Sarga 4

Verse 1

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ।।।।

Nang marinig ni Rāma ang mga salita ni Hanumān, na maayos at sunod-sunod na inilahad, ang dakilang maningning na si Rāma—na ang tapang ay nakatindig sa katotohanan—ay nagsalita.

Verse 2

यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।।।

Ang Laṅkā na iyong ibinabalita—ang lungsod ng kakila-kilabot na rākṣasa—agad kong wawasakin; ito ang katotohanang sinasabi ko sa iyo.

Verse 3

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ।।।।

Sugrīva, pinipili kong umalis sa sandaling ito. Ang oras ay ganap na angkop sa tagumpay, sapagkat ang Araw ay nasa gitna na ng langit.

Verse 4

सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यत: ।सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते ।जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ।।।।

Nang dukutin niya si Sītā, saan pa siya makatatakas sa akin? Pagkarinig ni Sītā sa aking paglusob, muling sisibol ang pag-asa niya sa buhay—gaya ng taong naghirap matapos uminom ng lason na, sa dulo ng buhay, nakahipo ng amṛta at muling nabuhay.

Verse 5

उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ।।।।

Ngayon ay namamayani ang bituing Uttarā Phalgunī; at bukas ay makikipag-ugnay ito sa Hasta. Sugrīva, tipunin mo ang lahat ng pangkat ng hukbo—ang aking pasiya’y lumakad sa ganitong mapalad na oras.

Verse 6

निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च ।निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ।।।।

Nakikita ko ang mga palatandaan habang sila’y lumilitaw; matapos kong mapatay si Rāvaṇa, ibabalik ko si Sītā, si Jānakī, anak ni Janaka.

Verse 7

उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ।।।।

Ang pagkibot ng aking itaas na talukap-mata ay tila nagbabalita na ang tagumpay ay nalalapit na, na para bang ipinahahayag na matutupad ang aking minimithing hangarin.

Verse 8

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ।।।।

Pagkaraan nito, si Rama na may matuwid na kaluluwa, bihasa sa pamamahala, at lubos na pinarangalan ng Hari ng mga Vanara at ni Lakshmana, ay muling nagsalita.

Verse 9

अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।।।।

“Sa unahan ng hukbong ito ay si Nīla ang magtungo upang siyasatin ang daan,” wika ni Rāma, “na sinasamahan ng sandaang libong matatapang at matutuling vānara.”

Verse 10

फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ।।।।

O Nīla, pinunò ng hukbo, akayin mo agad ang sandatahan sa daang sagana sa bunga at ugat, may malamig na tubig-gubat at matamis na pulot.

Verse 11

दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् ।राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ।।।।

Maaaring dungisan ng masasamang Rākṣasa sa daan ang mga ugat, bunga, at tubig; kaya’t lagi kang magbantay at ipagsanggalang ang mga ito laban sa kanila.

Verse 12

निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ।।।।

“Kayong mga naninirahan sa gubat, magsiyasat sa mga mabababang pook, sa mahihirap marating na kuta ng kagubatan, at sa mga gubat; lumundag at tumingin din sa lampas ng karaniwang tanaw, upang makita ang nakatagong lakas ng kaaway.”

Verse 13

यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् ।एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ।।।।

“Kung may sinumang mahina ang lakas, dito muna sila italaga sa gawaing pantulong; sapagkat mabigat at kakila-kilabot ang tungkuling nasa harap natin—ipamalas nang lubos ang kagitingan.”

Verse 14

सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ।।।।

Sa daan-daan at sa libu-libo, ang makapangyarihang mga unggoy na tila mga leon ay sumulong sa unahan ng hukbo—mabangis, rumaragasa na wari’y alon ng dagat.

Verse 15

गजश्च गिरिसङ्काशो गवयश्च महाबलः ।गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्तइवर्षभ: ।।।।

Pangunahan nawa ni Gaja—na tila bundok ang anyo—kasama ang makapangyarihang Gavaya, at si Gavākṣa; magtungo sila sa unahan, na parang mapagmataas na mga toro na nangunguna sa kawan.

Verse 16

यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः ।पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ।।।।

Nawa’y si Ṛṣabha—pinakamahusay sa mga lumulukso, parang toro sa mga vanara—ang magbantay sa kanang tagiliran ng hukbong vanara.

Verse 17

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ।।।।

Nawa’y si Gandhamādana—makapangyarihan at di-malalabanan na gaya ng nagngangalit na elepanteng may amoy—ang pumuwesto at mamuno sa kaliwang tagiliran ng hukbong vanara.

Verse 18

यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ।।।।

Ako’y tutungo sa gitna ng hukbo, pinasisigla ang lakas ng mga kawal; sasakay ako kay Hanumān, gaya ng Panginoon ng mga diyos na sumasakay kay Airāvata.

Verse 19

अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः ।सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ।।।।

Sumulong nawa si Lakṣmaṇa—nakakatakot na gaya ni Antaka—na nakasakay kay Aṅgada, tulad ng Panginoon ng kayamanan na sumasakay kay Sārvabhauma, ang elepante ni Kubera.

Verse 20

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ।।।।

Nawa’y yaong tatlo—si Jāmbavān, si Suṣeṇa, at ang vānara na si Vegadarśī—kasama ang makapangyarihang haring-oso, ang magbantay sa inyong tagiliran at likuran.

Verse 21

राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ।।।।

Nang marinig ni Sugrīva, pinuno ng hukbo—ang toro sa mga vānara—ang mga salita ni Rāghava, ang dakilang bayani’y nag-utos sa mga vānara.

Verse 22

ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ।।।।

Pagkaraan, ang lahat ng pangkat ng vānara, sabik sa labanan, ay biglang tumalunton at mabilis na sumugod—mula sa mga yungib at mula sa tuktok ng mga bundok—sa isang iglap.

Verse 23

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।। ।।

Pagkatapos, si Rāma na may pusong matuwid, pinarangalan ng haring vānara at ni Lakṣmaṇa, ay naglakbay kasama ang kanyang hukbo patungo sa timog na dako.

Verse 24

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ।।।।

At siya’y nagpatuloy na napaliligiran ng di-mabilang na mga vānara—sa daan-daang pangkat, sa daan-daang libo, sa mga koro at sa mga ayuta—na waring mga mandirigmang kasinglaki ng elepante sa paligid niya.

Verse 25

तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।दृप्ता: प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।।।

Habang siya’y sumusulong, sumunod sa kanya ang dakilang hukbo ng mga vānarā—matatag ang loob at nagagalak, pawang nasa ayos sa pamumuno ni Sugrīva.

Verse 26

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।क्षेवळन्तो निनदन्तस्ते जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ।।।।

Palundag-lundag at talon nang talon, umuungal at sumisigaw, ang mga plavaṅgama ay tumungo nga sa dakong timog—masigla sa kilos, ngunit handa sa digmaan.

Verse 27

भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ।।।।

Naglalakbay ang mga vānarā habang kumakain ng mababangong pulot at mga bunga, at nagbubuhat ng malalaking sanga ng punò na hitik sa mga kumpol ng bulaklak.

Verse 28

अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च ।पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ।।।।

Sa kasiglahan at biglang pag-uumapaw ng tuwa, binubuhat nila ang isa’t isa at inihahagis-hagis; may tumatalon habang ang iba’y bumabagsak, at may ilan namang nagtutulak sa kapwa sa maingay na paglalaro.

Verse 29

रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः ।इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ।।।।

“Dapat nating patayin si Rāvaṇa—kasama ang lahat ng mga gumagala sa gabi!” Sa gayon umuungal ang mga vanara sa piling ni Rāghava (Rāma).

Verse 30

पुरस्तादृषभो वीरो नील: कुमुद एव च ।पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ।।।।

Sa unahan, ang magiting na Ṛṣabha, si Nīla, at si Kumuda—kasama ang maraming vanara—ay patuloy na nagsisiyasat at naglilinis ng daraanan.

Verse 31

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ।।।।

Sa gitna naman ay nagmartsa si Haring Sugrīva, at si Rāma kasama si Lakṣmaṇa, napalilibutan ng maraming mababangis at makapangyarihang mandirigma—mga tagapagwasak ng kaaway.

Verse 32

हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ।।।।

Ang magiting na vanara na Śatavali, napalilibutan ng sampung koṭi ng hukbo, ay tumindig na parang haligi; at bagama’t nag-iisa, kanyang ipinagtanggol ang buong hanay ng mga vanara.

Verse 33

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।अर्कश्चातिबल: पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ।।।।

May kasamang isang daang koṭi na tagasunod, sina Keśarī, Panasa, Gaja, at gayundin si Arka kasama si Atibala ay nagbantay sa isang tagiliran ng hukbong iyon.

Verse 34

सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ।।।।

Si Suṣeṇa at si Jāmbavān, na napaliligiran ng maraming oso, ay inilagay si Sugrīva sa unahan at binantayan ang hulihan ng hukbo.

Verse 35

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ।।।।

Ang kanilang matapang na pinunong-kawal, si Nīla—ang pangunahing sa mga tumatalon at lumulusong—ay naglibot sa puwersa, pinangangasiwaan at inaayos ang hukbo.

Verse 36

दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः ।सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ।।।।

Ang matatapang na unggoy—sina Dārīmukha, Prajaṅgha, Rambha, at ang kapi na si Rabhasa—ay naglibot sa lahat ng panig, hinihikayat ang mga tumatalong vānaras.

Verse 37

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।।।सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।।।

Sa gayon, ang mga vānarang tulad ng tigre, nagmamartsa na nag-uumapaw sa lakas, ay namalas ang Sahya—pinakadakila sa mga bundok—na nababalutan ng mga puno at baging; at nakita rin nila ang mga lawa na ganap na namumukadkad ang mga lotus, ang mga latian, at ang mga gubat.

Verse 38

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।6.4.37।।सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।6.4.38।।

Sa gayon, ang mga vānarang tulad ng tigre, palalo sa kanilang lakas habang sila’y naglalakbay, ay minasdan ang Sahya, ang pinakadakila sa mga bundok, na hitik sa mga puno at baging; gayundin ang mga lawa na ganap na namumukadkad ang mga lotus, ang mga latian, at ang mga gubat.

Verse 39

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।।।सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।।।

Nang malaman ang utos ni Rāma—na wari’y takot sa kanyang kakila-kilabot na poot—ang dakila at nakapanghihilakbot na hukbo ng mga vānarang singlawak ng alon ng dagat ay sumulong, iniiwasan ang gilid ng mga lungsod at maging ang mga nayon, at umuugong sa malakas at nakapanghihilakbot na sigaw na gaya ng dagat.

Verse 40

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।6.4.39।।सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।6.4.40।।

Ang dakilang hukbo ng mga vānarang singlawak ng alon ng dagat ay sumulong na may kulog na ugong; subalit nang malaman ang utos ni Rāma, iniiwasan nila ang mga bayan at nayon, na wari’y takot sa kanyang kakila-kilabot na di-pagsang-ayon.

Verse 41

तस्यदाशरथे: पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः ।तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ।।।।

Sa tabi ng anak ni Daśaratha, ang matatapang na panginoon ng mga unggoy ay sabay-sabay na lumundag pasulong nang matulin, na parang mga kabayong mahusay na pinatatakbo at inudyukan.

Verse 42

कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ।महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ।।।।

Buhat ng dalawang unggoy, ang dalawang pinakadakilang lalaki ay nagningning nang marilag—gaya ng buwan at araw na nahipo ng dalawang dakilang planeta.

Verse 43

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।।।।

Pagkaraan, si Rāma na matuwid ang diwa, na pinarangalan nang may lubos na pagpupugay ng hari ng mga vānarā at ni Lakṣmaṇa, ay lumakad kasama ang kaniyang hukbo patungo sa timog na dako.

Verse 44

तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा ।उवाच परिपूर्णार्थ: स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।।।।

Si Lakṣmaṇa—na buhat ni Aṅgada, may ganap na alaala at matalas na talino, at nakatuon sa ganap na pagtupad ng layon—ay nagsalita kay Rāma sa mapalad na pananalita.

Verse 45

हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ।।।।

Kapag nabawi na si Vaidehī at mabilis na napatay si Rāvaṇa, ikaw—na ganap nang natupad ang layon—ay babalik sa Ayodhyā, taglay ang ganap na katuparan ng iyong makatarungang adhikain.

Verse 46

महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये ।अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ।।।।

O Rāghava, nakikita ko ang dakila at mapalad na mga palatandaan para sa iyo—sa langit at sa lupa—na pawang tumuturo sa tagumpay ng iyong layon. Humihihip din ang mapagpala at kanais-nais na hangin, banayad at kaaya-aya, na tumutulong sa pag-usad ng hukbo.

Verse 47

पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ।।।।

Ang mga hayop at mga ibon na ito’y tumatawag sa ganap at matatamis na tinig; payapa ang lahat ng dako, at ang Araw ay dalisay at maliwanag ang ningning.

Verse 48

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।।।ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।।।

Si Uśanā (Śukra), ang Bhārgava, ay sumusunod sa iyo na may payapang ningning; at ang mga ganap na dalisay na dakilang rishi, nagliliwanag na parang apoy, ay umiikot kay Dhruva sa kanan bilang paggalang—tiyak na tanda ng tagumpay.

Verse 49

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।6.4.48।।ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।6.4.49।।

Muli, ang gayunding pang-astrong palatandaan: si Uśanā (Śukra) ay payapang nagniningning sa iyong likuran, at ang maningning na dakilang rishi ay umiikot kay Dhruva sa kanan—isang mariing katiyakan ng mapalad na tagumpay.

Verse 50

त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः ।पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।।।

Si Triśaṅku, ang malinis na nagniningning na rajarsi, kasama ang kanyang pari, ay lumilitaw sa unahan namin—siya ang ninuno ng aming dakilang angkang Ikṣvāku—bilang mapalad na tanda.

Verse 51

विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे ।नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।।।

Ang Viśākhā ay nagniningning na maliwanag at dalisay, walang sagabal—ang pinakadakilang bituin para sa aming dakilang angkang Ikṣvāku.

Verse 52

नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ।।।।

Ang bituing Nairṛta, na kaugnay ng mga Nairṛta, ay matinding pinahihirapan; ang Mūla, nang masaling ng Mūlavatā, ay lalo pang dinidiinan ng kometa, si Dhūmaketu.

Verse 53

सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् ।काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ।।।।

Ang lahat ng mga tandang ito ay lumitaw para sa pagkapuksa ng mga Rākṣasa; yaong nasakmal na ng itinakdang wakas ay, sa takdang oras, dudurugin ng pagdurusa mula sa mga bituin at mga planeta.

Verse 54

प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ।।।।

Malinaw at matamis ang mga tubig; hitik sa bunga ang mga gubat. Ang mababangong simoy ay hindi marahas na umiihip, at ang mga punò’y namumulaklak na wari’y lampas sa kanilang panahon—mga palatandaang mapalad sa paglalakbay.

Verse 55

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।।।देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य ।समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।।।

O Hari, ang mga hukbo ng mga unggoy, na maayos na nakaayos sa hanay, ay nagliliwanag nang labis—gaya ng mga kawal ng mga deva sa digmaang kumikislap sa mga bituin laban kay Tāraka. Sa pagtanaw mo sa mga pagkakaayos na ito, O marangal, nararapat kang masiyahan.

Verse 56

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।6.4.55।।देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य ।समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।6.4.56।।

O Hari, ang mga hukbo ng mga unggoy, na maayos na nakaayos sa hanay, ay nagliliwanag nang labis—gaya ng mga kawal ng mga deva sa bantog na digmaan laban kay Tāraka. Sa pagtanaw mo sa mga pagkakaayos na ito, O marangal, nararapat kang malugod.

Verse 57

इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् ।अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमू: ।।।।ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।

Sa gayon, si Saumitrī, nagalak, ay nagpalakas-loob sa kanyang kapatid at nagsalita. Pagkaraan, ang dakilang hukbo’y umusad, lumaganap sa buong lupa—napaliligiran ng mga oso at mga unggoy na tila tigre, na ang sandata’y kuko at pangil.

Verse 58

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।।।पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।।।

Ang alikabok na itinaas ng mga unggoy sa kanilang mga kamay at paa ay naging kakila-kilabot at tinakpan ang daigdig, hinadlangan ang liwanag ng araw. Ang mabagsik na hukbong timog ng mga Vānara ay umusad, nililiman ang mga bundok, gubat, at langit—gaya ng makapal na ulap na nakalatag sa kalangitan.

Verse 59

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।6.4.58।। पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।6.4.59।।

Ang alikabok na itinaas ng mga unggoy sa kanilang mga kamay at paa ay naging mabagsik, tinakpan ang daigdig at hinarangan ang liwanag ng araw. Ang kakila-kilabot na hukbong timog ng mga Vānara ay sumulong, binabalot ang bundok, gubat, at langit na parang walang patid na ulap na nakalatag.

Verse 60

उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् ।नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ।।।।

Habang patuloy na tumatawid ang hukbo sa maraming yojana, ang lahat ng agos ng mga ilog ay dumaloy na wari’y salungat at magulo, na para bang may baha.

Verse 61

सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता ।समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ।।।।

Nagdaan sila sa mga lawa na may malinaw na tubig, tumawid sa mga bundok na hitik sa mga punò, sa mga kapatagang pantay, at sa mga gubat na sagana sa bunga—dumaraan sa gitna at sa paligid, pahalang at maging sa ilalim, sa bawat paraan ng kanilang pagsulong.

Verse 62

समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ।।।।

Nilaganap ng dakilang hukbo ang buong lupain at sumulong; silang lahat ay may masisiglang mukha, humahayo na kasingbilis ng hangin.

Verse 63

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।।।हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।।।

Para sa layunin ni Rāghava, ang mga mandirigmang Vānara ay nagmartsa, itinaas ang kanilang tapang; ipinakikita nila sa isa’t isa ang galak, kabayanihan, at pag-igting ng lakas, at sa daan—dahil sa pagmamataas na mula sa sigla ng kabataan—gumawa sila ng sari-saring masisiglang pagpapamalas.

Verse 64

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।6.4.63।।हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।6.4.64।।

Para sa layunin ni Rāghava, ang mga mandirigmang Vānara ay nagpatuloy, ipinakikita sa isa’t isa ang kanilang tuwa, kabayanihan, at lumolobong lakas; at sa daan, udyok ng pagmamataas na sumisibol sa alab ng kabataan, nagpakita sila ng sari-saring masiglang pagpapamalas.

Verse 65

तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ।केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ।।।।

Doon, ang mga Vānara na gumagala sa gubat—may ilan na nagmadaling sumulong, ang iba’y lumulukso habang naglalakad, at ang ilan nama’y nagpalabas ng matinis na sigaw na “kila-kilā” na kaugalian ng kanilang lahi.

Verse 66

प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मु: पदान्यपि ।भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ।।।।

Ang ilan ay humahampas ng kanilang mga buntot sa lupa; ang iba’y yumuyurak sa kanilang mga paa; at ang iba pa, sa lakas ng pag-ugoy ng mga bisig, ay dumudurog ng mga bato at bumabali ng mga punò.

Verse 67

आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ।महानादान्प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेळ्वामन्ये प्रचक्रिरे ।।।।

Ang mga Vānara na sanay gumala sa kabundukan ay umakyat sa mga tuktok ng mga burol at nagpakawala ng malalakas na sigaw; ang iba nama’y umuungal at umiikot-ikot na waring gulong.

Verse 68

ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ।जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ।।।।

Sa lakas at bilis ng kanilang mga hita, paulit-ulit nilang pinupunit ang maraming sapin ng mga baging; at kahit humihikab, ang matatapang ay naglalaro, iniikid-ikid ang mga bato at mga punò.

Verse 69

शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ।वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ।।।।

Ang lupa ay maringal na napaliligiran at natatakpan ng lubhang kakila-kilabot na mga Vānara—sa daan-daan, sa daan-daang libo, at sa mga kóti, sa di-mabilang na karamihan.

Verse 70

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।।।वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।।।

Ang dakilang hukbo ng mga Vānara, inaaruga ni Sugrīva, ay naglakbay araw at gabi, masaya at nag-uumapaw sa galak. Lahat sila’y nagmamadaling sumulong, ikinagagalak ang digmaan; sa hangaring palayain si Sītā, ni saglit ay hindi huminto saanman.

Verse 71

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।6.4.70।।वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।6.4.71।।

Ang makapangyarihang hukbo ng mga Vānara, nasa pag-iingat ni Sugrīva, ay nagpatuloy araw at gabi na may mataas na diwa. Nalulugod sa nalalapit na labanan at taimtim na nagnanais palayain si Sītā, hindi sila tumigil saanman kahit sandali.

Verse 72

ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम ।सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ।।।।

Pagkaraan, narating nila ang kabundukang Sahya at ang bundok na Malaya—siksik sa mga punò at tinitirhan ng sari-saring mailap na hayop.

Verse 73

काननानि विचित्राणि नदी: प्रस्रवणानि च ।पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ।।।।

Nagpatuloy si Rāma, habang minamasdan ang mga kahanga-hangang gubat, ang mga ilog, batis at bukal na nasa mga hanay ng Sahya at Malaya.

Verse 74

वकुळान्स्तिलकांश्चूतानसोकान् सिन्धुवारकान् ।करवीरांश्च तिनिशान् भजन्ति स्म प्लवङ्गगमाः ।।।।

Ang mga plavaṅgama—mga Vānara na tumatalon-talon—ay lumalapit at nagbibigay-galang sa mga punòng vakula, tilaka, mangga, aśoka, sindhuvāra, karavīra, at tiniśa.

Verse 75

अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् ।जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ।।।।

Nagsilapit at nagalak ang mga Vanara sa mga punong ankola, karañja, plakṣa, nyagrodha, tinduka, jambu, āmalaka, at nīpa.

Verse 76

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ।।।।

Sa magagandang batuhing dalisdis, sari-saring punong-gubat ang nakatindig; nang yumanig sa lakas ng hangin, binuhusan nila ang mga Vanara ng mga bulaklak.

Verse 77

मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ।।।।

Humihip ang simoy—kaaya-ayang dampi at malamig na parang sandalwood—sa mga gubat na may samyo ng pulot, kasabay ang ugong ng mga bubuyog.

Verse 78

अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः ।धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः ।सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ।।।।

Ang hari ng mga bundok ay lalo pang nagniningning, maringal na pinalamutian ng mga mineral. Ang alikabok mula sa mga batong-mina—na naalimpuyo at naihagis ng lakas ng hangin dahil sa pagyapak—ay umangat at tumabon sa napakalaking hukbo ng mga Vanara sa lahat ng panig.

Verse 79

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः ।केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।।।माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।।।मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा ।धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।।।हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।।।प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।।।

Sa kaibig-ibig na mga gilid ng bundok, sa lahat ng dako’y namumulaklak—ketaka, sinduvāra, at mga kaaya-ayang halamang tagsibol; mādhavī na hitik sa samyo; mga kumpol ng kunda at gulma; ciribilva at madhūka; vañjula at priyaka; suphūrjaka at tilaka; mga punong nāga na namumukadkad; cūta (mangga), pāṭalī at kovidāra; muculinda at arjuna; śiṃśupā at kuṭaja; dhava at śālmali; pulang kuravaka; hintāla at tiniśa; cūrṇaka at nīpaka; bughaw-itim na aśoka, varaṇa, aṅkola at padmaka. At ang buong gubat na yaon ay nagulo sa masiglang galaw ng mga lumulundag na Vanara, na yumanig at naglibot dito.

Verse 80

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

Naroon din ang mga mādhavī na baging na hitik sa halimuyak, at ang mga kunda at gulma na pawang namumulaklak; gayundin ang mga punong chiribilva at madhūka, at ang vañjula at priyaka—sa lahat ng dako’y namumukadkad.

Verse 81

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

Sa magagandang dalisdis ng bundok, ang mga punong suphūrjaka at tilaka, gayundin ang mga punong nāga, ay lubos na namumulaklak; at gayon din ang mga punong mangga, pāṭalā, at kovidāra—pawang namumukadkad.

Verse 82

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

Naroon din ang mga punong muculinda at arjuna, gayundin ang śiṃśupā at kuṭaja; ang dhava at śālmali rin—kasama ang mga kuravaka na may pulang bulaklak.

Verse 83

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

Naroon ang mga punong hintāla at tiniśa, gayundin ang cūrṇaka at nīpa; at ang nīlāśoka, varaṇa, aṅkola, at padmaka—pawang naroroon din.

Verse 84

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

Ang lahat ng dako roon ay naging masigla at matao dahil sa pagtalon-talón ng mga vānarang plavaṅga.

Verse 85

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

Sa bundok na iyon ay may malamig na mga imbakan ng tubig at mga lawa rin, na tinitirhan ng mga cakravāka at dinadalaw ng mga kāraṇḍava na ibong-tubig.

Verse 86

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

Punô ang mga iyon ng mga ibong-tubig at mga krauñca, dinadalaw ng mga baboy-ramo at mga usa; at pinamumugaran din ng mga oso, hyena, leon, at nakatatakot na mga tigre.

Verse 87

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

Sa paligid, dinadalaw ang mga iyon ng maraming nakatatakot na mababangis na hayop; at pinalamutian ng namumulaklak na mababangong lotus, pati ng mga kumuda at bughaw na utpala.

Verse 88

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।।।स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।।।

Sa mga dalisdis nito, umaawit din ang mga kawan ng sari-saring mga ibon.

Verse 89

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।6.4.88।। स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।6.4.89।।

Doon, ang mga vānara, matapos maligo at uminom ng tubig, ay nagsipaglaro sa mga lawa; umaakyat sa mga bato, sila’y nagbuhusan at nagbasaan sa masayang paglalaro.

Verse 90

फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ।।।।

Doon, ang mga vānara na nag-uumapaw sa kasiyahan ay umakyat sa mga punò at kumain ng mga bungang mabango na tila nektar, pati mga ugat at mga bulaklak.

Verse 91

द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ।।।।

Ang mga vānara na may matang kulay-pulot ay nagpatuloy sa paglalakbay, nagagalak habang umiinom ng pulot mula sa malalaking pulupukyutan na nakabiting singlaki ng sukat na droṇa.

Verse 92

पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः ।विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ।।।।

Ang mga pangunahing tumatalon ay nagpatuloy—binabasag ang mga punò, hinihila at pinupunit ang mga baging, at binabangga maging ang pinakamahuhusay na bundok habang sila’y naglalakbay.

Verse 93

वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः ।अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ।।।।

Ang ilan sa mga unggoy, lasing sa pulot at nagwawala, ay sumisigaw habang lumalayo sa mga punò; ang iba’y sumampa sa mga punò, at may iba pa na palundag-lundag, muling umiinom nang paulit-ulit.

Verse 94

बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपै: ।यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ।।।।

Napuno ang buong lupa ng mga pinunò ng hukbong-unggoy; wari’y ang kapatagan ay palayang siksik sa hinog na butil ng kalama.

Verse 95

महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ।।।।

Pagdating sa Mahendra, si Rama na may matang gaya ng lotus, ang makapangyarihang bisig, ay umakyat sa tuktok na pinalamutian ng mga punò.

Verse 96

ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ।।।।

Pag-akyat ni Rama, anak ni Dasaratha, sa tuktok, nasilayan niya ang karagatan—ang tubig ay nag-uumapaw sa mga pagong at isda.

Verse 97

ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ।।।।

Paglampas nila sa Sahya at saka sa dakilang bundok na Malaya, sunod-sunod na naglakbay, narating nila sa wakas ang karagatang may nakapanghihilakbot na ugong.

Verse 98

अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ।।।।

Pagbaba, si Rāma—pinakamainam sa mga nagbibigay-galak—ay dagling nagtungo sa dakilang kakahuyang nasa dalampasigan, kasama si Sugrīva at si Lakṣmaṇa.

Verse 99

अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः ।वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ।।।।

Pagdating sa malawak na dalampasigan—na ang batuhing lapag ay kuminis sa bugso ng mga alon—si Rāma ay nagsalita ng ganitong mga salita.

Verse 100

एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् ।इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ।।।।

O Sugriva, narating na natin ang tahanan ni Varuna—ang dagat. Ngayon, dito mismo, kailangan nating pag-isipan ang planong nabuo sa ating mga isipan kanina.

Verse 101

अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः ।न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ।।।।

Sa kabila nito ay ang malayong pampang—ang karagatan, panginoon ng mga ilog. At ang dagat na ito ay hindi matatawid nang walang paraan.

Verse 102

तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ।।।।

Dito na tayo magtayo ng kampo; dito na rin tayo magpulong—upang ang hukbong ito ng mga Vanara ay makarating sa kabilang pampang.

Verse 103

इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः ।रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ।।।।

Matapos magsalita nang ganito, ang makapangyarihang si Rama—na nagdurusa sa pagdukot kay Sita—pagkarating sa karagatan, ay nag-utos sa hukbo na magtayo ng matutuluyan.

Verse 104

सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ।।।।

"O pinakamahusay sa mga unggoy, hayaang ang buong hukbo ay magkampo sa dalampasigan. Dumating na ang oras para sa ating pagpupulong—kung paano natin tatawirin ang karagatan dito."

Verse 105

स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ।।।।

Huwag hayaang may sinumang lumisan saanman, na iniiwan ang sariling pangkat. Magbantay ang mga bayaning Vānara; unawain nating maaaring nakatago sa atin ang panganib.

Verse 106

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः ।सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ।।।।

Nang marinig ang salita ni Rāma, si Sugrīva—kasama si Lakṣmaṇa—ay nagkampo ng hukbo sa pampang ng dagat, sa baybayin na hitik sa mga punò.

Verse 107

विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ।।।।

Ang hukbong yaon, na nakahimpil malapit sa dagat, ay nagningning—na wari’y ikalawang karagatan, marilag at may tubig na kulay pulot at ginto.

Verse 108

वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ।।।।

Pagdating sa gubat sa baybayin, ang mga pangunahing Vānara ay nanirahan doon, sabik na matawid ang malayong pampang ng dakilang karagatan.

Verse 109

तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः ।अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ।।।।

Habang sila’y nag-aayos ng kampo, ang ingay ng paghahanda ng hukbo ay umalingawngaw at nilamon, animo’y tinabunan, ang malakas na ugong ng karagatan.

Verse 110

सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ।।।।

Ang dakilang hukbo ng mga Vānara, na iniingatan ni Sugrīva, ay nagkampo sa tatlong pangkat at tumindig na nakatuon sa pagtupad sa layunin ni Rāma.

Verse 111

सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ।।।।

Nang marating nila ang dakilang karagatan, nagalak ang hukbo ng mga Vānara habang minamasdan ang malawak na dagat na hinahampas at hinahalo ng lakas ng hangin.

Verse 112

दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ।।।।

Habang minamasdan ang karagatan ni Varuṇa—na ang kabilang pampang ay napakalayo, ang lawak ay walang hadlang, at ang tubig ay dinadalaw ng mga pangkat ng rākṣasa—umupo ang mga pinuno ng mga pangkat ng Vānara upang magpayo.

Verse 113

चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये ।हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ।।।।

Sa pagtatapos ng araw, sa pagsisimula ng gabi, ang karagatan—nakapanghihilakbot sa mababangis na buwaya at mga nilalang na dumadagit—ay wari’y tumatawa sa nag-uumapaw na bula at sumasayaw sa mga alon na humahampas.

Verse 114

चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ।।।।

Sa pagsikat ng buwan, umalimbukay ang karagatan, hitik sa mga aninong-buwan; at nagkalat doon ang malalaking halimaw na sumasakmal sa dagat, itinaboy ng marahas na hangin, kasama ang mga timitimiṅgila.

Verse 115

दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ।।।।

Ang tahanan ni Varuṇa ay waring nagkalat ng mga ahas na tila nagliliyab ang mga likaw; lumulubog ito sa kailaliman na tinitirhan ng makapangyarihang nilalang, siksik sa sari-saring bundok sa ilalim ng dagat—napakahirap tawirin, di-masukat ang lalim, gaya ng nakapanghihilakbot na daigdig sa ibaba.

Verse 116

मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ।।।।

Ang naglalakihang bugso ng tubig, itinulak sa kailaliman at inihahagis ng hangin, ay sumisirit paitaas at muling bumabagsak—siksik sa mga makara at sa mga likaw ng ahas.

Verse 117

अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम् ।सुरारिविषयं घोरं पाताळविषमं सदा ।।।।

Ang dagat ay wari’y tinusok ng mga kislap ng apoy; ang kumikislap nitong tubig ay punô ng dambuhalang ahas—nakapangingilabot, gaya ng lupain ng mga kaaway ng mga deva, at laging kahawig ng nakatatakot na baku-bakong Pātāla.

Verse 118

सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ।।।।

Ang dagat ay naging kawangis ng langit, at ang langit ay kawangis ng dagat; dagat at himpapawid ay nagmistulang iisa, na walang pagkakaibang makita.

Verse 119

सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ।।।।

Warìng nagkahalo ang tubig at ang langit, at ang langit nama’y sa tubig; sa gayong iisang anyo, kapwa sila nasilayan—siksik ng mga bituin sa itaas at kumikislap na tila mga hiyas sa ibaba.

Verse 120

समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ।।।।

Sa mga ulap na biglang umaangat at sa mga alon na nagsisiksikan na parang mga kuwintas, waring wala nang pagkakaiba ang dagat at ang langit.

Verse 121

अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः ।ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ।।।।

Ang mga alon ng hari ng karagatan, nagbabanggaan at nagkakapit sa isa’t isa, ay umuungal sa nakapanghihilakbot na tunog—gaya ng malalaking tambol ng digmaan sa labanan, na wari’y hamon.

Verse 122

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।।।ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।।।

Nakita ng mga mandirigmang puspos ng sigla ang dagat: umaalingawngaw ang tubig sa ibabaw ng bunton ng mga hiyas, na wari’y itinutulak at pinagsisiksik ng hangin; sumisirit paitaas na tila galit, punô ng mga pangkat ng nilalang-dagat; at ang mga alon, hinahampas ng malakas na ihip, ay naglulundag na parang inihahagis sa himpapawid.

Verse 123

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।6.4.122।।ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।6.4.123।।

Nakita ng matatapang na mandirigma ang dagat na hinahampas ng hangin—umuugong sa kailaliman na hitik sa mga hiyas, siksik sa mga nilalang-dagat, at itinatapon ang mga alon sa himpapawid na wari’y nagngangalit.

Verse 124

ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा ।भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ।।।।

Pagkaraan, namangha ang mga unggoy at nakita ang karagatan—maingay sa nagkakabuhol na pag-ikot ng mga alon, hindi mapalagay at marahas na nag-aalimpuyo, na tila nasa dalamhati.