sa tapat niyang pag-uulat kay Rāghava ng mga salita ni Sītā sa eksaktong pagkakasunod, upang mapanatili ang kadalisayan ng mensahe at layon.
Sarga 117
सीतासमीपगमनम् / Sītā Brought Near to Rāma (Public Witness and Protocol)
Sa sargang ito, mula sa tagumpay sa digmaan ay lumilipat ang salaysay sa paghatol na moral sa pamamagitan ng isang maingat na pagtatagpo. Si Hanumān, na inilarawang lubhang marunong, ay nag-ulat kay Rāma at taimtim na hinimok siyang makita ang nagdadalamhating Maithilī, na siyang dahilan ng buong pakikidigma. Si Rāma ay lumuha at nagmuni-muni, saka iniutos kay Vibhīṣaṇa na iharap si Sītā na naligo, pinahiran, at pinalamutian ayon sa nararapat. Ninais ni Sītā na makita si Rāma kahit hindi pa naliligo, ngunit iginiit ni Vibhīṣaṇa ang utos ni Rāma at pumayag siya. Dinala siya sa maningning na palankin na binabantayan ng maraming rākṣasa. Nang marinig ni Rāma ang kanyang pagdating, sumiklab sa kanya ang magkakahalong galak, pagkayamot, at poot—hudyat ng tensiyon sa pagitan ng personal na muling pagkikita at ng pangangailangang maging wasto sa paningin ng madla. Hiniling ni Rāma na ilapit si Sītā. Nang subukang paalisin ni Vibhīṣaṇa ang mga tao, pinigil siya ni Rāma, na nagsasabing sila’y “sarili niyang mga tao,” at itinuro ang pamantayan: sa panahon ng krisis, tunggalian, o ritwal, ang paglitaw ng isang babae sa harap ng madla ay hindi likás na kapintasan; at ang paglapit ni Sītā ay walang sala. Ipinatabi niya ang palankin upang makalapit si Sītā nang naglalakad at makita ng mga vānarā, upang maging ganap ang pagsaksi ng pamayanan. Nabagabag sina Lakṣmaṇa, Sugrīva, at Hanumān sa tila mahigpit na anyo ni Rāma, na wari’y may di-pagsang-ayon kay Sītā. Lumapit si Sītā nang may kahinhinan, tumitig sa mukha ni Rāma, at napawi ang matagal niyang dalamhati—isang pagluwag ng damdamin na kasabay na nagbabadya ng susunod na masusing pagsusuri sa dharma.
Sarga 118
सीताप्रत्याख्यानम् / Rama’s Post-Victory Address to Sītā (Public Opinion and Royal Duty)
Sa Sarga 118, matapos ang digmaan, nakita ni Rāma si Sītā na nakatayo sa tabi niya at pinili niyang ilantad sa harap ng lahat ang galit at pangamba na matagal nang nasa kanyang puso. Ipinahayag niyang natupad na ang tungkuling pantao: nabura ang kahihiyan sa pagpatay kay Rāvaṇa, natupad ang mga panata, at nagbunga ang pagsisikap ng mga kakampi—ang pagtalon ni Hanumān sa karagatan at pagwasak sa Laṅkā, ang payo at pagod ng hukbo ni Sugrīva, at ang pagpanig ni Vibhīṣaṇa. Pagkaraan, iniharap niya ang usapin ng rājanīti at dangal: sinabi ni Rāma na ang pakikidigma ay hindi ginawa “para kay Sītā,” kundi upang ingatan ang wastong asal at ang mabuting pangalan ng kanilang angkan laban sa paninirang-puri at masamang sabi-sabi. Ipinakita niya ang pagkakahati ng kanyang puso sa pagitan ng pag-ibig at ng takot sa janavāda. Sa mabigat na katuwiran, binanggit niya ang inaakalang di-kaangkupan ng pagtanggap sa asawang nanirahan sa bahay ng iba at nakita ng matang mapagnasa; kaya’t sinabi niyang maaari nang pumunta si Sītā saan man niya naisin, at nagbanggit pa ng ibang maaaring maging tagapangalaga. Si Sītā naman ay napuno ng luha at panginginig, tulad ng baging na tinamaan ng elepante—palatandaan ng sakit ng hayagang pagtatakwil matapos ang pagliligtas.
Sarga 119
सीताया अग्निप्रवेशः (Sita’s Ordeal by Fire / Agni-Pariksha)
Sa sargang ito, naganap ang isang mabigat na pampublikong pagsubok sa harap ng kapulungan nang magsalita si Rama nang mariin at ayon sa pamantayang panlipunan, na labis na nakasugat kay Vaidehi (Sita). Tumugon si Sita nang may katwiran at pagtatanggol sa sarili: tumanggi siyang hatulan ayon sa asal ng “mababang” babae, ipinaliwanag ang pagkakaiba ng dalisay na loob (isip at puso) at ng katawan na napasailalim sa pamimilit habang bihag, at umapela sa mahabang pagsasama at tiwala ng mag-asawa. Idiniin niya na kung ang hinala ang mananaig, mawawalan ng saysay ang pagliligtas at ang mga pagod at sakripisyo ng mga kakampi. Mula sa pangangatwiran ay lumipat siya sa banal na patunay: hiniling niya kay Lakshmana na maghanda ng punso ng apoy, sapagkat ang pagpasok sa apoy ang tanging marangal na landas kapag itinakwil sa harap ng madla. Bagaman nagngingitngit sa galit, sumunod si Lakshmana sa pahiwatig ni Rama; walang makapangahas na sumuway kay Rama na tila kamatayan ang tigas ng pasya. Nagsagawa si Sita ng pradakṣiṇa, nagbigay-galang sa mga diyos at mga brahmana, at nanawagan sa mga diyos ng sansinukob at kay Agni bilang mga saksi sa kanyang di-natitinag na katapatan sa gawa, salita, at isip. Walang takot siyang pumasok sa naglalagablab na apoy; ang mga tao, Vanara, Rakshasa, at mga nilalang sa langit ay namangha, nanaghoy, at nagpugay—sapagkat ang sama-samang pagsaksi ang naging paraan ng paghatol sa kabanatang ito.
Sarga 120
रामस्तवः — ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
Sa Sarga 120, mula sa dalamhating pantao matapos ang digmaan ay lumilipat ang salaysay tungo sa isang dakilang pagbubunyag na teolohikal. Nang marinig ni Rāma ang panaghoy ng mga tao, huminto siya na may mga matang naluluha, ipinakikitang mahalaga sa kanya ang damdamin ng nasasakupan at ang pananagutan ng isang hari. Dumating sa Laṅkā ang mga pangunahing diyos sakay ng mga vimāna na tila araw: si Kubera (Vaiśravaṇa), si Yama kasama ang mga Pitṛ, si Indra, si Varuṇa, si Maheśvara (may anim na mata at watawat na toro), at si Brahmā. Sa harap ng banal na kapulungan, itinatanong nila kung paanong si Rāma—na inilarawang lumikha at Panginoon—ay waring hinayaang danasin ni Sītā ang pagsubok sa apoy, na naglalantad ng tensiyon sa pagitan ng pagkaalam ng Diyos sa lahat at ng pagganap sa anyong-tao. Sumagot si Rāma na batid niya ang sarili bilang anak na tao ni Daśaratha at hiniling kay Brahmā na ipaliwanag ang kanyang pinagmulan. Ipinahayag ni Brahmā sa isang mahabang stava na si Rāma ay si Nārāyaṇa/Viṣṇu mismo—ang Yajña at ang Oṃkāra, ang simula at wakas, ang nagpapanatiling prinsipyo sa lahat ng nilalang at sa lahat ng dako, at ang Trivikrama/Vāmana na nagbigkis kay Bali. Nagtatapos ang kabanata sa pahayag na ang pagkamatay ni Rāvaṇa ang tumupad sa layunin ng pagkakatawang-tao, at ang pagbigkas ng sinaunang himnong ito ay nagbibigay ng tagumpay at pag-iingat laban sa kahihiyan.
Sarga 121
अग्निपरीक्षासाक्ष्यं (Agni’s Testimony and Sītā’s Revalidation)
Sa sargang ito, nagkakaroon ng makalangit at makatarungang pagwawakas ang salaysay ng digmaan sa pamamagitan ng hayag na patotoo. Matapos magsalita si Brahmā, si Agni (Vibhāvasu/Havyavāhana/Pāvaka), ang “loka-sākṣī” o saksi ng daigdig, ay umahon mula sa apoy na karga si Vaidehī at ibinalik siya kay Rāma na nagniningning at hindi nabahiran. Pormal na ipinahayag ni Agni ang kawalang-kasalanan at katapatan ni Sītā—sa salita, isip, talino, at maging sa sulyap. Isinalaysay niyang sa kabila ng pagbabantay ng mga rākṣasī, mga panunukso at mga banta sa pagkabihag, hindi siya lumihis sa debosyon kay Rāma. Pagkatapos, ipinaliwanag ni Rāma ang aral ng dangal sa paningin ng madla: bagama’t batid sa tatlong daigdig ang kadalisayan ni Sītā, ang mahabang pananatili niya sa loob ng palasyo ni Rāvaṇa ay maaaring magbunga ng hinala; kaya’t para sa paniniwala ng mga daigdig (loka-pratyaya) niya pinahintulutan ang pagpasok sa apoy, hindi dahil sa sariling pag-aalinlangan. Pinagtibay niyang si Sītā ay di-malalapastangan—tulad ng apoy na di man lamang malalapitan ng masama kahit sa pag-iisip—at hindi niya siya maitatakwil gaya ng hindi maitatakwil ang sariling dangal o sarili. Nagtatapos ang kabanata sa pagtanggap ni Rāma ng payo, sa papuri sa kanya, at sa ganap na kaligayahang muling kapiling ang kanyang asawa.
Sarga 122
दशरथदर्शनम् — Dasharatha’s Epiphany and Benedictions (Sarga 122)
Matapos mapawi ang digmaan, tumugon si Maheśvara sa mapagpalang pananalita ni Rāghava sa isang banal na tagubilin: bumalik si Rāma sa Ayodhyā, aliwin si Bharata at ang mga reyna—Kauśalyā, Kaikeyī, at Sumitrā—patatagin ang kaharian ng Ikṣvāku, isagawa ang mga maharlikang ritwal kabilang ang aśvamedha, at magsagawa ng dāna sa mga brāhmaṇa. Sa gayon, nalilipat ang dharma mula sa larangan ng digmaan tungo sa dharma ng pamamahala at kabutihang-bayan. Pagkaraan, inihayag ni Maheśvara si Daśaratha na nakaluklok sa isang vimāna. Nagbigay-galang sina Rāma at Lakṣmaṇa; niyakap ni Daśaratha si Rāma, pinaupo sa kanyang kandungan, at nagsalita bilang ama: walang saysay ang karangalan sa langit kung wala si Rāma, at ngayo’y ganap ang kanyang kagalakan sapagkat natapos ang pagkatapon at nagapi ang mga kaaway. Inalala niya ang sakit na idinulot ng kahilingan ni Kaikeyī, subalit hinimok ang habag kay Bharata at kay Kaikeyī; nanalangin si Rāma na huwag silang masaling ng kakila-kilabot na sumpa. Pinagpala ni Daśaratha si Lakṣmaṇa sa tapat na paglilingkod at pinayuhan si Sītā nang may lambing tungkol sa pagtitiis at dharma ng mag-asawa, na itinatanghal si Rāma bilang kanyang pinakamataas na kanlungan. Sa wakas, lumisan si Daśaratha sa vimāna patungo sa daigdig ni Indra, na nagtatakda ng ritwal na pagsasara sa sugat ng ama at anak at naghahanda sa pagbabalik at pagpapanumbalik ng Ayodhyā.
Sarga 123
इन्द्रवरदानम् / Indra Grants Boons: Restoration of the Vanara Host
Sa Sarga 123, matapos ang digmaan, ay inilarawan bilang isang banal na pag-uusap. Si Indra (Mahendra/Pākaśāsana/Sahasrākṣa) ay lumapit kay Rāma na nakatindig na magkadikit ang mga palad, at inanyayahan siyang magsabi ng kanyang ninanais. Ang hiling ni Rāma ay para sa kapakanan ng lahat: na ang mga vānaras at ṛkṣas na nakipaglaban para sa kanya at nakarating sa tahanan ni Yama ay muling mabuhay, mapawi ang mga sugat, at muling makapiling ang kanilang mga kaanak; at na ang kanilang mga pook ay sumagana sa mga bulaklak at bunga kahit hindi kapanahunan, at ang mga ilog ay umagos na dalisay at hitik. Sumang-ayon si Indra, pinatotohanan ang kadakilaan at katiyakan ng biyaya. Agad na nagbunga ito: ang mga nalugmok at sugatan ay bumangon na wari’y nagising lamang sa pagkakatulog, naibalik ang lakas at namangha. Pinuri ng mga deva sina Rāma at Lakṣmaṇa at ipinayo ang pagbabalik sa Ayodhyā: palayain ang mga vānaras, aliwin si Maithilī, salubungin sina Bharata at Śatrughna, makita ang mga ina, at tanggapin ang paghirang. Umalis si Indra kasama ang mga diyos sa mga vimāna na kasingliwanag ng araw; pormal na pinahintulutan ni Rāma ang mga vānaras na magpahinga, at ang hukbo’y inilarawang nagliliwanag sa panibagong karilagan.
Sarga 124
पुष्पकविमान-प्रस्थानम् (The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared)
Matapos ang isang gabing pamamahinga, lumapit si Vibhīṣaṇa kay Rāma na may pagpupugay at nagtanong tungkol sa kalagayan ng tagumpay. Inihandog niya ang marangal na pagtanggap—paliligo, mga pahid na pabango, kasuotan, alahas, sandal, at mga kuwintas ng bulaklak—na inihanda ng mga tagapaglingkod na bihasa sa pag-aayos, at inanyayahan si Rāma at ang mga pinunong Vānara na tumanggap ng mga ritwal ng pagpapaginhawa. Ngunit sumagot si Rāma nang may pagpipigil at pagmamadali: nagmamadali ang kanyang puso na makita si Bharata, na noon pa sa Citrakūṭa ay nakiusap na siya’y bumalik, gayundin ang mga kahilingan ng mga reyna at ng mga mamamayan. Pagkaraan, iniharap ni Vibhīṣaṇa ang Puṣpaka Vimāna—nagniningning na gaya ng araw, tulad ng ulap, sumusunod sa kalooban (kāmaga), di-masasalakay, at kasingbilis ng isip—na dating sasakyan ni Kubera, inagaw ni Rāvaṇa sa labanan, at ngayo’y iningatan upang maglingkod kay Rāma. Magalang na tumanggi si Rāma sa mahabang pananatili, humingi ng pahintulot na lumisan, at ipinahanda ang vimāna. Ipinatawag ito ni Vibhīṣaṇa; inilalarawan ang karangyaan nito—gintong anyo, mga dambanang hiyas, mga watawat, kampanilya, mga siwang na may perlas, at lawak na tila Meru na iniuugnay kay Viśvakarmā. Sa huli, umupo sina Rāma at Lakṣmaṇa, namangha sa laki nito, at dito nagsisimula ang pagliko ng salaysay mula sa wakas ng digmaan tungo sa paglalakbay pauwi.
Sarga 125
पुष्पकारोहणम् (Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā)
Sa sargang ito, mula sa tagumpay ay lumilipat ang pangyayari tungo sa pagkakasundo at pag-alis. Iniharap ni Vibhīṣaṇa kay Rāma ang Puṣpaka na pinalamutian ng mga bulaklak, nakatayo sa marangal na paggalang, at humingi ng mga tagubilin. Matapos magnilay, at habang nakikinig si Lakṣmaṇa, nagbigay si Rāma ng isang aral na parang patakaran: ang mga kakamping gumala sa gubat—mga Vānara at iba pa—na nagbuhat ng bigat ng digmaan ay dapat parangalan ng yaman at hiyas; sapagkat ang pasasalamat ang nagpapatatag ng karapat-dapat na pamumuno at pumipigil sa pagkabulok ng dharma na nagiging sanhi upang talikuran ng hukbo ang pinunong walang kabutihan. Ipinamahagi ni Vibhīṣaṇa ang mga kayamanan, at nang makita ni Rāma na naparangalan ang mga kawal, sumakay siya sa dakilang sasakyang panghimpapawid. Si Sītā, mahinhin sa harap ng nagkakatipong mga hukbo, ay inakay sa yakap ni Rāma habang sila’y sumasakay. Pagkaraan, pinahintulutan ni Rāma ang mga Vānara—lalo na si Sugrīva—na magbalik sa Kiṣkindhā kasama ang kanilang lakas, at pinagpala niya si Vibhīṣaṇa ng matatag na paghahari sa Laṅkā. Nakiusap ang mga kakampi na sumama kay Rāma sa Ayodhyā upang masaksihan ang kanyang pagkorona at batiin si Kauśalyā; pumayag si Rāma at lahat ay sumakay. Sa pahintulot ni Rāma, umangat sa langit ang Puṣpaka na pag-aari ni Kubera, at nagningning si Rāma na tulad ni Kubera—larawan ng makatarungan at maningning na kapangyarihan matapos ang digmaan.
Sarga 126
पुष्पकविमानयात्रा—सेतुबन्धादि-दर्शनम् (Pushpaka Aerial Journey and Survey of Sacred Landmarks)
Sa Sarga 126, matapos ang digmaan, ay inilalarawan ang paglalakbay sa himpapawid sakay ng Puṣpaka vimāna, na ginagabayan ni Rāma bilang paggunita para kay Sītā. Sa pahintulot ni Rāma, ang Puṣpaka—tila sisne, may malamyos na ugong—ay umaangat at nagiging tanawing-daan upang ituro ang mga pook ng labanan at alaala. Ipinakita ni Rāma ang dugong nababad na larangan at binanggit ang mahahalagang rākṣasa na nasawi at ang mga pumatay sa kanila, na wari’y pormal na tala ng pagtatapos ng digmaan at pananagutan. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa banal na heograpiya: ang dalampasigan ng pagtawid, ang tulay ni Nala (Nalasetu), ang umuugong na karagatan bilang tahanan ni Varuṇa, ang bundok na pinahingahan na kaugnay sa paglalakbay ni Hanumān, at ang tīrtha ng Sethubandha na pinupuri bilang iginagalang ng tatlong daigdig at tagapagpawi ng kasalanan. Nagpatuloy ang lipad sa Kiṣkindhā at Ṛṣyamūka, Pampa at pook ni Śabarī, Janasthāna at pagbagsak ni Jaṭāyu, ang mga pook ng mga āśrama (salaysay nina Khara–Dūṣaṇa–Triśiras), ang Godāvarī at āśrama ni Agastya, mga āśrama nina Sutikṣṇa at Śarabhanga, tahanan ni Atri, lupain ni Virādha, Citrakūṭa, Yamunā at āśrama ni Bharadvāja, Gaṅgā, Śṛṅgibera (Guha), Sarayū, at sa wakas Ayodhyā—na nakita na tila Amarāvatī—na siyang pinag-alayan ni Sītā ng mapitagang pagpupugay. Kasabay nito, hiniling ni Sītā na isama sina Tārā at iba pang kababaihang vānarī patungong Ayodhyā; pumayag si Rāma. Pinakilos ni Sugrīva ang mga sambahayan, at ang mga babae ay sumakay sa vimāna, sabik na masilayan si Sītā.
Sarga 127
भरद्वाजाश्रम-समागमः / Meeting Bharadvaja at the Hermitage (Homeward Blessings)
Matapos maganap ang takdang panahon ng pagkatapon (na tinukoy sa tiyak na petsang pangbuwan), dumating sina Rāma at Lakṣmaṇa sa āśrama ni Bharadvāja at naghandog ng mapitagang pagpupugay. Itinanong ni Rāma ang kalagayan ng Ayodhyā—ang kasaganaan ng bayan, ang pamamahala ni Bharata, at ang kapakanan ng mga reyna—hudyat ng paglipat ng salaysay mula sa layuning pandigma tungo sa muling pag-ugnay sa buhay-sibil. Sumagot ang pantas nang may init: si Bharata, anyong asceta, ay naghihintay kay Rāma, at inilagay sa harap niya ang pādukā (mga sandalyas na kahoy), tanda ng ipinagkatiwalang paghahari at di-matitinag na katapatan. Ipinahayag din ni Bharadvāja na batid niya, sa pamamagitan ng tapas at mga ulat ng mga alagad, ang buong paglalakbay ni Rāma—mula sa pagdukot kay Sītā habang pinangangalagaan ang mga asceta at brāhmaṇa, hanggang sa mga tagpo at pakikipag-alyansa (Mārīca, Kabandha, Pampā, Sugrīva), pagkamatay ni Vāli, pagtuklas ni Hanumān kay Sītā at pagsunog sa Laṅkā, ang tulay ni Nala, pagbagsak ni Rāvaṇa, at mga kaloob na maka-Diyos. Naghandog ang pantas ng arghya at biyaya; hiniling ni Rāma na ang daan patungong Ayodhyā ay mapuno ng mga bungang wala sa panahon at mga bulaklak na may samyo ng amṛta. Nang pumayag si Bharadvāja, nagbago ang tanawin sa ilang yojana: namunga ang mga tuyong puno, nagbalik ang mga dahon sa mga kalbong sanga, at lumitaw ang pulot at kasaganaan—isang mapalad na tanda ng naibalik na kaayusan sa pag-uwi.
Sarga 128
अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः (Hanuman Sent Ahead to Ayodhya)
Mula sa Puṣpaka-vimāna, minasdan ni Śrī Rāma ang Ayodhyā at binalikan sa gunita ang mahahalagang pangyayari sa paglalakbay: ang paglapit sa karagatan, ang pagpapakita ng Diyos ng Karagatan, ang pagtatayo ng tulay, ang pagkamatay ni Rāvaṇa, at ang mga banal na biyayang iginawad. Pagkaraan, itinalaga niya si Hanumān bilang mabilis na sugo. Inutusan si Hanumān na siyasatin ang tunay na loob ni Bharata sa pamamagitan ng panlabas na palatandaan—kulay ng mukha, tingin, at pananalita—sapagkat ang kasaganaan ng minanang kaharian ay maaaring tumukso kahit ang matuwid. Sa anyong tao, mabilis na tumawid si Hanumān sa sangandaan ng Gaṅgā at Yamunā, dumating sa Śṛṅgaberapura, at binati si Guha, ipinahatid ang kalagayan ni Rāma at ang landas ng pagdating. Paglapit sa Nandigrāma, nasaksihan niya ang mahigpit na pamumuno ni Bharata: payat at mapag-asceta ang anyo, nakasuot ng payak na kasuotan, at namamahala nang sagisag sa pamamagitan ng mga pādukā ni Rāma habang nakahanda ang mga ministro, pari, at mga pinuno ng hukbo. Ipinahayag ni Hanumān ang tagumpay ni Rāma, ang pagbabalik ni Sītā, at ang nalalapit na muling pagkikita; napahandusay si Bharata sa galak, niyakap si Hanumān, at naghandog ng saganang kaloob para sa mapalad na balita, muling pinagtitibay ang katapatan at pamamahalang ayon sa dharma sa panahon ng paglipat.
Frequently Asked Questions
Yuddhakāṇḍa frames war as a dharmic necessity rather than a celebration of violence: force becomes legitimate only when subordinated to truth, restraint, and the protection of the wronged. The narrative repeatedly contrasts Rāma’s disciplined adherence to counsel, alliance-ethics, and vows with Rāvaṇa’s pride-driven rejection of wise advice. Vibhīṣaṇa’s defection and Rāma’s granting of asylum further establish rājadharma as the capacity to recognize virtue even in an enemy camp. The book thus presents adharma not merely as “sin” but as strategic blindness that collapses sovereignty from within.
Key episodes include: Hanumān’s report and the march to the sea; Rāma’s observance and confrontation with Sāgara; construction and crossing of the setu; reconnaissance and the siege of Laṅkā; Vibhīṣaṇa’s counsel, rejection, and asylum; successive gate-battles and the fall of leading commanders (e.g., Dhumrākṣa, Vajradaṃṣṭra, Prahasta); Indrajit’s māyā that temporarily disables Rāma and Lakṣmaṇa and the counter-operation against his ritual power (Nikumbhilā); Kumbhakarṇa’s awakening, rampage, and death; and the tightening of the campaign toward the final confrontation with Rāvaṇa and the recovery of Sītā.
The central figures are Rāma and Lakṣmaṇa (leaders of the righteous campaign), Sītā (the moral and emotional center), Hanumān and Sugrīva (vānaras coalition leadership), and Vibhīṣaṇa (insider counselor who joins Rāma). The principal antagonists are Rāvaṇa (king of Laṅkā), Indrajit/Meghanāda (ritual and illusion warfare specialist), and Kumbhakarṇa (colossal champion). Aṅgada and Jāmbavān function as prominent vānaras leaders who stabilize morale and lead assaults.
Yuddhakāṇḍa is the epic’s decisive resolution-phase: it transforms the quest and alliance-building of earlier books into direct confrontation, adjudicating the moral claims established in Araṇya and Kiṣkindhā and operationalized in Sundara through Hanumān’s mission. It also prepares the ethical aftermath addressed in the concluding book (Uttarakāṇḍa), where questions of kingship, public scrutiny, and the costs of restoring order are explored. Structurally, it is the hinge where private suffering (Sītā’s captivity, Rāma’s grief) becomes a public test of sovereignty and dharma.
The book teaches that (1) power without counsel and humility becomes self-destructive; (2) perseverance and clarity can be restored even after catastrophic reversals; (3) righteous leadership includes ethical alliance-making and protection of those who seek refuge; (4) grief is real and voiced, yet duty demands action guided by principle; and (5) adharma ultimately erodes both personal judgment and political stability, leading to downfall despite material strength.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.