Sarga 43

Verse 1

युध्यतांतुततस्तेषांवानराणांमहात्मनाम् ।रक्षसांसम्बभूवाथबलकोपस्सुदारुणः ।।6.43.1।।

Habang nakikipaglaban ang mga dakilang Vānara, sumiklab sa mga Rākṣasa ang isang lubhang nakapangingilabot na bugso ng galit at sigasig sa digmaan.

Verse 2

तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।।6.43.2।।निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ।।6.43.3।।

Naghahangad ng tagumpay para kay Rāvaṇa, ang mga rākṣasang tila tigre, kakila-kilabot ang mga gawa, ay lumusob—nakasakay sa mga kabayong may gintong palamuti, may mga watawat na wari’y dila ng apoy, may mga karwaheng kumikislap na parang araw at mariringal na baluti—at umuungal na yumanig ang sampung panig ng daigdig.

Verse 3

तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।।6.43.2।।निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ।।6.43.3।।

Yaong mga rākṣasa na tulad ng tigre—tagagawa ng kakila-kilabot na gawa—ay lumabas upang hanapin ang tagumpay para kay Rāvaṇa. Ang kanilang mga kabayo’y may gintong palamuti, ang mga watawat ay tila dila ng apoy, ang mga karwahe’y kasingliwanag ng araw, at ang kanilang baluti’y maringal; at sa kanilang paglusob, pinaalingawngaw nila ang sampung panig ng daigdig.

Verse 4

वानराणामपिचमूर्बृहतीजयमिच्छताम् ।अभ्यधावततांसेनांरक्षसांकामरूपिणम् ।।6.43.4।।

Nagnanais ng tagumpay, maging ang malakas at malawak na hukbo ng mga Vānara ay sumugod, sinalakay ang sandatahang Rākṣasa—yaong mga nakapag-aanyong ayon sa kanilang nais.

Verse 5

एतस्मिन्नन्तरेतेषामन्योन्यमभिधावताम् ।रक्षसांवानराणांचद्वन्द्वयुद्धमवर्तत ।।6.43.5।।

Samantala, habang sila’y nagbabanggaan sa pagsugod sa isa’t isa, ang mga Rākṣasa at ang mga Vānara ay napasailalim sa mga tunggaliang isa-sa-isa sa buong larangan.

Verse 6

अङ्गदेन्द्रजित्सार्धंवालिपुत्रेणराक्षसः ।आयुध्यतमहातेजास्त्ऱ्यम्बकेणयथाऽन्तकः ।।6.43.6।।

Pagkaraan, si Indrajit—ang maningning na Rākṣasa—ay nakipaglaban kay Aṅgada, anak ni Vāli, na wari’y si Antaka (Kamatayan) na nakikipagtunggali kay Tryambaka (Śiva).

Verse 7

प्रजङ्घेनचसम्पातिर्नित्यंदुर्मर्षणोरणे ।जम्बुमालिनमारब्धोहनुमानपिवानरः ।।6.43.7।।

Si Sampāti, na laging di-matiis sa digmaan, ay humarap kay Prajaṅgha; at si Hanumān, ang bayaning Vānara, ay nagsimula rin ng pakikipaglaban kay Jambumālī.

Verse 8

संगतस्तुमहाक्रोधोराक्षसोरावणानुजः ।समरेतीक्ष्णवेगेनमित्रघ्नेनविभीषणः ।।6.43.8।।

Pagkaraan, si Vibhīṣaṇa—kapatid ni Rāvaṇa, isang rākṣasa na naglalagablab sa matinding poot—ay sumugod kay Mitraghna sa labanan at nakipagsagupaan sa kanya nang ubod-bilis.

Verse 9

तपनेनगजस्सार्धंराक्षसेनमहाबलः ।निकुम्भेनमहातेजानीलोऽपिसमयुध्यत ।।6.43.9।।

Si Gaja, na mandirigmang dakila ang lakas, ay nakipaglaban sa rākṣasang Tapana; at si Nīla rin, maningning sa tapang, ay nakipagsagupa kay Nikumbha.

Verse 10

वानरेन्द्रस्तुसुग्रीवःप्रघसेनसमागतः ।सङ्गतःसमरेश्रीमान्विरूपाक्षेणलक्ष्मणः ।।6.43.10।।

Si Sugrīva, panginoon ng mga Vānara, ay nakipagsagupa kay Praghāsa; at sa digmaan, ang maringal na Lakṣmaṇa ay humarap kay Virūpākṣa sa labanan.

Verse 11

अग्निकेतुश्चसुदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामेणसहसङ्गताः ।।6.43.11।।

Si Agniketu, na lubhang mahirap daigin, kasama ang rākṣasa na si Raśmiketu, at gayundin sina Suptaghna at Yajñakopa—lahat sila’y sumugod upang makipaglaban kay Rāma.

Verse 12

वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनद्विविदेनाशनिप्रभः ।राक्षसाभ्यांसुघोराभ्यांकपिमुख्यौसमागतौ ।।6.43.12।।

Si Vajramuṣṭi, kasama si Mainda, at si Aśaniprabha, kasama si Dvivida—ang mga pinunong unggoy—ay sumugod upang makipagsagupa sa dalawang lubhang nakatatakot na rākṣasa.

Verse 13

वीरःप्रतपनोघोरोराक्षसोरणदुर्धरः ।समरेतीक्ष्णवेगेननळेनसमयुध्यत ।।6.43.13।।

Si Pratapana, ang magiting at mabagsik na rākṣasa na mahirap salagin sa digmaan, ay nakipaglaban sa labanan kay Nala, na sumugod na may matalim na bilis.

Verse 14

धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।।6.43.14।।वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ।।6.43.15।।

Si Suṣeṇa, makapangyarihan at tanyag bilang “anak ng Dharma,” ang dakilang unggoy ay nakipaglaban nang dikitang sagupaan kasama ni Vidyunmālin.

Verse 15

धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।।6.43.14।।वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ।।6.43.15।।

At ang iba pang mababangis na mga unggoy, kasama ang marami pa, ay biglang sumugod sa mga ibang rākṣasa upang magtapatang-duwelo, bawat isa’y naghahanap ng labanan nang harapan.

Verse 16

तत्रासीत्सुमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।रक्षसांवानराणांचवीराणांजयमिच्छताम् ।।6.43.16।।

Doon ay sumiklab ang napakalaking digmaan—magulo at nakapangingilabot—sa pagitan ng matatapang na rākṣasa at mga vānarang bayani, na pawang naghahangad ng tagumpay.

Verse 17

हरिराक्षसदेहेभ्यःप्रभूताःकेशशाद्वलाः ।शरीरसङ्घाटावहाःप्रसुस्रुश्शोणितापगाः ।।6.43.17।।

Mula sa mga katawan ng mga vānar at rākṣasa, umagos ang naglalakihang batis ng dugo—may dalang bunton ng mga bangkay na tila mga troso, at siksik sa buhok na parang nagkabuhol na damo.

Verse 18

अजघानेन्द्रजित्क्रुद्धोवज्रेणेवशतक्रतुः ।अङ्गदंगदयावीरंशत्रुसैन्यविदारणम् ।।6.43.18।।

Sa tindi ng galit, hinampas ni Indrajit si Aṅgada—ang bayaning may gada, tagapunit ng hukbo ng kaaway—na wari’y si Śatakratu (Indra) na tumatama gamit ang kanyang kulog na sandata.

Verse 19

तस्यकाञ्चनचित्राङ्गंरथंसाश्वंससारथिम् ।जघानसमरेश्रीमानङ्गदोवेगवान्कपिः ।।6.43.19।।

Sa labanan, ang maringal at matuling si Aṅgada ay ibinagsak ang ginintuang, maringal na karwahe—kasama ang mga kabayo at ang sarathi nito.

Verse 20

सम्पातिस्तुत्रिभिर्भाणैःप्रजङ्घेनसमाहतः ।निजघानश्वकर्णेनप्रजङ्घंरणमूर्धनि ।।6.43.20।।

Si Sampāti, na tinamaan ni Prajaṅgha ng tatlong palaso, ay ibinagsak si Prajaṅgha sa gitna ng digmaan sa pamamagitan ng punong aśvakarṇa.

Verse 21

जम्बुमालीरथस्थस्तुरथशक्त्यामहाबलः ।बिबेदसमरेक्रुद्धोहनूमन्तंस्तनान्तरे ।।6.43.21।।

Si Jambumālī, makapangyarihan at nakatayo sa kanyang karwahe, sa galit ng labanan ay tinuhog si Hanūmān sa dibdib sa pamamagitan ng sibat na pangkarwahe.

Verse 22

तस्यतंरथमास्थायहनूमान् मारुतात्मजः ।प्रममाथतलेनाशुसहतेनैवरक्षसा ।।6.43.22।।

Si Hanūmān, anak ng Diyos ng Hangin, ay lumundag sa kanyang karwahe at agad na dinurog, sa hampas ng palad, ang karwahe at ang mismong rākṣasa na iyon.

Verse 23

नदन् प्रतपनोघोरोनलंसोप्यन्वधावत ।नलःप्रतपनस्याशुपातयामासचक्षुषी ।।6.43.23।।

Umungal, ang mabagsik na Pratapana ay sumugod kay Nala; ngunit si Nala ay agad na tumama at pinabagsak ang kanyang mga mata—binulag siya.

Verse 24

भिन्नगात्रश्शरैस्तीक्ष्णैःक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।ग्रसन्तमिवसैन्यानिप्रघसंवानराधिपः ।।6.43.24।।सुग्रीवस्सप्तपर्णेननिर्भिभेदजघानच ।

Habang ang mabilis ang kamay na rākṣasa na si Praghasa, bagaman wasak ang mga sangkap sa matutulis na palaso, ay wari’y lalamunin ang mga hukbo, si Sugrīva—panginoon ng mga Vānara—ay biniyak siya at pinaslang gamit ang punong saptaparṇa.

Verse 25

अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।।6.43.25।।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामंनिर्भिभिदुश्शरैः ।

Si Agniketu na mahirap salakayin, at ang rākṣasa na si Raśmiketu, kasama sina Suptaghna at Yajñakopa, ay sunod-sunod na tumama kay Rāma sa pamamagitan ng kanilang mga palaso.

Verse 26

तेषांचतुर्णांरामस्तुशिरांसिनिशितैश्शरैः ।क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेदघोरैरग्निशिखोपमैः ।।6.43.26।।

Ngunit si Rāma, nagngangalit, ay pinutol ang mga ulo ng apat na iyon sa pamamagitan ng apat na matutulis at kakila-kilabot na palaso, na nagliliyab na tila mga dila ng apoy.

Verse 27

वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनमुष्टिनानिहतोरणे ।पपातसरथस्साश्वःपुराट्टइवभूतले ।।6.43.27।।

Si Vajramuṣṭi, na tinamaan sa digmaan ng kamao ni Mainda, ay bumagsak sa lupa—kasama ang karwahe at mga kabayo—na parang gumuho at nabasag na tanggulan.

Verse 28

निकुम्बस्तुरणेनीलंनीलाञ्जनचयप्रभम् ।निर्बिभेदशरैस्तीक्ष्णैःकरैर्मेघमिवांशुमान् ।।6.43.28।।

Sa labanan, si Nikumbha ay tumusok kay Nīla—na maitim na tila bunton ng koliryum—sa pamamagitan ng matutulis na palaso, gaya ng sinag ng araw na tumatagos sa ulap.

Verse 29

पुनश्शरशतेनाथक्षिप्रहस्तोनिशाचरः ।बिभेदसमरेनीलंनिकुम्भःप्रजहासच ।।6.43.29।।

Muli, ang mabilis ang kamay na nilalang-gabi na si Nikumbha ay tumama kay Nīla sa digmaan ng sandaang palaso, at malakas pang humalakhak.

Verse 30

तस्यैवरथचक्रेणनीलोविष्णुरिवाहवे ।शिरश्चिच्छेदसमरेनिकुम्भस्यचसारथेः ।।6.43.30।।

Sa gitna ng labanan, si Nīla—na wari’y si Viṣṇu sa digmaan—ay pinugot ang ulo ng tagapagmaneho ng karwahe ni Nikumbha, gamit ang mismong gulong ng kanyang karwahe.

Verse 31

वज्राशनिसमस्पर्शोद्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।जघानगिरिशृङ्गेणमिषतांसर्वरक्षसाम् ।।6.43.31।।

Si Dvividha, na ang katawan ay tila haplos ng kulog, ay ibinagsak si Aśaniprabha sa pamamagitan ng tuktok ng bundok, sa harap ng tingin ng lahat ng mga rākṣasa.

Verse 32

द्विदिधंवानरेन्द्रंतुनगयोधिनमाहवे ।शरैरशनिसङ्काशैस्सविव्याधाशनिप्रभः ।।6.43.32।।

Ngunit sa labanan ding iyon, si Aśaniprabha ay tumusok kay Dvividha—ang panginoon ng mga vānara na nakikipaglaban gamit ang mga bundok at punò—sa pamamagitan ng mga palasong kumikislap na parang kidlat.

Verse 33

सशरैरभिविद्धाङ्गोद्विविदःक्रोधमूर्छितः ।सालेनसरथंसाश्वंनिजघानाशनिप्रभम् ।।6.43.33।।

Si Dvividha, ang mga sangkap ay tinusok ng mga palaso at nalasing sa poot, ay ibinagsak si Aśaniprabha sa pamamagitan ng punong śāla—kasama ang kanyang karwahe, mga kabayo, at karwahero.

Verse 34

विद्युन्मालीरथस्थस्तुशरैःकाञ्चनभूषणैः ।सुषेणंताडयामासननादचमुहुर्मुहुः ।।6.43.34।।

Si Vidyunmālī, na nasa kanyang karwahe, ay pinukpok si Suṣeṇa ng mga palasong may gintong palamuti; at paulit-ulit siyang umungal nang malakas.

Verse 35

तंरथस्थमथोदृष्टवासुषेणोवानरोत्तमः ।गिरिशृङ्गेणमहतारथमाशुन्यपातयत् ।।6.43.35।।

Nang makita siyang nasa karwahe, si Suṣeṇa—ang pinakamainam sa mga Vānara—ay mabilis na ibinagsak ang karwaheng iyon sa pamamagitan ng isang napakalaking tuktok ng bundok.

Verse 36

लाघवेनतुसंयुक्तोविद्युन्मालीनिशाचरः ।अपक्रम्यरथात्तूर्णंगदापाणिःक्षितौस्थितः ।।6.43.36।।

Ngunit si Vidyunmālī na rākṣasa, na pinagkalooban ng liksi, ay agad na umurong mula sa karwahe at tumindig sa lupa, tangan ang kanyang pamalo.

Verse 37

ततःक्रोधसमाविष्टःसुषेणोहरिपुङ्गवः ।शिलांसुमहतींगृह्यनिशाचरमभिद्रवत् ।।6.43.37।।

Pagkaraan, si Suṣeṇa—ang pangunahing bayani sa mga unggoy—na lubos na sinakmal ng poot, ay dumampot ng isang napakalaking bato at sumugod sa nilalang na gumagala sa gabi.

Verse 38

तमापतन्तंगदयाविद्युन्मालीनिशाचरः ।वक्षस्यभिजघानाशुसुषेणंहरिपुङ्गवः ।।6.43.38।।

Nang sumugod si Suṣeṇa, agad siyang hinampas sa dibdib ng pamalo ni Vidyunmālī, ang gabing-gumagalang rākṣasa—ang pinakabantog sa mga vanara.

Verse 39

गदाप्रहारंतंघोरमच्नित्यप्लवगोत्तमः ।तांशिलांपातयामासतस्योरसिमहामृधे ।।6.43.39।।

Sa gitna ng dakilang labanan, di inalintana ng pinakamainam sa mga vanara ang kakila-kilabot na hampas ng pamalo; ibinagsak niya ang batong iyon sa dibdib ni Vidyunmālī.

Verse 40

शिलाप्रहारभिहतोविद्युन्मालीनिशाचरः ।निष्पिष्टहृदयोभूमौगतासुर्निपपातह ।।6.43.40।।

Tinamaan ng hampas ng bato, si Vidyunmālī na rākṣasa ng gabi ay bumagsak sa lupa—durog ang puso, at pumanaw ang buhay.

Verse 41

एवंतैर्वानरैश्शूरैश्शूरास्तेरजनीचराः ।द्वन्द्वेविमृदितास्तत्रदैत्याइवदिवौकसैः ।।6.43.41।।

Sa gayon, sa mga tunggaliang magkaharap, ang mga bayaning Vānara ay dinurog doon ang mga bayaning rākṣasa na gumagala sa gabi—gaya ng mga Dānava na pinabagsak ng mga diyos.

Verse 42

भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसै: ।अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।।6.43.42।।निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।।6.43.43।।बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ।

Naging kakila-kilabot ang larangan ng digmaan: nagkalat ang mga nabaling tabak at mga pamalo, mga sibat, javelin at palakol; mga karwaheng wasak at naitapon, at mga kabayong pangdigma; mga bunton ng napatay na elepante, gayundin ng mga Vānara at mga Rākṣasa; at mga sirang gulong, ehe, pamatok at mga tungkod na nakahandusay sa lupa—kaya’t dinadalaw ito ng mga pangkat ng asong-gubat.

Verse 43

भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसै: ।अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।।6.43.42।।निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।।6.43.43।।बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ।

Naging kakila-kilabot ang larangan ng digmaan: nagkalat ang mga nabaling tabak at mga pamalo, mga sibat, javelin at palakol; mga karwaheng wasak at naitapon, at mga kabayong pangdigma; mga bunton ng napatay na elepante, gayundin ng mga Vānara at mga Rākṣasa; at mga sirang gulong, ehe, pamatok at mga tungkod na nakahandusay sa lupa—kaya’t dinadalaw ito ng mga pangkat ng asong-gubat.

Verse 44

कबन्धानिसमुत्पेतुर्दिक्षुवानररक्षसाम् ।।6.43.44।।विमर्देतुमुलेतस्मिन्देवासुररणोपमे ।

Sa gayong magulong paglalamas—na tulad ng digmaan ng mga deva at asura—ang mga putol na katawan ng mga Vānara at mga Rākṣasa ay tumilapon at nagkalat sa lahat ng dako.

Verse 45

विदार्यमाणाहरिपुङ्गवैस्तदानिशाचराश्शोणितदिग्धगात्राः ।पुनःसुयुद्धंतरसासमास्थितादिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ।।6.43.45।।

Pagkapunit ng mga pinunong Vānara, ang mga rākṣasa’y nababalutan ng dugo sa buong katawan; hinangad nila ang paglubog ng araw, ngunit muling nag-ipon ng lakas at buong siglang sumuong sa mabangis na labanan.