Sarga 91

Verse 1

स हताश्वोमहातेजाभूमौतिष्ठन्निशाचरः ।इन्द्रजित्परमक्रुद्धस्सजज्वालतेजसा ।।।।

Si Indrajit, ang makapangyarihang mandirigmang gumagala sa gabi, na napatay na ang mga kabayo, ay nakatayo sa lupa; sa sukdulang poot ay nag-alab siya, nagliliyab sa sariling ningning.

Verse 2

तौधवनिनौजिघांसन्तवन्योन्यमिषुभिर्भृशम् ।विजयेनाभिनिष्क्रान्तौवनेगजवृषाविव ।।।।

Ang dalawang mamamana, nag-aalab na patayin ang isa’t isa at marahas na nagpapalitan ng mga palaso, ay sumugod upang kamtin ang tagumpay—gaya ng dalawang maharlikang elepante sa gubat.

Verse 3

निबर्हयन्तश्चान्योन्यंतेराक्ष्वनौकसः ।भर्तारं न जहुर्युद्धेसम्पतन्तस्ततस्ततः ।।।।

Ang mga Rākṣasa at ang mga naninirahan sa gubat na Vānara, naglalaglagan sa isa’t isa at sumasalpok sa iba’t ibang dako, ay hindi iniwan ang kanilang pinuno sa digmaan—paulit-ulit na dumadaluhong sa kanyang tabi.

Verse 4

ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः ।स्तुवानोहर्षमाणश्चइदंवचनमब्रवीत् ।।।।

Pagkaraan, ang anak ni Rāvaṇa ay nagpasigla sa lahat ng mga Rākṣasa; pinupuri sila at nagagalak, sinabi niya ang mga salitang ito upang palakasin ang kanilang loob.

Verse 5

तमसाबहुलेनेमास्सम्सक्तांसर्वतोदिशः ।नेहविज्ञायतेस्वोवापरोवारक्षसोत्तमाः ।।।।

Sa siksik na dilim, ang lahat ng panig ng mga direksiyong ito ay nababalot; dito’y di na matukoy kung sino ang kakampi at sino ang kaaway—O pinakadakila sa mga Rākṣasa.

Verse 6

धृष्टंभवन्तोयुध्यन्तुहरीणांमोहनायवै ।अहंतुरथमास्थायआगमिष्यामिसंयुगे ।।।।

“Makipaglaban kayo nang buong tapang, upang lituhin ang hukbo ng mga Vānara. Ako nama’y sasakay sa aking karwahe at darating sa labanan.”

Verse 7

तथाभवन्तःकुर्वन्तुयथेमेहिवनौकसः ।न युध्येयुर्दुरात्मानःप्रविष्टेनगरंमयि ।।।।

Kaya magsikap kayo nang gayon, upang habang pumapasok ako sa lungsod, ang masasamang-loob na mga naninirahan sa gubat ay huwag akong hamunin sa digmaan.

Verse 8

इत्युक्त्वारावणसुतोवञ्चयित्वावनौकसः ।प्रविवेशपुरींलङ्कांरथहेतोरमित्रहा ।।।।

Pagkasabi nito, ang anak ni Rāvaṇa—mamumuksa ng mga kaaway—ay nilinlang ang mga Vānara at pumasok sa lungsod ng Laṅkā, upang kunin ang kaniyang karwahe.

Verse 9

स रथंभूषयित्वाथरुचिरंहेमभूषितम् ।प्रासासिशरसंयुक्तंयुक्तंपरमवाजिभिः ।।।।अधिष्ठितंहयज्ञेनसूतेनाप्तोपदेशिना ।आरुरोहमहातेजारावणिःसमतिञ्जियः ।।।।

Pagkaraan, pinalamutian niya ang karwaheng kaaya-aya at ginintuan, nilagyan ng mga sibat, espada, at mga palaso, at ikinabit sa mga kabayong napakahusay. Si Rāvaṇi, ang dakilang ningning at mananagumpay sa labanan, ay sumakay dito, habang minamaneho ng isang kutsero na bihasa sa mga kabayo at may wastong payo.

Verse 10

स रथंभूषयित्वाथरुचिरंहेमभूषितम् ।प्रासासिशरसंयुक्तंयुक्तंपरमवाजिभिः ।।6.91.9।।अधिष्ठितंहयज्ञेनसूतेनाप्तोपदेशिना ।आरुरोहमहातेजारावणिःसमतिञ्जियः ।।6.91.10।।

Pagkaraang pagandahin ang maringal na karwaheng kumikislap sa ginto, at ihanda ito na may mga sibat, tabak, at mga palaso, na ikinabit sa pinakamahuhusay na kabayo at pinatatakbo ng isang kutserong bihasa sa mga kabayo at marunong magpayo, si Rāvaṇi—maningning at di-matitinag na manlulupig sa digmaan—ay sumakay rito.

Verse 11

स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतोमन्दोदरीसुतः ।निर्ययौनगरावदीरःकृतान्तबलचोदितः ।।।।

Ang bayaning anak ni Mandodarī, na napalilibutan ng mga pangunahing pangkat ng mga rākṣasa, ay lumabas mula sa lungsod—itinutulak pasulong ng makapangyarihang lakas ng tadhana.

Verse 12

सोऽभिनिष्क्रम्यनगरादिन्द्रजित्परवीरहा ।अभ्ययाज्ञवनैरश्वैर्लक्ष्मणंसविभीषणम् ।।।।

Pagkalabas niya sa lungsod, si Indrajit—kilala sa pagpatay sa mga bayani ng kaaway—na sakay ng matutuling kabayo, ay sumugod upang salakayin si Lakshmana kasama si Vibhīṣaṇa.

Verse 13

ततोरथस्थमालोक्यसौमत्रीरावणात्मजम् ।वानराश्चमहावीर्याराक्षसश्चविभीषणः ।।।।विस्मयंपरमंजग्मुर्लाघवात्तस्यधीमतः ।

Nang makita si Rāvaṇa-putra na nakaupo sa karwahe, si Lakshmana, ang makapangyarihang mga Vanara, at ang rākṣasang si Vibhīṣaṇa ay napuno ng matinding pagkamangha sa bilis at husay ng matalinong mandirigmang iyon.

Verse 14

रावणिश्चापिसङ्क्रुद्धोरणेवानरयूथपान् ।।।।पातयामासबाणौघैःशतशोऽथसहस्रशः ।

Si Indrajit naman, nagngangalit sa labanan, ay pinabagsak ang mga pinunong Vanara sa ulang ng mga palaso—daan-daan, at saka libu-libo.

Verse 15

मण्डलीकृतधनूरावणिःसमतिञ्जयः ।।।।हरीनभ्यहनत्कृद्धःपरंलाघवमास्थितः ।

Si Indrajit, ang manlulupig sa labanan, ay pinaikot ang kaniyang busog na wari’y bilog; sa poot at sa sukdulang bilis, paulit-ulit niyang hinampas ang mga Vanara.

Verse 16

तेवध्यमानाहरयोनाराचैर्भीमविक्रमैः ।।।।सौमित्रिंशरणंप्राप्ताःप्रजापतिमिवप्रजाः ।

Ang mga Vanara, na tinatamaan ng matutulis na palasong may kakila-kilabot na lakas, ay lumapit kay Saumitrī bilang kanlungan, gaya ng mga nilalang na sumisilong kay Prajāpati.

Verse 17

ततःसमरकोपेनज्वलितोरघुनन्दनः ।।।।चिच्छेदकार्मुकंतस्यदर्शयन् पाणिलाघवम् ।

Pagkaraan, ang anak ng lahi ni Raghu ay nag-alab sa poot ng digmaan; at ipinamalas ang bilis ng kaniyang kamay nang putulin niya ang busog ng kaaway.

Verse 18

सोन्यऽत्कार्मुकम् मादायसज्जंचक्रेत्वरन्निव ।।।।तदप्यस्यत्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणोनिरकृन्तत ।

Kinuha niya ang isa pang busog at, na wari’y nagmamadali, ay inihanda iyon; ngunit iyon man ay pinutol ni Lakshmana sa tatlong palaso.

Verse 19

अथैवंछिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः ।।।।विव्याधोरसिसौमित्रीरावणिंपञ्चभिःशरैः ।

Pagkatapos, nang maputol na ang kaniyang busog, tinuhog ni Saumitrī ang dibdib ni Indrajit ng limang palaso, na tulad ng lason ng nakamamatay na ahas.

Verse 20

तेतस्यकायंनिर्भिद्यमहाकार्मुकनिस्सृताः ।।।।निपेतुर्धरणींबाणारक्ताइवमहोरगाः ।

Ang mga palasong yaon, pinakawalan mula sa makapangyarihang busog ni Lakshmana, ay bumaon at pumunit sa kanyang katawan, saka bumagsak sa lupa na parang malalaking pulang ahas.

Verse 21

भिन्नवर्मारुधिरंवमन्वक्त्रेणरावणिः ।।।।जग्राहकार्मुकश्रेष्ठंदृढज्यंबलवत्तरम् ।

Nang mabiyak ang kanyang baluti at umagos ang dugo mula sa kanyang bibig, sinunggaban ng anak ni Ravana (Indrajit) ang kanyang pinakamainam na busog—makapangyarihan at may matibay, mahigpit na pisi.

Verse 22

सःलक्ष्मणंसमुद्धिश्यपरंलाघवमाश्रितः ।।।।ववर्षशरवर्षाणिवर्षाणीवपुरन्दरः ।

Itinuro niya si Lakshmana bilang puntirya at umasa sa sukdulang bilis at gaan ng galaw; ibinuhos niya ang ulang-palaso na parang si Purandara (Indra) na nagpapabuhos ng ulan.

Verse 23

मुक्तमिन्द्रजितातत्तुशरवर्षमरिन्दमः ।।।।अवारयदसम्भ्रान्तोलक्ष्मणःसुदुरासदम् ।

Ngunit ang bagyong-palaso na pinakawalan ni Indrajit—napakahirap salagin—ay mahinahong napigil ni Lakshmana, ang manlulupig ng mga kaaway, nang walang bahid ng pagkabalisa.

Verse 24

संदर्शयामासतदारावणिंरघुनन्दनः ।।।।असम्ब्रान्तोमहातेजेस्तदद्भुतमिवाभवत् ।

Noon, ang makapangyarihan at di-natitinag na si Lakṣmaṇa—kagalakan ng angkan ni Raghu—ay ipinamalas sa anak ni Rāvaṇa ang kanyang kagitingan; at yaon ay waring isang tunay na kababalaghan.

Verse 25

तस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।।।।अविध्यत्परमक्रुद्धश्शीघ्रास्त्रंसम्प्रदर्शयन् ।राक्षसेन्द्रसुतंचापिबाणौघैस्समताडयत् ।।।।

Pagkaraan, sa matinding galit, tinamaan niya sa labanan ang lahat ng mga rākṣasa—bawat isa’y tig-tatlong palaso—na ipinakikita ang bilis ng kanyang mga sandata; at maging ang anak ng hari ng mga rākṣasa ay kanyang binayo ng ulang-palaso.

Verse 26

तस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।।6.91.25।।अविध्यत्परमक्रुद्धश्शीघ्रास्त्रंसम्प्रदर्शयन् ।राक्षसेन्द्रसुतंचापिबाणौघैस्समताडयत् ।।6.91.26।।

(Ulit) Sa matinding galit, tinamaan niya sa labanan ang lahat ng mga rākṣasa—bawat isa’y tig-tatlong palaso—na ipinakikita ang bilis ng kanyang mga sandata; at maging ang anak ng hari ng mga rākṣasa ay kanyang binayo ng ulang-palaso.

Verse 27

सोऽतिविद्धोबलवताशत्रुणाशत्रुघातिना ।असक्तंप्रेषयामासलक्ष्मणायबहून् शरान् ।।।।

Bagaman siya’y malubhang nasugatan ng makapangyarihang kaaway—si Lakṣmaṇa, mamamatay ng mga kaaway—hindi pa rin siya tumigil at patuloy na nagpapakawala ng maraming palaso kay Lakṣmaṇa.

Verse 28

तानप्राप्तान् शितैर्भाणैश्चिच्छेदपरवीरहा ।सारथेरस्य च रणेरथिवोरघुसत्तमः ।।।।शिरोजहारधर्मात्माभल्लेनानतपर्वणा ।

Bago pa man dumating ang mga palasong iyon, pinutol ng mamamatay ng mga kaaway na si Lakṣmaṇa ang mga ito sa pamamagitan ng matutulis na palaso; at sa digmaan, ang matuwid na pinakamainam sa mga Raghu ay pinugutan ang ulo ng kutsero ng mandirigmang nasa karwahe, sa pamamagitan ng bhalla—malapad ang dulo at hindi baluktot ang mga dugtungan.

Verse 29

सूतास्तेहयास्तत्ररथमूहुरविक्लबाः ।।।।मण्डलान्यभिधावन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ।

Doon, kahit wala na ang kutsero, ang mga kabayo—hindi nalilito—ay patuloy na humila sa karwahe, tumatakbong paikot-ikot; wari’y isang himala.

Verse 30

अमर्षवशमापन्नःसौमित्रिर्दृढविक्रमः ।।।।प्रत्यविद्ध्यद्धयांस्तस्यशरैर्वित्रासयन् रणे ।

Si Saumitri (Lakṣmaṇa), matatag sa lakas at sinaklot ng poot sa digmaan, ay pinana ang mga kabayo ni Indrajit upang sindakin at pabagsakin ang mga ito sa labanan.

Verse 31

अमर्षमाणस्तत्कर्मरावणस्यसुतोबली ।।।।विव्याथदशभिर्बाणैस्सौमित्रिंतममर्षणम् ।

Hindi matiis ang gawang iyon, ang makapangyarihang anak ni Rāvaṇa ay nagngitngit at tinamaan si Saumitri—yaong di matinag—ng sampung palaso.

Verse 32

तेतस्यवज्रप्रतिमाःशरास्सर्पविषोपमाः ।।।।विलयंजग्मुरागत्यकवचंकाञ्चनप्रभम् ।

Ang mga palasong iyon—tila kidlat at lason ng ahas—ay tumama sa kumikislap na gintong baluti; pagdapo’y nagkadurug-durog at naglaho.

Verse 33

अभ्येद्यकवचंमत्वालक्ष्मणंरावणात्मजः ।।।।ललाटेलक्ष्मणंबाणैस्सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।अविध्यत्परमक्रुद्धःशीघ्रमस्त्रंप्रदर्शयन् ।।।।

Nang mapagtantong di-mabutas ang baluti ni Lakṣmaṇa, si Indrajit—anak ni Rāvaṇa—sa matinding poot at bilis, ipinamalas ang galing sa sandata at tinamaan si Lakṣmaṇa sa noo ng tatlong palasong may magagandang balahibo.

Verse 34

अभ्येद्यकवचंमत्वालक्ष्मणंरावणात्मजः ।।6.91.33।।ललाटेलक्ष्मणंबाणैस्सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।अविध्यत्परमक्रुद्धःशीघ्रमस्त्रंप्रदर्शयन् ।।6.91.34।।

Ito’y pag-uulit ng naunang taludtod: batid ni Indrajit na di-mabubutas ang baluti ni Lakṣmaṇa, kaya sa matinding galit at bilis, habang ipinakikita ang galing sa sandata, tinamaan niya ang noo ni Lakṣmaṇa ng tatlong palasong may magagandang balahibo.

Verse 35

तैःपृषत्कैर्ललाटस्थैश्शुशुभेरघुनन्दनः ।रणाग्रेसमरश्लाघीत्रिशृङ्गइवपर्वतः ।।।।

Sa mga palasong yaon na nakabaon sa kanyang noo, lalong nagningning si Lakṣmaṇa, kagalakan ng angkan ni Raghu, sabik sa labanan, sa unahan ng digmaan na wari’y bundok na may tatlong tuktok.

Verse 36

स तथाह्यर्दितोबाणैराक्षसेनतदामृधे ।तमाशुप्रतिविव्याधलक्ष्मणःपञ्चभिःशरैः ।।।।विकृष्वेन्द्रजितोयुद्धेवदनेशुभकुण्डले ।

Kaya’t sa digmaang yaon, nang masugatan siya ng mga palaso ng rākṣasa, agad na gumanti si Lakṣmaṇa at tinamaan si Indrajit—na ang mukha’y pinalalamutian ng mariringal na hikaw—ng limang palaso.

Verse 37

लक्ष्मणेन्द्रजितौवीरौमहाबलशरासनौ ।।।।अन्योन्यंजघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्मीविक्रमौ ।

Sina Lakṣmaṇa at Indrajit, kapwa bayani, may dakilang lakas at makapangyarihang busog, na may kakila-kilabot na tapang, ay nagpalitan ng mga matutulis na palaso at tinamaan ang isa’t isa.

Verse 38

ततःशोणितदिग्धाङ्गौलक्ष्मणेन्दजितावुभौ ।।।।रणेतौराजतुर्वीरौपुष्पिताविवकिंशुकौ ।

Pagkaraan, sina Lakṣmaṇa at Indrajit—kapwa nababalutan ng dugo ang mga sangkap—ay nagningning sa digmaan na wari’y dalawang namumulaklak na punong kiṁśuka.

Verse 39

तौपरस्परमभ्येत्यसर्वगात्रेषुधवनिनौ ।।।।घोरैर्विव्यधतुर्भाणैःकृतभावावुभौजये ।

Naglapit sila sa isa’t isa, ang dalawang mamamana; at kapwa naghahangad ng tagumpay, tinuhog nila ang lahat ng sangkap ng isa’t isa ng kakila-kilabot na mga palaso.

Verse 40

ततःसमरकोपेनसम्वृतोरावणात्मजः ।।।।विभीषणंत्रिभिर्बाणैर्विव्याथवदनेशुभे ।

Pagkaraan, ang anak ni Rāvaṇa, nilamon ng poot sa labanan, ay tinamaan si Vibhīṣaṇa sa kanyang marilag na mukha ng tatlong palaso.

Verse 41

अयोमुखैस्त्रिभिर्विद्ध्वाराक्षसेन्द्रंविभीषणम् ।।।।एकैकेनाभिविव्याथतान्सर्वान् हरियूथपान् ।

Matapos butasin si Vibhīṣaṇa, ang panginoon sa mga Rākṣasa, ng tatlong palasong may bakal na dulo, saka niya tinamaan ang lahat ng mga pinunong Vānara—tig-iisang palaso sa bawat isa.

Verse 42

तस्मैदृढतरंक्रुद्धोजघानगदयाहयान् ।।।।विभीषणोमहातेजारावणेस्सदुरात्मनः ।

Pagdaka, ang makapangyarihang si Vibhīṣaṇa, sa tindi ng poot, ay humampas nang mas mabigat sa masamang-loob na Rāvaṇeya (Indrajit) at sa kaniyang mga kabayo, sa pamamagitan ng matibay na pamalo.

Verse 43

पहताश्वादवाप्लुत्यरथान्निहतसारथे: ।।।।रथशक्तिंमहातेजाःपितृव्यायमुमोच ह ।

Nang mapatay ang kaniyang mga kabayo at mapuksa ang kaniyang kutsero, ang maningning na Indrajit ay lumundag mula sa karwahe at inihagis sa kaniyang tiyuhin ang sibat na pang-karwahe.

Verse 44

तामापततनींसम्प्रेक्ष्यसुमित्रानन्दवर्धनः ।।।।चिच्छेदनिशितैर्बाणैर्धशथापातयद्भुवि ।

Nang makita ni Lakṣmaṇa—ang nagpapasaya kay Sumitrā—ang sibat na sumasalpok papalapit, ito’y kaniyang tinadtad ng matatalim na palaso sa sampung piraso at ibinagsak sa lupa.

Verse 45

तस्मैदृढतनुःक्रुद्धोहताश्वायविभीषणः ।।।।वज्रस्पर्शसमान् पञ्चससर्जोरसिसायकान् ।

Pagdaka, ang matatag ang katawan na si Vibhīṣaṇa, nagngangalit sa pumatay ng mga kabayo, ay nagpakawala ng limang palaso sa dibdib niya—na wari’y haplos ng kidlat ang bagsik.

Verse 46

तेतस्यकायंभित्वातुरुक्मपुङ्खानिमित्तगाः ।।।।बभूवुर्लोहितादिग्धारक्ताइवमहोरगाः ।

Ang mga palasong yaon, na may gintong katawan at mapulang balahibo, ay tumagos sa kaniyang katawan; nang mabahiran ng dugo, nagmistulang dambuhalang mga ahas na pawang namumula.

Verse 47

सःपितृव्यस्यसङ्क्रुद्धःइन्द्रजिच्छरमाददे ।।।।उत्तमंरक्षसांमध्येयमदत्तंमहाबलम् ।

Si Indrajit, nagngangalit sa kanyang tiyuhin, ay kumuha—sa gitna ng mga Rākṣasa—ng isang kataas-taasang palaso, lubhang makapangyarihan, na minsang kaloob ni Yama.

Verse 48

तंसमीक्ष्यमहातेजामहेषुंतेनसंहितम् ।।।।लक्ष्मणोऽप्याददेबाणमद्यभदीमपराक्रमः ।

Nang makita ni Lakṣmaṇa ang nagliliyab na dakilang palasong iyon na inihanda niya, si Lakṣmaṇa man—nakapanghihilakbot sa tapang—ay kumuha rin ng isa pang palaso, handa sa sagupaan.

Verse 49

कुबेरेणस्वयंस्वप्नेयद्दत्तममितात्मना ।।।।दुर्जयंदुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।

Ang palasong iyon—na sa panaginip ay ibinigay mismo ni Kubera, ang makapangyarihang Panginoon ng Kayamanan—ay di-malalabanan at di-matiis, kahit ng mga diyos at mga asura, pati ni Indra.

Verse 50

तयोस्तुधनुषीश्रेष्ठेबाहुभिःपरिघोपमैः ।।।।विकृष्यमाणेबलवत् क्रौञ्चविवचुकूजतुः ।

Ngunit nang ang dalawang pinakamainam na busog ay hinila nang buong lakas ng mga bisig na tila mga pamalong bakal, umalingawngaw ang mga iyon na parang huni ng mga ibong krauñca.

Verse 51

ताभ्यांतुधनुषिश्रेष्ठेसंसितौसायकोत्तमौ ।।।।विकृष्यमाणेवीराभ्यांभृशंजज्वलतुःश्रिया ।

Sa dalawang dakilang busog, inilapat ang dalawang pinakamarangal na palaso; at nang higpitan ng mga bayani ang pisi, nagningas ang mga sandata sa maningning na karilagan.

Verse 52

तौभासयन्तावाकाशंधनुर्भ्यांविशिखौच्युतौ ।।।।मुखेनमुखमाहत्यसन्निपेततुरोजसा ।

Ang dalawang palaso, pinakawalan mula sa kanilang mga busog, ay nagliwanag sa kalangitan; at sa pagbangga ng ulo sa ulo, nagsalpukan sila sa naglalagablab na lakas.

Verse 53

सन्निपातस्तयोश्चासीच्छरयोर्घोररूपयोः ।।।।सधूमविस्फुलिङ्गश्चतज्जोऽनगिर्दारुणोऽभवत् ।

Ang pagsalpok ng dalawang kakila-kilabot na palaso ay nagbunga ng isang nakapanghihilakbot na apoy—punô ng usok at nagbubuga ng mga tilamsik na baga.

Verse 54

तौमहाग्रहसङ्काशावन्योन्यंसन्निपत्य च ।।।।सङ्ग्रामेशतधायातौमेदिन्यांचैवपेततुः ।

Tulad ng makapangyarihang mga planeta, ang dalawang sandata ay nagbanggaan sa isa’t isa sa digmaan; nabasag sa sandaang piraso at bumagsak sa lupa.

Verse 55

शरौप्रतिहतौदृष्टवातावुभौरणमूर्धनि ।।।।व्रीडितौजातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौतदा ।

Nang makita nilang napigil at nawalan ng saysay ang kanilang mga palaso sa pinakagitna ng labanan, kapwa si Lakṣmaṇa at Indrajit ay napahiya, at sumiklab ang galit sa kanila noon.

Verse 56

सुसंरर्ब्धस्तुसौमित्रिरस्त्रंवारुमाददे ।।।।रौद्रंमहेन्द्रजिद्युद्धेऽप्यसृजद्युद्धनिष्ठितः ।

Ngunit si Saumitrī, nag-aalab sa galit, ay kinuha ang sandata ni Varuṇa; at si Indrajit—matatag sa digmaan, manlulupig ni Mahendra—ay pinakawalan sa labanan ang palasong pinuspos ng kapangyarihan ni Rudra.

Verse 57

तेनतद्विहतंशस्त्रंवारुणंपरमाद्भुतम् ।।।।ततःक्रुद्धोमहातेजाइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।आग्नेयंसन्दधेदीप्तं स लोकंसङ्क्षिपन्निव ।।।।

Dahil doon, ang kamangha-manghang sandata ni Varuṇa ay napuksa at nawalan ng bisa. Pagkaraan, si Indrajit—galit na galit, nagliliyab sa dakilang ningning, tagumpay sa labanan—ay naghandog ng maningning na sandatang Agni, na wari’y lalamunin ang sanlibutan.

Verse 58

तेनतद्विहतंशस्त्रंवारुणंपरमाद्भुतम् ।।6.91.57।।ततःक्रुद्धोमहातेजाइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।आग्नेयंसन्दधेदीप्तं स लोकंसङ्क्षिपन्निव ।।6.91.58।।

Pagkaraan, si Indrajit—galit na galit, nagliliwanag sa dakilang ningning, at nagwawagi sa labanan—ay pinakilos ang nag-aalab na sandatang Agni, na wari’y ibig niyang lamunin ang mismong daigdig.

Verse 59

सौरेणास्त्रणतवदीरोलक्ष्मणःपर्यवारयत् ।अस्त्रंनिवारितंदृष्टवारावणिःक्रोथमूर्छितः ।।।।आददेनिशितंबाणमासुरंशत्रुदारुणम् ।

Ngunit ang bayaning si Lakshmaṇa ay hinarang iyon sa pamamagitan ng sandatang Sūrya. Nang makita ni Rāvaṇi (Indrajit) na napigil ang kanyang sandata, siya’y nalunod sa poot at kinuha ang matalim na palasong Asura, kakila-kilabot sa mga kaaway.

Verse 60

तस्माच्चापाद्विनिष्पेतुर्भास्वराःकूटमुद्गराः ।।।।शूलानि च मुशुण्ड्यश्चगदाःखङ्गा: परश्वथा: ।

Kaya mula sa busog na iyon ay sumiklab at lumundag ang maningning na mga pamukpok na tila kuta, mga trishula, mga muśuṇḍī na sandata, mga gada, mga tabak, at mga palakol.

Verse 61

तद्दृष्टवालक्ष्मणःसङ्ख्येघोरमस्त्रंसुदारुणम् ।।।।अवार्यंसर्वभूतानांसर्वशस्त्रविदारणम् ।महेश्वरेणद्युतिमांस्तदस्त्रंप्रत्यवारयत् ।।।।

Nang makita ni Lakshmaṇa sa labanan ang kakila-kilabot at lubhang mabagsik na sandatang iyon—di-mapipigil ng sinuman at kayang dumurog sa lahat ng sandata—siya, na nagliliwanag, ay itinaboy iyon sa pamamagitan ng sandatang Maheśvara.

Verse 62

तद्दृष्टवालक्ष्मणःसङ्ख्येघोरमस्त्रंसुदारुणम् ।।6.91.61।।अवार्यंसर्वभूतानांसर्वशस्त्रविदारणम् ।महेश्वरेणद्युतिमांस्तदस्त्रंप्रत्यवारयत् ।।6.91.62।।

Sa pagitan nilang dalawa ay sumiklab ang isang labanan na magkapantay ang lakas, nakapangingilabot pagmasdan; at ang mga nilalang na nasa himpapawid ay nagmasid habang si Lakshmaṇa ay patuloy na sumasanggalang sa paglusob.

Verse 63

तयोःसमुतुलंयुद्धंसम्बभूवारोमहर्षणम् ।गगनस्थानिभूतानिलक्ष्मणंपर्यवारयन् ।।।।

Sa pagitan nilang dalawa ay sumiklab ang isang labanan na magkapantay ang lakas, nakapangingilabot pagmasdan; at ang mga nilalang na nasa himpapawid ay nagmasid habang si Lakshmaṇa ay patuloy na sumasanggalang sa paglusob.

Verse 64

भैरवाभिरुतेभीमेयुद्धेवानरक्षसाम् ।भूतैर्बहुभिराकाशंविस्मितैरावृतंबभौ ।।।।

Sa nakapanghihilakbot na digmaan ng mga Vānara at Rākṣasa, na umuugong sa mga sigaw na nakakatindig-balahibo, ang langit ay waring natakpan ng maraming nilalang na namamangha.

Verse 65

ऋषयःपितरोदेवागन्धर्वगरुडोरगाः ।शतक्रतुंपुरस्कृत्यररक्षुर्लक्ष्मणंरणे ।।।।

Ang mga Ṛṣi, ang mga Pitṛ (mga ninuno), ang mga Deva, mga Gandharva, mga Garuḍa at mga Nāga—na si Śatakratu (Indra) ang nasa unahan—ay nag-ingat at nagprotekta kay Lakshmaṇa sa labanan.

Verse 66

अथान्यंमार्गणश्रेष्ठंसन्दधेराघवानुजः ।हुताशनसमस्पर्शंरावणात्मजदारणम् ।।।।

Pagkaraan, ikinabit ng nakababatang kapatid ni Rāghava ang isa pang pinakamainam na palaso—haplos na tila apoy—na makapupunit sa anak ni Rāvaṇa.

Verse 67

सुपत्रमनुवृत्ताङ्गंसुपर्वाणंसुसंस्थितम् ।सुवर्णविकृतंवीरश्शरीरान्तकरंशरम् ।।।।दुरावारंदुर्विषहंराक्षसानांभयावहम् ।आशीविषविषप्रख्यंदेवसङ्घैःसमर्चितम् ।।।।

Kinuha ng magiting na (Lakṣmaṇa) ang isang palaso—maganda ang balahibo, wasto ang hubog ng bawat bahagi, dalubhasang ginawa, matibay ang pagkakakabit, at pinalamutian ng ginto—isang palasong pumapatapos sa buhay ng katawan. Mahirap salagin at mahirap tiisin, ito’y sindak ng mga Rākṣasa, gaya ng lason ng makamandag na ahas, at sinasamba maging ng mga pangkat ng mga deva.

Verse 68

सुपत्रमनुवृत्ताङ्गंसुपर्वाणंसुसंस्थितम् ।सुवर्णविकृतंवीरश्शरीरान्तकरंशरम् ।।6.91.67।।दुरावारंदुर्विषहंराक्षसानांभयावहम् ।आशीविषविषप्रख्यंदेवसङ्घैःसमर्चितम् ।।6.91.68।।

Ang palaso—mainam ang balahibo, ganap ang anyo, dalubhasang ginawa, matibay ang pagkakabuo, at pinalamutian ng ginto—ay isang palasong nagdadala ng kamatayan. Mahirap salagin at mahirap tiisin, naghasik ito ng takot sa mga Rākṣasa, lason na gaya ng sa mabagsik na ahas, at pinararangalan ng mismong mga pangkat ng mga deva.

Verse 69

येनशक्रोमहातेजादानवानजत्प्रभुः ।पुरादेवासुरेयुद्धेवीर्यवान् हरिवाहनः ।।।।

Sa sandatang ito rin minsang tinalo ni Śakra—si Indra na dakila ang ningning, di-matatalong panginoon, magiting at sinasakyan ng mga kabayong luntian—ang mga Dānava sa sinaunang digmaan ng mga deva at asura.

Verse 70

तदैन्द्रमस्त्रंसौमित्रिःसम्युगेष्वपराजितम् ।शरश्रेष्ठंधनु: श्रेष्ठेविकर्षन्निदमिब्रवीत् ।।।।लक्ष्मीवान् लक्ष्मणोवाक्यमर्थसाधकमात्मनः ।

Noon, si Saumitri (Lakshmana), mapalad at naglalayong ganapin ang kanyang layon, ay hinila sa kanyang dakilang busog ang pinakamainam na palaso—ang sandatang Indra na di natatalo sa mga labanan—at nagsalita ng mga salitang ito.

Verse 71

धर्मात्मासत्यसन्धश्चरामोदाशरथिर्यति ।।।।पौरुषेचाप्रतिद्वन्द्वःशरैनंजसिरावणिम् ।

“Kung si Rama, anak ni Dasaratha, ay tunay na matuwid ang diwa, matatag sa katotohanan, at walang kapantay sa tapang, kung gayon—sa palasong ito—patayin mo ang Ravani (Indrajit).”

Verse 72

इत्युक्त्वाबाणमाकर्णंविकृष्यतमजिह्मगम् ।।।।लक्ष्मणःसमरेवीरःससर्जेन्द्रजितंप्रति ।

Pagkasabi nito, ang bayaning si Lakshmana sa digmaan ay hinila ang palaso hanggang tainga sa tuwid na busog at pinakawalan iyon patungo kay Indrajit.

Verse 73

ऐन्द्रास्त्रेणसमायुज्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।ततशिरःसशिरस्त्राणंश्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।प्रमथ्येन्द्रजितःकायात्पातयामासभूतले ।।।।

Si Lakshmana, mamamatay ng mga bayani ng kaaway, ay itinugma ang sandatang Aindra; winasak niya ang ulo ni Indrajit—may helmet at nagniningning sa naglalagablab na hikaw—at ibinagsak iyon mula sa katawan sa lupa.

Verse 74

ऐन्द्रास्त्रेणसमायुज्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।।6.91.73।।ततशिरःसशिरस्त्राणंश्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।प्रमथ्येन्द्रजितःकायात्पातयामासभूतले ।।6.91.74।।

Gamit ang sandata ni Indra, pinugot ni Lakshmana—ang tagapuksa ng mga bayani ng kaaway—ang ulo ni Indrajit na may helmet at nagniningning na mga hikaw, at ibinagsak ito sa lupa.

Verse 75

तद्राक्षसतनूजस्यभिन्नस्कन्धंशिरोमहत् ।तपनीयनिभंभूमौददृशेरुधिरोक्षितम् ।।।।

Ang malaking ulo ng anak ng Rakshasa, na ang leeg ay putol, ay nakita sa lupa na naliligo sa dugo, ngunit nagniningning na parang ginto.

Verse 76

हतः स निपपाताथधरण्यांरावणात्मजः ।कवचीसशिरस्त्राणोविद्धस्थशरासनः ।।।।

Pagkatapos ay bumagsak na patay sa lupa ang anak ni Ravana—nakasuot ng baluti at helmet, habang ang kanyang pana at mga sandata ay wasak na.

Verse 77

चुक्रुशुस्तेततःसर्वेवानराःसविभीषणाः ।हृष्यन्तोनिहतेतस्मिन् देवावृत्रवधेयथा ।।।।

Pagkatapos, ang lahat ng mga Vanara, kasama si Vibhishana, ay sumigaw sa tagumpay—nagsasaya sa kanyang pagkamatay tulad ng pagsasaya ng mga diyos noong napatay si Vritra.

Verse 78

अथान्तरिक्षेभूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।जज्ञेऽथजयसन्नादोगन्धर्वाप्सरसामपि ।।।।

Pagkatapos, sa kalangitan, isang hiyaw ng tagumpay ang umalingawngaw mula sa mga nilalang sa langit, mga dakilang pantas, at pati na rin sa mga Gandharva at Apsara.

Verse 79

पतितंतमभिज्ञायराक्षसीसामहाचमूः ।वध्यमानादिशोभेजेहरिभिर्जितकाशिभिः ।।।।

Nang matanto nilang siya’y bumagsak, ang dakilang hukbo ng mga Rākṣasa—sinusugpo ng mga Vānara na uhaw sa tagumpay—ay nagkawatak-watak at nagsipangalat sa lahat ng dako.

Verse 80

वानरैर्वध्यमानास्तेशस्त्रानुत्सृज्यराक्षसाः ।लङ्कामभिमुखास्सस्रुर्भ्रष्टसंज्ञाःप्रधाविताः ।।।।

Pinupuksa ng mga Vānara, itinapon ng mga Rākṣasa ang kanilang mga sandata at nagsitakbo patungong Laṅkā—nayanig sa sindak at nawalan ng ulirat.

Verse 81

दुद्रुवुर्भहुधाभीताराक्षसाश्शतशोदिशः ।त्यक्त्वाप्रहरणान्सर्वेपट्टसासिपरश्वधान् ।।।।

Sa matinding takot, ang mga Rākṣasa ay nagsitakas sa sari-saring pangkat, daan-daan, sa bawat panig—iniwan ang lahat ng sandata: matutulis na sibat, mga tabak, at mga palakol.

Verse 82

केचिल्लङ्कांपरित्रस्ताःविष्टावानरार्दिताः ।समुद्रेपतिताःकेचित्केचित्पर्वतमाश्रिताः ।।।।

Hinahabol at pinahihirapan ng mga Vānara, ang ilan ay nanginginig na nagsiksik papasok sa Laṅkā; ang ilan ay nahulog sa dagat; at ang ilan ay sumilong sa bundok.

Verse 83

हतमिन्द्रजितंदृष्टवाशयानं च रणक्षितौ ।राक्षसानांसहस्रेषु न कश्चित्प्रत्यदृश्यत ।।।।

Nang makita nilang napatay si Indrajit at nakahandusay sa lupa ng digmaan, ni isa man sa libu-libong Rākṣasa ay hindi na nakita roon.

Verse 84

यथास्तङ्गतआदित्येनावतिष्ठन्तिरश्मयः ।तथातस्मिन्निपतितेराक्षसास्तेगतादिशः ।।।।

Gaya ng mga sinag na hindi nananatili kapag lumubog na ang araw, gayon din nang siya’y bumagsak, ang mga Rākṣasa ay nagkawatak-watak at nagsipaglayas sa lahat ng dako.

Verse 85

शान्तरश्मिरिवादित्योनिर्वाणइवपावकः ।बभूव स महाबाहुर्व्यपास्तगतजीवितः ।।।।

Wala nang buhay, ang makapangyarihang malapad ang bisig ay nakahandusay na payapa—gaya ng araw na lumamig ang sinag, gaya ng apoy na tuluyang namatay.

Verse 86

प्रशान्तपीडाबहुलोविनष्टारिःप्रहर्षवान् ।बभूवलोकःपतितेराक्षसेन्द्रसुतोतदा ।।।।

Nang bumagsak noon ang anak ng hari ng mga Rākṣasa, ang daigdig ay lubhang guminhawa—napawi ang pighati, naglaho ang kaaway—at nagalak.

Verse 87

हर्षं च शक्रोभगवान् सहसर्वैर्महर्षिभिः ।जगामनिहतेतस्मिन्राक्षसेपापकर्मणि ।।।।

Nang mapatay ang yaong Rākṣasang masama ang gawa, si Bhagavān Śakra (Indra), kasama ang lahat ng dakilang Ṛṣi, ay napuspos ng galak.

Verse 88

आकाशेचापिदेवानांशुश्रुवेदुन्दुभिस्वनः ।नृत्यद्भिरप्सरोभिश्चगन्धर्वैश्चमहात्मभिः ।।।।

Sa kalangitan man, narinig ang ugong ng mga tambol ng mga deva, sa gitna ng pagsasayaw ng mga Apsara at ng mararangal na Gandharva na may dakilang diwa.

Verse 89

ववर्षुःपुष्पवर्षाणितदद्भुतमिवाभवत् ।प्रशशंसुर्हतेतस्मिन्राक्षसेक्रूरकर्मणि ।।।।

Nagpaulan sila ng mga bulaklak—tila isang kababalaghan—at pinuri nila ang gawa, sapagkat napatay na ang Rakshasa na malupit ang mga gawa.

Verse 90

शुद्धाआपोनभश्चैवजहृषुर्देवदानवाः ।आजग्मुःपतितेतस्मिन्सर्वलोकभयावहे ।।।।

Nang bumagsak ang yaong nagdudulot ng takot sa lahat ng daigdig, luminaw ang mga tubig at ang langit; nagalak ang mga Deva at mga Dānava at nagtipon doon.

Verse 91

ऊचुश्चसहितास्तुष्टादेवगन्धर्वदानवाः ।विज्वराश्शान्तकलुषाब्राह्मणाविचरन्त्विति ।।।।

Nagkaisa at nalugod, sinabi ng mga Deva, Gandharva, at Dānava: “Nawa’y makalakad ang mga Brāhmaṇa nang malaya sa lagnat ng pagdurusa, payapa ang mga dusa, at walang pangamba.”

Verse 92

ततोऽभ्यनन्दन्सम्हृष्टास्समरेहरियूथपाः ।तमप्रतिबलंदृष्टवाहतंनैरृतपुङ्गवम् ।।।।

Pagkaraan, nagalak sa digmaan ang mga pinunò ng hukbong Vānara; nang makita nilang patay na ang pangunahing Rākṣasa, na walang kapantay ang lakas, pinapurihan nila si Lakṣmaṇa nang may pagbubunyi.

Verse 93

विभीषणोहनूमांश्चजाम्बवांश्चर्क्षयूथपः ।विजयेनाभिनन्दन्तसुष्टुवुश्चापिलक्ष्मणम् ।।।।

Si Vibhīṣaṇa, si Hanūmān, at si Jāmbavān—pinunò ng mga oso—ay bumati kay Lakṣmaṇa sa tagumpay at nagpuri rin sa kanya.

Verse 94

क्ष्वेळन्तश्चप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।लब्दलक्षारघुसुतंपरिवार्योपतस्थिरे ।।।।

Nang makamit ang kanilang layon, ang mga unggoy—tumatalon, naglalaro, at umuungal—ay pumaligid kay Lakṣmaṇa, anak ni Raghu, at tumayong naglilingkod.

Verse 95

लाङ्गूलानिप्रविध्यन्तस्स्फोटयन्तश्चवानराः ।लक्ष्मणोजयतीत्येवंवाक्यंविश्रावयंस्तदा ।।।।

Noon, ang mga Vānara, iwinawasiwas at ipinapalo ang kanilang mga buntot, ay malakas na nagpahayag: “Nagwagi si Lakṣmaṇa!”

Verse 96

अन्योन्यं च समालशिष्यहरयोहृष्टमानसाः ।चक्रुरुच्चावगुणाराघवाश्रयसजा: कथा: ।।।।

Magkakayakap ang mga unggoy, galak na galak ang puso; at nagsalaysay sila ng maraming kuwento, hitik sa sari-saring papuri, na isinilang mula sa kanilang debosyon sa angkan ni Rāghava.

Verse 97

तदसुकरमथाभिवीक्ष्यहृष्टाःप्रियसुहृदोयुधिलक्ष्मणस्यकर्म ।परममुपलभन्मनःप्रहर्षंविनिहतमिन्द्ररिपुंनिशम्यदेवाः ।।।।

Nang makita ang gawang yaon ni Lakṣmaṇa—napakahirap isagawa sa digmaan—nagalak ang mga deva; at nang mabalitaan nilang napatay na ang kaaway ni Indra, sumiklab sa kanilang puso ang sukdulang tuwa para sa minamahal nilang kaalyado.