Sarga 44

Verse 1

युध्यतामेनतेषांतुतदावानरराक्षसाम् ।रविरस्तंगतोरात्रिःप्रवृत्ताप्राणहारिणी ।।।।

Habang naglalaban pa ang mga Vānara at mga rākṣasa, lumubog ang araw at sumapit ang gabi—nakamamatay sa buhay sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 2

अन्योन्यंबद्धवैराणांघोराणांजयमिच्छताम् ।सम्प्रवृत्तंनिशायुद्धंतदावानररक्षसाम् ।।।।

Pagkaraan, ang mga Vānara at ang mababangis na Rākṣasa—na kapwa nakagapos sa matinding poot at kapwa naghahangad ng tagumpay—ay nagsimula ng labanan sa gitna ng gabi.

Verse 3

राक्षसोऽसीतिहरयोहरिश्चाऽसीतिराक्षसाः ।अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।

Sa kakila-kilabot na dilim na yaon, nagpatayan ang mga vanara sa isa’t isa sa pag-aakalang, “Rākṣasa siya,” at nagpatayan din ang mga rākṣasa sa isa’t isa sa pag-aakalang, “Vanara siya,” sa gitna ng pagkalito sa digmaan.

Verse 4

जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।।।

Sa dilim ay umalingawngaw ang nagngangalit na sigaw: “Puksa!” “Punitin siya!” “Bakit ka tumatakas?” Sa gabing yaon, ang mga rākṣasa—maitim ang kulay ngunit nakasuot ng gintong baluti—ay lumitaw na wari’y mga bundok na ang gubat ng mga halamang-gamot ay kumikislap sa liwanag.

Verse 5

जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।6.44.4।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।6.44.5।।

Sa dilim ng gabi, sa lahat ng dako’y narinig ang ingay ng digmaan: “Puksa!” “Punitin siya!” “Bakit ka tumatakbo?” Ang mga rākṣasa, maitim ang anyo ngunit kumikislap sa gintong baluti, ay mistulang mga bundok na naliliwanagan ng nagniningning na gubat ng mga halamang-gamot.

Verse 6

तस्मिंस्तमसिदुष्पारेराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।परिपेतुर्महावेगाभक्षयन्तःप्लवङ्गमान् ।।।।

Sa dilim na yaon na mahirap tawirin, ang mga rākṣasa—nahihibang sa poot—ay nagpagala-gala nang ubod-bilis, nilalapa ang mga vānarang mandirigma.

Verse 7

तेहयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् ।आप्लुत्यदशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपाव्यदारयन् ।।।।वानराबलिनोयुद्धेऽक्षोभयन् राक्षसींचमूम् ।

Pagdaka’y sumalakay ang malalakas na Vānara, kakila-kilabot sa poot, sa mga kabayong may gintong palamuti sa ulo at sa mga watawat na wari’y makamandag na ahas; at sa talim ng kanilang mga ngipin ay pinilas at pinagpira-piraso, kaya’t nayanig sa digmaan ang hanay ng mga Rākṣasa.

Verse 8

कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनोरथान् ।।।।कर्षुश्चददंशुश्चदशनैःक्रोधमूर्छिताः ।

Nalulunod sa silakbo ng digmaan, kinaladkad nila ang mga elepante at ang mga sakay nito, gayundin ang mga karwaheng may mga bandila at watawat; at sa pagkagat ng kanilang mga ngipin, kanilang nilapa, dinurog, at winasak ang mga iyon.

Verse 9

लक्ष्मणश्चापिरामश्चशरैराशीविषोपमैः ।।।।दृश्यादृश्यानिरक्षांसिप्रवराणिनिजघ्नतुः ।

Si Rāma at si Lakṣmaṇa man, sa mga palasong tila makamandag na ahas, ay pinabagsak ang pinakamararangal na rākṣasa—maging yaong nakikita at yaong gumagalaw na di-nakikita.

Verse 10

तुरङ्गखुरविध्वस्तंरथनेमिसमुत्थितम् ।।।।रुरोधकर्णनेत्राणियुध्यतांधरणीरजः ।

Ang alikabok ng lupa—dinurog ng mga kuko ng kabayo at inikot ng mga gulong ng karwahe—ay umalimbukay at bumara sa mga tainga at mata ng mga mandirigma.

Verse 11

वर्तमानेतथाघोरेसङ्ग्रामेरोमहर्षणे ।।।।रुधिरोधामहाघोरानद्यस्तत्रप्रसुस्रुवुः ।

Sa gayong mabagsik at nakapanghihilakbot na labanan, na nagpapangilabot sa balahibo, doon ay umagos ang mga kakila-kilabot na ilog ng dugo.

Verse 12

ततोभेरीमृदङ्गानांपणवानांचनिस्स्वनः ।।।।शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रस्सम्भूवाद्भुतोपमः ।

Pagkaraan, sumiklab ang isang kamangha-manghang alingawngaw—ang tunog ng mga bheri at mṛdaṅga, ng mga paṇava, at ang pinaghalong himig ng mga śaṅkha at plawta.

Verse 13

हतानांस्तनमानानांराक्षसानांचनिःस्वनः ।।।।शस्तानांवानराणांचसम्बभूवातिदारुणः ।

Isang lubhang kakila-kilabot na sigaw ang umalingawngaw—ang mga daing at ungol ng mga napatay na rākṣasa, at gayundin ng mga sugatang vānarā.

Verse 14

हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।

Doon, ang lupang-digma ay tila natabunan ng mga handog na “bulaklak” na sandata: mga bayani ng vānarā na bumagsak sa mga sibat, trident, at palakol, at mga rākṣasang kasinlaki ng bundok—mga nag-iiba ng anyo—na napatumba rin. Ang lupa’y naging mahirap makilala at mahirap tawirin, isang putikang nililigalig ng umaagos na dugo.

Verse 15

हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।6.44.14।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।6.44.15।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।

Sa larangan ng digmaan ay natambakan ng mga napatay na bayani ng mga Vānara, at ng mga Rākṣasa na nag-iiba-iba ng anyo, kasinglaki ng bundok, na nabuwal. Doon ang lupa ng labanan ay wari’y inialay ng “mga bulaklak ng sandata,” at naging mahirap makilala at tawirin, sapagkat naging putik na nilulunod ng dugo.

Verse 16

साबभूवनिशाघोराहरिराक्षसहारिणी ।।।।कालरात्रीवभूतानांसर्वेषांदुरतिक्रमा ।

Ang gabing iyon ay naging kakila-kilabot, pumupuksa sa Vānara at sa Rākṣasa; gaya ni Kālarātri sa lahat ng nilalang, ito’y mahirap lampasan at tiisin.

Verse 17

ततस्तेराक्षसास्तत्रतस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।राममेवाभ्यवर्तन्तसम्हृष्टाश्शरवृष्टिभिः ।

Pagkatapos, sa kakila-kilabot na dilim ng gabing iyon, ang mga Rākṣasa—nagagalak sa paglusob—ay sumugod kay Rāma mismo, at binuhusan siya ng ulang-palaso.

Verse 18

तेषामापततांशब्दःक्रुद्धानामपिगर्जताम् ।।।।उद्वर्तइवसत्त्व, नांसमुद्राणांप्रशुश्रुवे ।

Ang ingay ng kanilang pagsalakay—ng mga nagngangalit at umuungal—ay narinig na wari’y pag-aalimpuyo ng mga dagat, na yumanig sa mga nilalang.

Verse 19

तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।

Sa isang kisapmata, pinana ni Rāma ng anim na matatalim na palaso—tila dila ng apoy—ang anim na naglalagalag sa gabi na Rākṣasa: si Yamaśatru, ang di-mapasubalian (Durdharṣa), Mahāpārśva, Mahodara, Vajradaṃṣṭra, at Mahākāya, kasama pa ang dalawa—Śuka at Sāraṇa. Tinamaan ng ulang-palaso ni Rāma sa kanilang mahahalagang bahagi, umurong sila mula sa labanan, nabubuhay na lamang sa natitirang hininga ng buhay.

Verse 20

तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।

Doon, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay pinagliwanag at pinaputi ang mga dako at mga pagitan ng dako, sa pamamagitan ng mga palasong tila dila ng apoy, na maringal na pinalamutian ng ginto.

Verse 21

तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।

At yaong iba pang mababangis na Rākṣasa na nakaharap kay Rāma—sila man ay napuksa paglapit, na parang mga gamu-gamo na sumasalubong sa apoy.

Verse 22

तत्रकाञ्चनचित्राङ्गैश्शरैरग्निशिखोपमैः ।।।।दिशश्चकारविमलाःप्रदिशश्चमहारथः ।

Doon, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay pinagliwanag at pinaputi ang mga dako at mga pagitan ng dako, sa pamamagitan ng mga palasong tila dila ng apoy, na maringal na pinalamutian ng ginto.

Verse 23

येत्वन्येराक्षसाभीमारामस्याभिमुखेस्थिताः ।।।।तेऽपिनष्टाःसमासाद्यपतङ्गाइवपावकम् ।

At yaong iba pang mababangis na Rākṣasa na nakaharap kay Rāma—sila man ay napuksa paglapit, na parang mga gamu-gamo na sumasalubong sa apoy.

Verse 24

सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैस्सपतद्भिस्सहस्रशः ।।।।बभूवरजनीचित्राखद्योतैरिवशारदी ।

Sa libu-libong palasong may gintong balahibo na sunod-sunod na bumubulusok, ang gabi ay naging marilag at makulay—gaya ng gabing taglagas na kumikislap sa mga alitaptap.

Verse 25

राक्षसानांचनिनदैर्हरीणांचापिनिस्स्वनैः ।।।।साबभूवनिशाघोराभूयोघोरतरातदा ।

Sa sigawan ng mga Rākṣasa at sa malalakas na hiyaw ng mga Vānara, ang gabing yaon—na nakapanghihilakbot—ay lalo pang naging nakapanghihilakbot noon.

Verse 26

तेनशब्देनमहताप्रवृद्धेनसमन्ततः ।।।।त्रिकूटःकन्दराकीर्णःप्रव्याहरदिवाचलः ।

Sa napakalakas na ingay na lumalaganap sa lahat ng dako, ang Trikūṭa—na punô ng mga yungib ang mga dalisdis—ay umalingawngaw, na para bang ang bundok mismo ang sumasagot sa panawagan.

Verse 27

गोलाङ्गूलामहाकायास्तमसातुल्यवर्चसः ।।।।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांभक्षयन्रजनीचरान् ।

Ang mga mandirigmang mahahaba ang buntot at dambuhala ang katawan, na kasingdilim ng gabi ang ningning, ay niyakap sa bisig ang mga rākṣasang gumagala sa gabi; at sa pagkakahawak na mahigpit, kanilang nilamon ang mga ito.

Verse 28

अङ्गदस्तुरणेशत्रूननिहन्तुंसमुपस्थितः ।।।।रावणिंनिजघानाशुसारथिंचहयानपि ।

Ngunit si Aṅgada, handang pumatay ng mga kaaway sa labanan, ay mabilis na pinabagsak ang sarathi ng anak ni Rāvaṇa, pati na rin ang mga kabayo.

Verse 29

वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।।।

Habang nag-aalab ang kakila-kilabot at ubod-lupit na labanan, si Indrajit—na pinatay ni Aṅgada ang kanyang mga kabayo at ang kanyang sarathi—ay iniwan ang karwahe at, bilang dakilang maestro ng māyā, naglaho roon din.

Verse 30

वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।6.44.29।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।6.44.30।।

Habang nagpapatuloy ang kakila-kilabot at ubod-lupit na labanan, si Indrajit—na pinatay ni Aṅgada ang kanyang mga kabayo at ang kanyang sarathi—ay iniwan ang karwahe at, sa dakilang kapangyarihan ng māyā, naglaho roon din.

Verse 31

तत्कर्मवालिपुत्रस्यसर्वेदेवास्सहर्षिभिः ।तुष्टुवुःपूजनार्हस्यतौचोभौरामलक्ष्मणौ ।।।।

Ang gawang iyon ng anak ni Vāli—karapat-dapat sa pagsamba at paggalang—ay pinuri ng lahat ng mga deva kasama ng mga rishi; at pinuri rin nina Rāma at Lakṣmaṇa kapwa.

Verse 32

प्रभावंसर्वभूतानिविदुरिन्द्रजितोयुधि ।तेनतेतंमहात्मानंतुष्टाःदृष्टवाप्रधर्षितम् ।।।।

Nalalaman ng lahat ng nilalang ang kapangyarihan ni Indrajit sa digmaan; kaya nang makita nilang ang dakilang iyon ay napasuko at napahiya, sila’y nagalak na may ganap na kasiyahan.

Verse 33

ततःप्रहृष्टाःकपयस्ससुग्रीवविभीषणाः ।साधुसाध्वितिनेदुश्चदृष्टवाशत्रुंप्रधर्षितम् ।।।।

Pagkaraan, ang mga kapī—kasama sina Sugrīva at Vibhīṣaṇa—ay nagalak nang labis; at nang makita nilang napasuko ang kaaway, sumigaw sila: “Mabuti! Mabuti!”

Verse 34

इन्द्रजित्तुतदातेननिर्जितोभीमकर्मणा ।संयुगेवालिपुत्रेणक्रोधंचक्रेसुदारुणम् ।।।।

Ngunit si Indrajit, na noon ay natalo sa labanan ng anak ni Vāli—tagaganap ng kakila-kilabot na gawa—ay nilamon ng isang napakasindak na poot.

Verse 35

सोऽन्तर्धानगतःपापोरावणीरणकर्कशः ।अदृश्योनिशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ।।।।

Ang makasalanang Rāvaṇi, mabagsik sa digmaan, ay pumasok sa pagtatago at naging di-nakikita; saka niya pinakawalan ang matutulis na palaso na nagniningas na tila kidlat.

Verse 36

सरामंलक्ष्मणंचैवघोरैर्नागमयैश्शरैः ।बिभेदसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुराक्षसः ।।।।

Sa digmaan, sa matinding galit, ang Rākṣasa ay tinamaan at tinusok si Rāma at si Lakṣmaṇa sa buong katawan ng nakapangingilabot na mga palasong may kapangyarihang tulad ng ahas.

Verse 37

माययासम्वृतस्तत्रमोहयन्राघवौयुधि ।अदृश्यस्सर्वभूतानांकूटयोधीनिशाचरः ।।।।बबन्धशरबन्धेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।

Doon, natatakpan ng mahika at nililinlang sa labanan ang dalawang Rāghava, ang gabing-mananakmal—di-nakikita sa lahat ng nilalang, mapanlinlang na mandirigma—ay iginapos ang magkapatid na sina Rāma at Lakṣmaṇa sa isang lambat ng mga palaso.

Verse 38

तेनतौपुरुषव्याघ्रौक्रुद्धेनाशीविषैश्शरैः ।।।।सहसानिहतौवीरौतदाप्रैक्षन्तवानराः ।

At nakita ng mga vānarā ang dalawang bayani—mga tigre sa hanay ng tao—na biglang napabagsak niya sa galit na mga palasong tila makamandag na ahas.

Verse 39

प्रकाशरूपस्तुतदानशक्तस्तौबाधितुंराक्षसराजपुत्रः ।मायांप्रयोक्तुंसमुपाजगामबबन्धतौराजसुतौदुरात्मा ।।।।

Ngunit noon, ang prinsipe ng rākṣasa, na di makalupig sa dalawa sa hayag na labanan, ay lumapit sa paggamit ng mahika; ang masamang-loob na iyon ay iginapos ang dalawang anak ng hari sa pamamagitan ng daya.