Sarga 93

Verse 1

ततःपौलस्त्यसचिवा्श्रुत्वाचेन्द्रजितोवधम् ।आचचक्षुरभिज्ञायदशग्रीवायसव्यथा: ।।।।

Pagkaraan, ang mga ministro ng haring Paulastya, nang marinig ang pagpaslang kay Indrajit at maunawaan ang bigat nito, ay nagsumbong kay Daśagrīva, ang sampung-ulong Rāvaṇa, ng balitang nakapangingilabot at nakapagpapabagabag.

Verse 2

युद्धेहतोमहाराजलक्ष्मणेनतवात्मजः ।विभीषणसहायेनमिषतांनोमहाद्युतिः ।।।।

“O Hari! Ang iyong maningning na anak ay napatay sa digmaan ni Lakṣmaṇa, na tinulungan ni Vibhīṣaṇa—habang kami’y nakatingin lamang.”

Verse 3

शूरंशूरेणसम्गम्यसम्युगेष्वपराजितः ।लक्ष्मणेनहतश्शूरःपुत्रस्तेमहेन्द्रजित् ।।।।गतस्सपरमान्लोकान्शरैस्सन्ताप्यलक्ष्मणम् ।

Sa pagtatagpo ng bayani sa bayani sa digmaan, ang iyong anak na magiting—si Mahendrajit, na di kailanman natalo sa labanan—ay napatay ni Lakṣmaṇa. Matapos niyang sugatan nang labis si Lakṣmaṇa sa pamamagitan ng mga palaso, siya’y nagtungo sa pinakamataas na mga daigdig.

Verse 4

स तंप्रतिभयंश्रुत्वावधंपुत्रस्यदारुणम् ।।।।घोरमिन्द्रजितःसङ्ख्येकश्मलंप्राविशन्महत् ।

Nang marinig niya ang kakila-kilabot, nakapanghihilakbot at kasuklam-suklam na pagkamatay ng kanyang anak na Indrajit sa labanan, siya’y nilamon ng matinding panglulupaypay ng dalamhati.

Verse 5

उपलभ्यचिरात्संज्ञां राजाराक्षसपुङ्गव ।।।।पुत्रशोकाकुलोदीनोविललापाकुलेन्द्रियः ।

Pagkaraan ng mahabang panahon, nagbalik-malay ang hari, ang pinuno ng mga rākṣasa. Nababalot ng dalamhati sa anak at lugmok sa panghihina, magulo ang mga pandama, siya’y humagulgol at nanaghoy.

Verse 6

हाराक्षसचमूमुख्यममवत्समहाबल ।।।।जित्वेन्द्रंकथमद्यत्वंलक्ष्मणस्यवशंगतः ।

Ay, O pinuno ng hukbo ng mga Rākṣasa—aking anak, dakila ang lakas! Ikaw na minsang nagwagi maging kay Indra—paano ngayong araw ay napasailalim ka sa kapangyarihan ni Lakṣmaṇa?

Verse 7

ननुत्वमिषुभिःक्रुद्धोभिन्द्याःकालान्तकावपि ।।।।मन्दरस्यापिशृङ्गाणिकिंपुनर्लक्ष्मणंयुधि ।

Tunay nga, kapag nagngangalit ka, mabubutas mo sa iyong mga palaso maging si Kāla, ang Kamatayan—maging ang mga tuktok ng Bundok Mandara; lalo pa kaya si Lakṣmaṇa sa digmaan?

Verse 8

अद्यवैनस्वतोराजाभूयोबहुमतोमम ।।।।येनाद्यत्वंमहाबाहो संयुक्तःकालधर्मणा ।

Ngayon, tunay na higit kong iginagalang si Yama, hari ng mga yumao; sapagkat ngayon, O makapangyarihang bisig, ikaw ay napailalim sa batas ng Panahon—sa tadhanang kamatayan.

Verse 9

एषपन्थाःसुयोधानांसर्वामरगणेष्वपि ।।।।यःकृतेहन्यतेभर्तुस्सपुमान्स्वर्गमृच्छति ।

Ito ang landas ng mararangal na mandirigma—maging sa hanay ng mga walang-kamatayan: ang taong napatay alang-alang sa kanyang panginoon ay umaabot sa langit.

Verse 10

अद्यदेवगणास्सर्वेलोकपालामहर्षयः ।।।।हतमिन्द्रजितंदृष्टवासुखंस्वप्स्यन्तिनिर्भयाः ।

Ngayong araw, sa pagkakita na napatay si Indrajit, ang lahat ng pangkat ng mga deva, ang mga tagapangalaga ng mga daigdig, at ang mga dakilang rishi ay mahihimbing na matutulog sa kapayapaan—walang pangamba.

Verse 11

अद्यलोकास्त्रय: कृत्स्नापृथिवी च सकानना ।।।।एकेनेन्द्रजिताहीनाशून्येवप्रतिभातिमे ।

Ngayong araw, sa pagkawala ni Indrajit lamang, ang tatlong daigdig—at maging ang lupa na may lahat ng kagubatan—ay wari sa akin na hungkag, nagdilim, at nawalan ng ningning.

Verse 12

अद्यनैरृतकन्यानांश्रोष्याम्यन्तःपुरेरवम् ।।।।करेणुसङ्घस्ययथानिनादंगिरिगह्वरे ।

Ngayong araw, maririnig ko sa loob ng mga silid ng palasyo ang iyak ng mga dalagang rākṣasa—gaya ng pag-ugong ng kawan ng mga babaeng elepante na umaalingawngaw sa mga yungib ng bundok.

Verse 13

यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ।।।।मातरंमां च भार्याश्चक्वगतोऽसिविहायनः ।

O tagasunog ng mga kaaway! Iniwan mo ang pagka-yuvarāja, ang Laṅkā, ang mga rākṣasa, ang iyong ina, ako, at ang iyong mga asawa—saan ka nagtungo, na nilisan mo kami?

Verse 14

ममनामत्वयावीरगतस्ययमसादनम् ।।।।प्रेतकार्याणिकार्याणिविपरीतेहिवर्तसे ।

O bayani! Ikaw ang nararapat na magsagawa ng mga ritwal ng pagluluksa para sa akin kapag ako’y nagtungo sa tahanan ni Yama. Ngunit kabaligtaran ang nangyari—ngayon ako ang magsasagawa ng mga ritwal para sa iyo.

Verse 15

स त्वंजीवतिसुग्रीवेलक्ष्मणेन च राघवे ।।।।ममशल्यमनुद्धृत्यक्वगतोऽसिविहायनः ।

Habang nabubuhay si Sugrīva, at nabubuhay si Rāghava at si Lakṣmaṇa, ikaw ay lumisan—iniwan mo kami—nang hindi man lamang inalis ang palasong sumasaksak sa aking puso. Saan ka nagtungo?

Verse 16

एवमादिविलापार्तंरावणंराक्षसाधिपम् ।।।।आविवेशमहान् कोपःपुत्रव्यसनसम्भवः ।

Sa gayong pagdaing na puno ng dalamhati ni Rāvaṇa, ang panginoon ng mga rākṣasa, isang dakilang poot—isinilang ng kapahamakan sa pagkawala ng kanyang anak—ang pumasok at sumaklot sa kanya.

Verse 17

प्रकृत्याकोपनंह्येनंपुत्रस्यपुनराधयः ।।।।दीप्तंसन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिवरश्मयः ।

Likas na sa kanya ang magalit; at ngayo’y ang sariwang hapdi ng pagkawala ng anak ay lalo pang nagpaalab sa kanya—gaya ng araw sa tag-init na mas nagliliyab sa sariling sinag.

Verse 18

ललाटेभ्रुकुटीभिश्चसङ्गताभिर्व्यरोचत ।।।।युगान्तेसहनक्रैस्तुमहोर्मिभिरिवोदधिः ।

Sa kanyang noo, ang magkakadikit na kunot-noo ay nagningning; sa sindak at poot siya’y tila nag-aalab—gaya ng dagat sa wakas ng panahon, umaalon nang malalaki sa gitna ng mga buwaya.

Verse 19

कोपाद्विजृम्भमाणस्यवक्त्राद्व्यक्तमिवज्वलन् ।।।।उत्पपातसधूमानगिर्वृत्रस्यवदनादिव ।

Sa pagnganganga niya sa galit, waring may nag-aalab na apoy na may usok na lumundag mula sa kanyang bibig—gaya ng liyab na sumisiklab mula sa mga panga ni Vṛtra.

Verse 20

स पुत्रवधसन्तप्तश्शूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यावैदेह्यारोचयद्वधम् ।

Sa pagdadalamhati sa pagpaslang sa kanyang anak, ang mandirigmang si Rāvaṇa ay napasailalim sa galit; at matapos pag-isipan, ipinasya niyang patayin si Vaidehī.

Verse 21

तस्यप्रकृत्यारक्ते च रक्तेक्रोथानगिनापि च ।।।।रावणस्यमहाघोरेदीप्तेनेत्रेबभूवतुः ।

Ang mga mata ni Rāvaṇa—likás na mapula—ay lalo pang namula sa apoy ng galit, at nagliyab sa nakapangingilabot na tindi.

Verse 22

घोरंप्रकृत्यारूपंतत्तस्यक्रोधाग्निमूर्छितम् ।।।।बभूवरूपंक्रुद्धस्यरुद्रस्येवदुरासदम् ।

Ang anyo niyang likás na kakila-kilabot, at ngayo’y tila nalulunod sa apoy ng poot, ay naging di-malapitan—gaya ni Rudra mismo kapag nagngangalit.

Verse 23

तस्यक्रुद्धस्यनेत्राभ्यांप्रापतन्नाश्रृबिन्दवः ।।।।दीपाभ्यामिवदीप्ताभ्यांसार्चिषस्स्नेहबिन्दवः ।

Mula sa mga matang nagngangalit, pumatak ang mga luha—gaya ng mga patak ng langis na tumutulo mula sa dalawang nagliliyab na lampara na may maningning na apoy.

Verse 24

दन्तावनिदशतस्तस्यश्रूयतेदशनस्वनः ।।।।यन्त्रस्यावेष्ट्यमाणस्य महतो दानवैरिव ।

Habang nagngangalit ang kanyang mga ngipin, ang tunog ng kanyang pagkagat ay narinig—tulad ng maingay na tunog ng isang dambuhalang makina na pinapaikot ng mga Danava.

Verse 25

कालानगिरिवसङ्क्रुद्धोयांयांदिशमवैक्षत ।।।।तस्यांतस्यांभयत्रस्ताराक्षसास्सन्विलियलिरे ।

Galit na tulad ng apoy ng paggunaw ng mundo, saang direksyon man siya tumingin, ang mga takot na Rakshasa ay umurong at nagtago.

Verse 26

तमन्तकमिवक्रुद्धंचराचरचिखादिषुम् ।।।।वीक्षमाणंदिशस्सर्वाराक्षसानोपचक्रमुः ।

Nakikita siyang nagngangalit tulad ni Kamatayan mismo at sinusuri ang paligid, ang mga Rakshasa ay hindi nangahas na lumapit sa kanya.

Verse 27

ततःपरमसङ्क्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।।।।अब्रवीद्रक्षसांमध्येसंस्तम्भयिषुराहवे ।

Pagkatapos, si Ravana, ang panginoon ng mga Rakshasa, na labis ang galit, ay nagsalita sa gitna nila upang patatagin ang kanilang loob sa labanan.

Verse 28

मयावर्षसहस्राणिचरित्वापरमंतपः ।।।।तेषुतेष्ववकाशेषुस्वयम्भूःपरितोषितः ।

Nagsagawa ako ng matinding penitensya sa loob ng libu-libong taon, sa iba't ibang pagkakataon, hanggang sa nasiyahan ang Lumikha na si Brahma.

Verse 29

तस्यैवतपसोव्युष्ट्याप्रसादाच्छस्वयम्भुवः ।।।।नासुरेभ्यो न देवेभ्योभयंममकदाचन ।

Sa bunga ng gayong pag-aayuno at sa biyaya ng Sariling-Sinilang (Svayambhū), kailanma’y hindi ako natakot—ni sa mga asura ni sa mga deva.

Verse 30

कवचंब्रह्मदत्तंमेयदादित्यसमप्रभम् ।।।।देवासुरविमर्धेषु न भिन्नंवज्रमुष्टिभिः ।

May taglay akong baluting kaloob ni Brahmā, maningning na gaya ng araw; sa mga sagupaan ng mga deva at asura, hindi ito nabasag kahit sa hampas ng kamaong may kidlat.

Verse 31

तेनमामद्यसम्युक्तंरथस्थमिहसम्युगे ।।।।प्रतीयात्कोऽद्यमामाजौसाक्षादपिपुरन्दरः ।

Taglay ko ngayon ang yaong baluti, nakasakay sa aking karwahe sa digmaang ito—sino ang makakaharap sa akin sa labanan? Kahit si Purandara (Indra) man, harapan pa.

Verse 32

त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।

Ngayon, sa gitna ng daan-daang tugtugin ng trumpeta, ilabas ang aking kakila-kilabot na busog—dakila at may kasamang mga palaso—ang busog na ibinigay sa akin ni Svayambhū (Brahmā), lubhang nalugod, sa mga digmaan ng deva at asura, upang lipulin sina Rāma at Lakṣmaṇa sa sukdulang labang ito.

Verse 33

त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।6.93.32।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।6.93.33।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।

Sa pagtatagpo ng bayani sa bayani sa digmaan, ang iyong anak na magiting—si Mahendrajit, na di kailanman natalo sa labanan—ay napatay ni Lakṣmaṇa. Matapos niyang sugatan nang labis si Lakṣmaṇa sa pamamagitan ng mga palaso, siya’y nagtungo sa pinakamataas na mga daigdig.

Verse 34

स पुत्रवधसन्तप्तःक्रूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यासीतांहन्तुंव्यवस्यत ।

Dahil sa pagpanaw ng kanyang anak, siya’y nag-aalab sa dalamhati; si Rāvaṇa, malupit at inalipin ng poot, matapos pag-isipan, nagpasya sa kanyang isip na patayin si Sītā.

Verse 35

प्रत्यवेक्ष्यताम्राक्षस्सुघोरोघोरदर्शनः ।।।।दीनोदीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाचनिशाचरान् ।

Si Rāvaṇa na mapulang-mata—lubhang kakila-kilabot at may nakapanghihilakbot na anyo—ay lumingon sa paligid at, sa tinig na wasak at mababa, kinausap ang lahat ng mga Rākṣasa.

Verse 36

माययाममवत्सेनवञ्चनार्थंवनौकसाम् ।।।।किञ्चिदेवहतंतत्रसीतेयमितिदर्शितम् ।

“Sa pamamagitan ng māyā, aking anak, upang dayain ang mga Vanara, ay nagpakita roon ng isang bagay na tila pinatay, na sinasabing, ‘Ito si Sītā.’”

Verse 37

तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।।।

Ngayon ay gagawin kong totoo ang panlilinlang na iyon at paliligayahin ang aking puso: wawasakin ko si Vaidehi na tapat sa hamak na Kshatriya na iyon. Pagkasabi nito sa kanyang mga ministro, mabilis niyang hinablot ang kanyang espada.

Verse 38

तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।6.93.37।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।6.93.38।।

Ngayon ay gagawin kong totoo ang panlilinlang na iyon at paliligayahin ang aking puso: wawasakin ko si Vaidehi na tapat sa hamak na Kshatriya na iyon. Pagkasabi nito sa kanyang mga ministro, mabilis niyang hinablot ang kanyang espada.

Verse 39

उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।।।

Si Ravana, na ang isip ay labis na nayanig sa pagdadalamhati para sa kanyang anak, ay agad na tumalon at mabilis na sumugod, tangan ang isang maringal na espada na kumikinang tulad ng malinis na langit; galit na galit, kasama ang kanyang asawa at pinalilibutan ng mga ministro, nagmadali siya patungo sa kinaroroonan ni Maithili.

Verse 40

उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।6.93.39।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।6.93.40।।

Ngayon, sa pagkakita sa kanya, ang dalawang magkapatid na iyon ay manginginig. Kahit ang apat na tagapag-alaga ng mundo, na pinagbantaan ng kanyang poot, ay mayayanig; at marami pang ibang mga kaaway ang kanyang pinabagsak sa mga labanan.

Verse 41

व्रजन्तंराक्षसंप्रेक्ष्यसिंहनादंविचक्रुशुः ।ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्यसङ्क्रुद्धंप्रेक्ष्यराक्षसम् ।।।।

Nang makita ang haring Rakshasa na nagmamartsa nang may matinding galit, ang mga Rakshasa sa palasyo ay umungal na parang mga leon; niyayakap ang isa't isa, nag-usap sila sa kanilang sarili habang pinapanood siya.

Verse 42

अद्यैनंतावुभौदृष्टवाभ्रातरौप्रव्यधिष्यतः ।लोकपालाहिचत्वारःक्रुद्धेनानेनतर्जिताः ।।।।बहवःशत्रवश्चान्येसम्युगेष्वभिपातिताः ।

Ngayon, sa pagkakita sa kanya, ang dalawang magkapatid na iyon ay manginginig. Kahit ang apat na tagapag-alaga ng mundo, na pinagbantaan ng kanyang poot, ay mayayanig; at marami pang ibang mga kaaway ang kanyang pinabagsak sa mga labanan.

Verse 43

त्रिषुलोकेषुरत्नानिभुङक्तेचाहृत्यरावणः ।।।।विक्रमे च बलेचैवनास्त्यस्यसदृशोभुवि ।

Kinukuha at tinatamasa ni Ravana ang mga hiyas na tinipon mula sa tatlong mundo; sa katapangan at lakas ay walang kapantay sa kanya sa lupa.

Verse 44

तेषांसञ्जल्पमानामशोकवनिकांगताम् ।।।।अभिदुद्राववैदेहींरावणःक्रोधमूर्छितः ।

Habang sila’y nag-uusap nang gayon at patungo sa Aśoka-gubat, si Rāvaṇa—nalulunod ang isip sa poot—ay sumugod kay Vaidehī.

Verse 45

वार्यमाणःसुसङ्क्रुद्धःसुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।।।।अभ्यधावतसङ्क्रुद्धःखेग्रहोरोहिणीमिव ।

Bagaman pinipigil ng mga kaibigang may mabuting layon at matalinong payo, si Rāvaṇa—nag-aalab sa matinding poot—ay sumugod pa rin, na wari’y ang planetang Mars sa langit na dumadaluhong kay Rohiṇī.

Verse 46

मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।

Nakita ni Sita, ang walang bahid na anak ni Janaka, bagaman binabantayan ng mga demonyong babae, ang galit na demonyo na papalapit na may dalang napakatalim na espada. Sa pagkakita sa kanya na may hawak na sandata, ang anak ni Janaka ay nabagabag; kahit na paulit-ulit siyang pinipigilan ng kanyang mga kaibigan, hindi siya tumigil.

Verse 47

मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।6.93.46।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।6.93.47।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।

Nakita ni Sita, ang walang bahid na anak ni Janaka, bagaman binabantayan ng mga demonyong babae, ang galit na demonyo na papalapit na may dalang napakatalim na espada. Sa pagkakita sa kanya na may hawak na sandata, ang anak ni Janaka ay nabagabag; kahit na paulit-ulit siyang pinipigilan ng kanyang mga kaibigan, hindi siya tumigil.

Verse 48

सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।।।

Sa labis na kalungkutan at pag-iyak, sinabi ni Sita: 'Tingnan mo kung paano ang masamang-loob na ito, na puno ng galit, ay sumusugod sa akin nang kusa—nais niya akong patayin, na para bang ako ay walang kalaban-laban at walang kanlungan, kahit na mayroon akong tagapagtanggol.'

Verse 49

सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।6.93.48।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।6.93.49।।

Paulit-ulit niya akong pinilit—kahit na ako ay tapat sa aking asawa—na nagsasabing, 'Maging asawa ko; magpakasaya ka sa akin.' Matatag ko siyang tinanggihan. Ngayon, dahil hindi ako sumuko, siya ay lubos na nawalan ng pag-asa; puno ng galit at kahibangan, handa na niya akong patayin.

Verse 50

बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।।।

Paulit-ulit niya akong pinilit—kahit na ako ay tapat sa aking asawa—na nagsasabing, 'Maging asawa ko; magpakasaya ka sa akin.' Matatag ko siyang tinanggihan. Ngayon, dahil hindi ako sumuko, siya ay lubos na nawalan ng pag-asa; puno ng galit at kahibangan, handa na niya akong patayin.

Verse 51

बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।6.93.50।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।6.93.51।।

Muli’t muli niya akong hinimok—bagaman tapat ako sa aking asawa—na nagsasabing, “Maging asawa kita; makipagligaya ka sa akin.” Ngunit tiyak ko siyang itinakwil. Ngayon, sapagkat hindi ako pumayag sa kanya, hayag siyang nalugmok sa kawalang-pag-asa; sinakmal ng galit at pagkalito, handa na siyang pumatay sa akin.

Verse 52

अथवातौनरव्याघ्रौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।मन्निमित्तमनार्येणसमरेऽद्यनिपातितौ ।।।।

O baka naman ang dalawang magkapatid na lalaking tulad ng tigre, sina Rama at Lakshmana, ay napatay na ngayon sa labanan ng tampalasan na iyon dahil sa akin?

Verse 53

भैरवोहिमहान्नादोराक्षसानांश्रुतोमया ।बहूनामिहहृष्टानांतथाविक्रोशतांप्रियम् ।।।।

Narinig ko rito ang nakapangingilabot at napakalakas na sigawan ng maraming Rākṣasa—nagsasaya at malalakas na tumatawag sa kanilang mga minamahal.

Verse 54

अहोधिङ्मन्निमित्तोऽयंविनाशोराजपुत्रयोः ।अथवापुत्रशोकेनअहत्यारामलक्ष्मणौ ।।।।विधमिष्यतिमांरौद्रोराक्षसःपापनिश्चयः ।

Ay, kahihiyan! Dahil ba sa akin nagaganap ang kapahamakan ng dalawang prinsipe? O kaya, sa dalamhati sa kanyang anak, at hindi mapatay sina Rāma at Lakṣmaṇa, yaong mabangis na Rākṣasa—na matatag sa makasalanang pasiya—ay nagpasiyang lipulin ako?

Verse 55

हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।।।

Sa aking kababawan, hindi ko sinunod ang mga salita ni Hanumān. Kung noon ay sumama ako, nakaupo sa kanyang likod, tiyak na nakarating sana akong hindi nagagapi; hindi sana ako nagdadalamhati nang ganito ngayon, kundi nakahimlay bilang tapat na asawa sa kandungan ng aking asawa.

Verse 56

हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।6.93.55।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।6.93.56।।

Sa palagay ko’y mababasag ang puso ni Kausalyā kapag nabalitaan niyang ang kanyang anak—ang tanging supling—ay napahamak sa digmaan.

Verse 57

मन्येतुहृदयंतस्याःकौसल्यायाःफलिष्यति ।एकपुत्रायदापुत्रंविनष्टंश्रोष्यतेयुधि ।।।।

Sa palagay ko’y mababasag ang puso ni Kausalyā kapag nabalitaan niyang ang kanyang anak—ang tanging supling—ay napahamak sa digmaan.

Verse 58

साहिजन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।धर्मकार्याणिरूपं च रुदतीसंस्मरिष्यति ।।।।

Siya’y iiyak at paulit-ulit na gunitain ang dakilang-loob: ang kanyang pagsilang, pagkabata, kabataan, mga gawaing-dharma, at maging ang anyo niya.

Verse 59

निराशानिहतेपुत्रेदत्त्वाश्राद्धमचेतना ।अग्निमावेक्ष्यतेनूनमापोवापिप्रवेक्ष्यति ।।।।

Walang pag-asa sa pagkamatay ng anak, at halos wala sa sarili sa dalamhati, iaalay niya ang mga ritong śrāddha; at tiyak na titingin siya sa apoy, o kaya’y lulubog sa mga tubig.

Verse 60

धिगस्तुकुब्जामसतींमन्थरांपापनिश्चयाम् ।यन्निमित्तमिमंशोकंकौसल्याप्रतिपत्स्यते ।।।।

Sumpa at kahihiyan sa kuba at masamang si Mantharā, na matatag sa makasalanang balak—dahil sa kanya’y napasapit si Kausalyā sa ganitong pighati.

Verse 61

इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।

Nang makita niya si Maithilī na gayon ang panaghoy—isang mapagtiis na babae, na wari’y si Rohiṇī na napasailalim sa bisa ng mga planeta kapag wala ang buwan—sa sandaling iyon, si Suparśva na marunong at matalino, isang dalisay at matuwid na ministro, ay nagsalita kay Rāvaṇa, ang panginoon ng mga Rākṣasa; at bagaman pinipigilan ng ibang tagapayo, binigkas niya ang mga salitang ito.

Verse 62

इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।6.93.61।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।6.93.62।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।

Noon din, ang kaniyang ministro na si Supārśva—tuwid ang asal, dalisay, at pantas—ay humarap kay Rāvaṇa, panginoon ng mga Rākṣasa. Bagaman pinipigil ng ibang mga tagapayo, binigkas niya ang mga salitang ito.

Verse 63

कथंनामदशग्रीव साक्षद्वैश्रवणानुज ।।।।हन्तुमिच्छसिवैदेहींक्रोधाद्धर्ममपास्य च ।

Paano, O Daśagrīva, na hayag na nakababatang kapatid ni Vaiśravaṇa, nanaisin mong patayin si Vaidehī dahil sa galit, at itakwil ang dharma?

Verse 64

वेदविद्याव्रतस्नातःस्वकर्मनिरतस्तथा ।।।।स्त्रियःकस्माद्वधंवीरमन्यसेराक्षसेश्वर ।

Ikaw na naligo sa mga panata ng kaalamang Veda at masigasig sa sariling tungkulin—bakit, O bayani, panginoon ng mga Rākṣasa, naiisip mo pa ang pagpatay sa isang babae?

Verse 65

मैथिलींरूपसम्पन्नांप्रत्यवेक्षस्वपार्थिव ।।।।तस्मिन्नेवसहास्माभिराहेवक्रोधमुत्सृज ।

Masdan mo si Maithilī, O hari—puspos ng kagandahan. Sa digmaan, kasama namin, ibaling mo ang poot sa kanya lamang, kay Rāma.

Verse 66

अभ्युत्थानंत्वमद्यैवकृष्णपक्षचतुर्धशीम् ।।।।कृत्वानिर्याह्यमावास्यांविजयायबलैर्वृतः ।

Ihanda mo na ngayon din ang pagbangon sa ika-labing-apat ng madilim na kalahati; at sa araw ng amāvasyā, lumisan kang napalilibutan ng iyong hukbo, tungo sa tagumpay.

Verse 67

शूरःधीमान् रथीखडगीरथप्रवमास्थितः ।।।।हत्वादाशरथिंरामंभवान् प्राप्स्यसिमैथिलीम् ।

Ikaw ay bayani at marunong—isang mandirigmang nakasakay sa karwahe, may tabak sa kamay. Sakay ng iyong pinakamainam na karwahe, patayin mo si Rāma na anak ni Daśaratha; at makakamtan mo si Maithilī.

Verse 68

स तद्दुरात्मासुहृदानिवेदितंवचःसुधर्म्यंप्रतिगृह्यरावणः ।गृहंजगामथततश्चवीर्यवान् पुनःसभां च प्रययौसुहृद्वृतः ।।।।

Tinanggap ni Rāvaṇa, ang masamang-loob, ang matuwid at makatarungang salita na inihain ng kanyang kaibigan. Siya’y nagtungo sa kanyang tahanan, at pagkaraan, ang magiting na iyon, na kasama ang mga kaibigan, ay muling nagtuloy sa bulwagan ng kapulungan.