Sarga 110

Verse 1

तौतथायुध्यमानौतुसमरेरामरावणौ ।ददृशुस्सर्वभूतानिविस्मितेनान्तरात्मना ।।।।

Habang naglalaban sa digmaan sina Rāma at Rāvaṇa, namasdan sila ng lahat ng nilalang, na sa kaibuturan ay namangha.

Verse 2

अर्धयन्तौतुसमरेतयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।परस्परमभिक्रुद्धौपरस्परमभिद्रुतौ ।।।।

Sa labang iyon, ang dalawang maringal na karwahe ng magkatunggali ay sumulong sa isa’t isa; kapwa nagngangalit, kapwa dumaluhong nang tuwid sa isa’t isa.

Verse 3

परस्परवधेयुक्तौघोररूपौबभूवतुः ।मण्डलानि च वीधीश्चगतप्रत्यागतानि च ।।।।दर्शयन्तौबहुविधांसूतसामर्थ्यजांगतिम् ।

Sa pagnanais na patayin ang isa’t isa, ang dalawa’y nag-anyong kakila-kilabot. Umiikot sila sa mga bilog, sumusugod at umurong nang salitan, ipinakikita ang sari-saring galaw na bunga ng husay ng tagapagmaneho ng karwahe.

Verse 4

अर्धयन्रावणंरामोराघवंचापिरावणः ।।।।गतिवेगंसमापन्नौप्रतिवेगप्रवर्तने ।

Pinahina ni Rāma si Rāvaṇa, at si Rāvaṇa nama’y tumama rin kay Rāghava; sa palitang yaon ng mabilis na pagganti, sumiklab ang labanan sa buong bilis at lakas ng kanilang mga sandata.

Verse 5

क्षिपतोश्शरजालानितयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।।।।चेरतुस्सम्युगमहीं सासारौ जलदाविव ।

Habang kapwa sila nagpapakawala ng masinsing lambat ng mga palaso, ang dalawang maringal na karwahe ay gumalaw sa larangan ng digmaan na wari’y dalawang ulap-ulan na bumubuhos.

Verse 6

दर्शयित्वातदातौतुगतिंबहुविधांरणे ।।।।परस्परस्याभिमुखौपुनरेव च तस्थतुः ।

Matapos ipamalas noon ang sari-saring galaw sa digmaan, ang dalawa’y muling tumigil, magkaharap na tuwiran.

Verse 7

धुरंधुरेणरथयोर्वक्त्रंवक्त्रेणवाजिनाम् ।।।।पताकाश्चपताकाभिस्समीयुस्स्थितयोस्तदा ।

Nang sila’y huminto, ang dalawang karwahe’y nagsiksikan—gulong sa gulong; ang mga mukha ng kabayo’y halos nagkatapat; at ang watawat ay sumayad sa watawat, na wari’y iisang katawan.

Verse 8

रावणस्यततोरामोधनुर्मुस्तैश्शितैश्शरैः ।।।।चतुर्भिश्चतुरोदीप्तान्हयान्प्रत्यपसर्पयत् ।

Pagkaraan, si Rāma, mahigpit na humawak sa busog, ay nagpalipad ng apat na matatalim at nagliliyab na palaso, at napaurong ang apat na kabayo ni Rāvaṇa.

Verse 9

सक्रोधवशमापन्नोहयानामपसर्पणे ।।।।मुमोचनिशितान्बाणान्राघवायदशाननः ।

Dahil sa galit nang umurong ang mga kabayo, si Daśānana ay nagpakawala ng matatalim na palaso laban kay Rāghava.

Verse 10

सोतिविद्धोबलवतादशग्रीवेणराघवः ।।।।जगाम न विकारं च न चापिव्यथितोऽभवत् ।

Bagaman matinding tinamaan ng makapangyarihang Daśagrīva si Rāghava, hindi siya natinag ni nagbago ang anyo; ni hindi siya nabagabag.

Verse 11

चिक्षेप च पुनर्भाणान्वज्रपातसमस्वनान् ।।।।सारथिंवज्रहस्तस्यसमुद्दिश्यदशाननः ।

Muling pinakawalan ni Daśānana, na ang mga kamay ay tila kidlat, ang mga palasong umuugong na gaya ng bagsak ng kulog—tinutudla ang sarathi ni Rāma, si Mātali.

Verse 12

मातलेस्तुमहावेगाश्शरीरेपतिताश्शराः ।।।।न सूक्ष्ममपिसम्मोहंव्यथांवाप्रददुर्युधि ।

Ngunit ang mga palasong ubod-bilis at ubod-lakas na tumama sa katawan ni Mātali ay hindi nagdulot sa kanya sa digmaan kahit munting pagkalito o kirot.

Verse 13

तयाधर्षणयाक्रुद्धोमातलेर्नतथात्मनः ।।।।चकारशरजालेनराघवोविमुखंरिपुम् ।

Sa paglapastangang yaon kay Mātali, nag-alab sa galit si Rāghava—higit pa kaysa sa anumang sugat sa sarili; at sa lambat ng mga palaso, pinatalikod niya ang kaaway.

Verse 14

विंशतिंत्रिंशतिंषष्टिंशतशोऽथसहस्रशः ।।।।मुमोचराघवोवीरस्सायकान्स्यन्दनेरिपोः ।

Pagkaraan, ang magiting na Rāghava ay nagpakawala ng mga palaso—dalawampu, tatlumpu, animnapu; saka daan-daan at libu-libo—laban sa karwahe ng kaaway.

Verse 15

रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थराक्षसेश्वरः ।।।।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।

Pagkatapos, si Rāvaṇa man ay nagngitngit; ang panginoon ng mga rākṣasa na nakatayo sa kanyang karwahe, ay pinaurong si Rāma sa digmaan sa ulang ng mga pamalo at maso.

Verse 16

तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।।।

Muling sumiklab ang labanan—magulo at nakapangingilabot; sa kalansing ng mga gada, musala, at mga bakal na pamalo, at sa bugso ng hangin mula sa balahibo ng mga palaso, nayayanig maging ang pitong dagat.

Verse 17

तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।6.110.16।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।6.110.17।।

Muling sumiklab ang labanan—magulo at nakapangingilabot; sa kalansing ng mga gada, musala, at mga bakal na pamalo, at sa bugso ng hangin mula sa balahibo ng mga palaso, nayayanig maging ang pitong dagat.

Verse 18

क्षुब्दानांसागराणां च पातालतलवासिनः ।व्यथितादानवाःसर्वेपन्नगाश्चसहस्रशः ।।।।

Sa pagkakaguluhan ng mga dagat, nabagabag ang mga naninirahan sa kailaliman ng Pātāla; ang lahat ng mga Dānava at ang mga ahas na libu-libo ay nanginig sa pangamba.

Verse 19

चकम्पेमेदिनीकृत्स्नासशैलवनकानना ।भास्करोनिष्प्रभश्चासीन्नवनौचापिमारुतः ।।।।

Nayanig ang buong daigdig, kasama ang mga bundok, gubat, at mga kakahuyan; ang araw ay waring nawalan ng ningning, at maging ang hangin ay hindi umihip.

Verse 20

ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।चिन्तामापेदिरेसर्वेसकिन्नरमहोरगाः ।।।।

Pagkaraan, ang mga Deva kasama ang mga Gandharva, ang mga Siddha at ang mga dakilang rishi, pati ang mga Kinnara at ang makapangyarihang mga ahas—lahat ay sinakmal ng pangamba habang minamasdan ang takbo ng labanan.

Verse 21

स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।।।

“Nawa’y maging mapalad ang mga baka at ang mga brāhmaṇa; nawa’y manatiling matatag magpakailanman ang mga daigdig; nawa’y magtagumpay sa digmaan si Rāghava laban kay Rāvaṇa, panginoon ng mga Rākṣasa.” Sa gayong pagbigkas, minasdan noon ng mga Deva kasama ang mga pangkat ng mga rishi ang labanan nina Rāma at Rāvaṇa—lubhang kakila-kilabot at nakapangingilabot.

Verse 22

स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।6.110.21।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।6.110.22।।

Sa gayong pagbigkas, minasdan noon ng mga Deva at ng mga pangkat ng mga rishi ang labanan nina Rāma at Rāvaṇa—lubhang kakila-kilabot at nakapangingilabot.

Verse 23

गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।।।

Ang mga pangkat ng Gandharva at Apsara, na nakasaksi sa walang katulad na labanan, ay bumulalas: "Ang langit ay katulad lamang ng langit; ang karagatan ay maihahambing lamang sa karagatan."

Verse 24

गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।6.110.23।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।6.110.24।।

"Ang labanan nina Rama at Ravana ay katulad lamang ng labanan nina Rama at Ravana." Habang sinasabi ito, patuloy nilang pinagmasdan ang tunggalian nina Rama at Ravana.

Verse 25

ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।।।

Pagkatapos ay si Rama—na may makapangyarihang mga bisig, ang nagpapataas ng dangal ng lahi ng Raghu—sa tindi ng galit, ay naglagay ng palaso na parang makamandag na ahas sa kanyang pana at pinutol ang ulo ni Ravana na may nagniningning na mga hikaw.

Verse 26

ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।6.110.25।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।6.110.26।।

Pinutol niya ang ulo ni Ravana, na maringal sa nagniningning na mga hikaw; at ang ulong iyon, na bumagsak sa lupa, ay nasaksihan ng tatlong daigdig.

Verse 27

तस्यैवसदृशंचान्यद्रावणस्योत्थितंशिरः ।तत्क्षिप्तंक्षिप्रहस्तेनरामेणक्षिप्रकारिणा ।।।।

Isa pang ulo, na kamukhang-kamukha ng nauna, ang muling tumubo kay Ravana; ngunit ang mabilis na kamay ni Rama—na maagap sa pagkilos—ay agad itong tinaga.

Verse 28

द्वितीयंरावणशिरश्छिन्नंसम्यतिसायकैः ।छिन्नमात्रं च तच्चीर्षंपुनरेवप्रदृश्यते ।।।।

Bagaman naputol sa labanan ng mga palaso ang ikalawang ulo ni Rāvaṇa, pagkaputol pa lamang ay muling nakita ang ulong yaon na lumilitaw.

Verse 29

तदप्यशनिसङ्काशैश्छिन्नंरामस्यसायकैः ।एवमेवशतंछिन्नंशिरसांतुल्यवर्चसाम् ।।।।

Yaon ding ulo ay pinutol ng mga palaso ni Rāma na kumikislap na tila kulog ni Indra; at sa gayon ding paraan, sandaang ulo—magkakapantay ang ningning—ang naputol.

Verse 30

न चैवरावणस्यान्तोदृश्यतेजीवितक्षये ।ततस्सर्वास्त्रविद्वीरःकौसल्यानन्दवर्धनः ।।।।मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामासराघवः ।

Ngunit hindi makita ni Rāghava ang wakas ng buhay ni Rāvaṇa na papalapit. Kaya ang bayaning bihasa sa lahat ng sandata—na laging nagpapasaya kay Kausalyā—bagaman may taglay na maraming palaso, ay nagmuni-muni.

Verse 31

मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।।।

“Sa mismong mga palasong yaon na pumatay kay Mārīca, at yaong nagpabagsak kay Khara kasama si Dūṣaṇa—”

Verse 32

मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।

—at sa pamamagitan nito’y bumagsak si Virādha sa gubat ng Krauñca, at si Kabandha sa gubat ng Daṇḍaka; sa pamamagitan nito’y nabasag ang mga punong Sāla at maging ang mga bundok; sa pamamagitan nito’y napatumba si Vālī at napaalimbukay ang karagatan—

Verse 33

मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।

Ang mga palasong ito—na lagi kong maaasahan sa digmaan—ngayo’y waring hindi tumatalab. Ano nga ba ang dahilan kung bakit, laban kay Rāvaṇa na kupas na ang ningning, hindi sila nagtatagumpay?

Verse 34

इतिचिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्चसम्युगे ।ववर्षशरवर्षाणीराघवोरावणोरसि ।।।।

Gayon ang kanyang pagninilay, subalit nanatiling ganap na mapagmatyag si Rāghava sa labanan, at ibinuhos ang ulang-palaso sa dibdib ni Rāvaṇa.

Verse 35

रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थोराक्षसेश्वरः ।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।।।।

Pagkaraan nito, nagngitngit din si Rāvaṇa—ang panginoon ng mga rākṣasa—na nakatindig sa kanyang karwahe, at sa digmaan ay mariing pinahirapan si Rāma sa bagyong hagupit ng mga pamalo at mga maso.

Verse 36

तत्प्रवृत्तंमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्चगिरिमूर्धनि ।।।।

Ang dakilang digmaang iyon—marahas at nakapangingilabot—ay patuloy na umalimbukay: minsan sa himpapawid, minsan sa lupa, at muli sa tuktok ng bundok.

Verse 37

देवदानवयक्षाणांपिशाचोरगरक्षसाम् ।पश्यतांतन्महायुद्धंसप्तरात्रमवर्तत ।।।।

Habang nakatanaw ang mga Deva, Dānava, Yakṣa, Piśāca, Nāga, at mga Rākṣasa, nagpatuloy yaong dakilang digmaan sa loob ng pitong gabi.

Verse 38

नैव रात्रिं न दिवसंमुहूर्तं न च क्षणम् ।रामरावणयोर्युद्धंविराममुपगच्छति ।।।।

Ni sa gabi ni sa araw—ni sa isang muhurta man, ni kahit isang kisap—hindi tumigil ang labanan nina Rāma at Rāvaṇa.

Verse 39

दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोर्जयमनवेक्ष्यरणे स राघवस्य ।सुरवररथसारथिर्महात्मारणरतराममुवाचवाक्यमाशु ।।।।

Nang masdan ng dakilang Mātali, ang karwahero ng hari ng mga diyos, ang tunggalian sa digmaan ng anak ni Daśaratha at ng panginoon ng mga Rākṣasa, at nagnanais makita ang tagumpay ni Rāghava, agad niyang kinausap si Rāma na nakatuon sa labanan.